Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі  де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды.  «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен  тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық сұхбаттарды сұрыптап алып, оқырман жадында қайта жаңғыртуды дәстүрге айналдырып отыр. Сонымен бұл жолы 2006 жылы (21 сәуірде)  «Жас қазақ» газетінде жарық көрген белгілі шығыстанушы ғалым, журналист (ол кезде небәрі отыз жастағы) ҒАЛЫМ БОҚАШТЫҢ осыдан тура жиырма жыл алдында жарияланған мақаласын қайыра қағазға қотарып, біраз жерін ықшамдап назарларыңызға ұсынуды жөн санап отырмыз.

Абылай заманы өткесін-ақ реанимациядан шықпаған қазақтың тарихи жадысы әр ғасырдың басында бір, аяғында бір тілге келіп, отарсыздандыру атты препаратты талап етіп сандырақтайды… XX ғасырдың басында бір аласұрып жатып Сұлтанмахмұттың аузымен «Алаш туы астында Күн сөнгенше сөнбейміз!» деп салды. Көріпкелдікпен сеніп айтты ма екен, жоқ әлде солай болғанын жан-тәнімен қалап қана айтқан қайран сөз бе? Бірақ күмәндануға және келмейді. Өйткені, Мағжанның жүрегіне жазылған формула, яғни, «Күннен туған Ғұн екенім» рас болса, күн сөнгенше өшіп қалмауды ғана ойлап бықсып жатуға хақым жоқ! Менің жануым керек, жарқырауым керек, жарығымды жер-жаһан көруі тиіс! XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басы осы бір ұлттық идея қайта түлеген, тарихи жадыға жан кірген кезеңге айналуы тиіс еді. Амал не, тарихты өткен шақтың қалау райына салып тәпсірлеуден түк шықпайды. Шығыс Еуропа мен Балтық елдері, Оңтүстік-Шығыс Азия аймағының жеке батырлары отарлықтың қамытынан бас босатып, терісі түлеген жылан құсап тастап шығып жатқанда біз ғана әрі-сәрі күй кештік, «Ассалаумағалейкүм!» деп есіктен өзі кірген Азаттыққа самарқау ғана «Здрасьте…» дедік. Ары қарайғы он бес жылдың ішінде қызығы мен шыжығы аралас қандай күй кешіп жатқанымыз жалпыға аян… Бір күннің ішінде далиған даламызды алға салып, «әлемдегі тоғызыншы мемлекет» болып шыға келдік. Тәңір берген ырзығымыз газ бен мұнайды алға салып «елуінші болмақ» және ойда бар.

Он бес жылдың ішінде сол даланы мекен еткен ел-жұрттың урбандалып кеткен ештеңесі жоқ. Халықтың тең жартысы (түгелге жуығы қазақ) ауылда тұрады. Бірақ ЖІӨ-дегі ауыл шаруашылығының үлесі сол ауыл халқының саны сияқты қырық тоғыз пайыз болмай-ақ қойсын, ең құрыса он пайызға жетпейді. Биыл жеті-сегіз пайыз күйінше қалды. Оның есесіне он бес жылдың ішінде өзінің тілі келмегесін «Ассалаумағалейкүмге» – «Здрасьтені», ол аз болса әлемдік масштабта «Да благославит тебя Господь» пен «Шаломды» араластырып «еуразиялық акцентпен» (диалект деуге аузым бармайды) сөйлегісі келетін жаңа бір саяси элита қалыптасты. Осы бір жасанды акцентті саяси-экономикалық, мәдени-әлеуметтік саланы түгел қамтуға тиіс ұлттық идея ретінде көретін көпірік ауыздар көбейді. Билік басындағы аузы дуалылардың мұндай масқара кейіпке ұшырауы тегін түбінен тартып білмеу, төңірегін жарытып танымау шығар, сірә. Қазіргі дүниежүзінде саяси-қоғамдық, әлеуметік-экономикалық өмірі барынша тұрақты екі жүйе үзеңгі қағыстырып келе жатыр.  Біріншісі – жоспарлы экономика мен нарық зандарын, социализм мен дәстүрлі қоғам институтын ұштастырған тоталитарлық аппараттың басқару жүйесі. Екіншісі – тек нарық экономикасының шарттары мен жаһандану процесіне жүгінген, жеке адамның бостандығы мен тандау еркіне ешкімнің қол сұқпауын қадағалайтын азаматтық қоғам институттары салтанат құрған жүйе. Әуелгі жүйе бір ғана Қытайдан тұрады. Екінші жүйедегілер: АҚШ-ты михраб қылған Канада, Австралия, Жана Зеландия, Жапония, Оңтүстік Корея, Тайвань, Гонконг сияқты «құбыласы дұрыс елдер мен қарт құрлық Еуропада одақтасып отырған жұрт.

Әлемнің қалған дамушы мемлекеттеріндегі ішкі-сыртқы саясат пен экономика бір ғана Үлкен Кісінің денсаулығына, бір ғана отбасының тәбетіне, бір ғана саяси топтын амбициясына, бір ғана әскери режимнің мүддесіне тәуелді күйі қалт-құлт етіп тұр. 

Бұл елдерге мұраты адал бизнес-әріптес, стратегиясы ұзақ инвестор екібастан жоламайды. Саяси-экономикалық, мәдени-гуманитарлық саладағы барлық қарым-қатынас мұндай елдерде жасанды, жалған түрде дамиды. Алдындағы шағын ғана шаруасын қорып, мемлекеттен дәнеңе дәметпеуді үйренген қара жаяу халықтан басқасы, яғни, саясаткері мен зиялысы тура мағынасында сөйлеп, тура мағынасында түсінуден қалады. Өзін-өзі алдау жанрының фарсқа айналған небір үлгілерін мұндай елдердегі БАҚ-тан, мемлекеттік органдардың құжаттарынан көптеп кездестіресіз. Сөйте тұра, дамушы елге тән ахуалымыз мүшкіл екен деп бірден Батыс тәріздес ашық-шашық азаматтық қоғам құруға ұмтылсақ, онсыз да құрдымға кеткелі тұрған ұлттық құндылықтарымыз алты кемпірдің аузында аңыз боп қалмақшы, жарты ғасырдың ішінде-ақ жарытымсыз фольклор үлгісіне айналмақ. Іс бұлайша насырға шапса, тамшы қаны тамырында тулаған қазақ жазғы демалыста баласын Мұңғұлияның Баян Өлгийіне этнографиялық экспедицияға жіберіп, салт-дәстүрін сырттан қызықтауға мәжбүр болады.

Ал Қытай сияқты экономикасы –  будан, саяси жүйесі –  тоталитарлық ел құру үшін мемлекеттің өзі этникалық жағынан біртектес болуы шарт. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі қоғамдық институттары да мызғымайтын емендей күйге жетуі тиіс. Экономикасын теориялық тұрғыда болсын нарыққа бұрып үлгерген біздің елдің Қытайдың жолын ұстануы о бастан қиял-ғажайып еді. Бұл тұрғыдан келгенде «Қазақстан –  жаңа Қытай болуға ұмтылған ел» деген тәрізді АҚШ-та Квинт, Ресейде Илларионов айтып жүрген көпшік сөз кекесінге көбірек ұқсайды. Енді осы екі алып жүйе әлемге ең көп тараған Батыс және Хансу менталитетін қалыптастырып отыр. Батыс менталитеті – өзгенің малына келген де барымташыл, өз малына келгенде барынша сақ, бір қарағанға бауырмал, бірақ құшағына бір алғасын қапсыра қатып қалатын қолының қары қатты, жаһанданған бүгіннің ағылшын тілді менталитеті.

Хансу болса – барлауы күшті, барлануы қиын, қанын ішіне тартқан, үнсіз сес көрсете білетін, заманын күтіп жатқан болашақтың қытай тілді менталитеті. Бұдан басқа мінезі жұмсақ бола тұра жырындыға айналған, күштінің жолын кеспеуді, сөйте тұра әлімжеттікке көнбеуді жетік меңгерген ағылшын мен ұлттық тілінде қатар сөйлейтін Оңтүстік-Шығыс Азиялық «мысық мінезді» менталитет және бар. Бұған ағылшын-француз тілді жасқаншақ африкалық менталитет пен испан-португал тілді дүмбілездеу латын америкалық менталитетті, Құлағу Бағдатты шапқан заманнан бері «Бізді не қара басты?» деген сауалға жауап іздеуден шаршап, тығырыққа тірелген Таяу Шығыстың араб тілді жайбасар менталитетін, Таяу Шығыс пен Батыс менталитетінің буданы – жаңа түрік (yeni turk) менталитетін, өзіне ұқсамайтынның бәрін не жау, не сайқымазақ көретін, өзіне түсініксіз тілде сөйлегеннің бәрін топас деп танитын дарақы һәм дөрекі орыстілді кеңестік менталитетті және қосыңыз. Өкініп, бармақ шайнататын жайт – дәл осы кеңестік менталитеттен арылмаған қалпы ел естімеген «еуразиялық мінез» тапқанымыз. Әсілі, үнемі идеал көріп, ұмтылуға тиіс қазақы табиғи мінезімізді хакім Абайдан артық таныған кім бар дейсіз? Апырау, бұларды айналып өтіп, өз жолымызды табатынымыз қайда? Он бес жылдың ішінде сайқымазақ «қайраткерлері» дарақтың басына дарақы ұран жазылған ақ жайма іліп, одан қалса бірін-бірі сотқа беруден аса алмаған «ұлттық идея» жолындағы күресіміз қайда қалады? Амал не, атеизм апиынына уланғандар ауруынан айықпай тұрып «ұлттық идеяны» жаңғырту туралы қайтіп жар салса да, жаңалық аша алмай жатыр.

Өйткені, жетпіс жыл бойы жүрегімізді қарайтып, жұлынымызға сіңген өзіміздің және дүниежүзінің тарихына деген біржақты, кердең көзқарас көзімізді теориялық шел болып басып тұр. Адамзаттың саяси-экономикалық сахнадағы қарым-қатынасын екі таптың күресі, социалистік лагерь мен капиталистік әлемнің бәсекесі деп қана түсінген кеңестік буын өкілдері әлі күнге дейін сол райынан қайтар емес. 

Ықылым заманнан бері әрбір империяға идеологиялық ұстын болған, әрбір империялық ұлтқа тарихи миссиясын ұқтырған, рухтандырып отырған Құдірет бар еді. Біздің сорымыз сорпадай қайнаған кезең сол Құдіретті жоқ деуден басталған. Жаһандануға бейім екі ірі өркениеттің – Ислам мен Христиандықтың (ХХ ғасырдың ортасынан бері Иудейлік-Христиандық Одақтың) жетінші ғасырдан бері жалғасып келе жатқан итжығыс күресі де сол Құдіретке деген талас. Бұл бәсеке жағрафиялық аймақпен шектеліп қалған қытай және үнді өркениетінен де ықпалды, ғұмыры келте коммунистік кезеңнен де өміршең, дүниежүзілік салыстырмалылық теориясынан да маңызды. Әр ғасырда атауы да өзгеріп отырады.  Бірін-бірі «Ібілістің еліне», я «Зұлымдық белдеуіне» теңеуге құмар. Екеуі де «әлемді зұлымдықтан тазартатын миссиясына» сенеді. Дүниежүзілік тарихтың сценарийі осы екі өркениеттің арасындағы теологиялық, әскери және ғылыми-техникалық тайталасқа тәуелді екеніне шүбә болмаса керек-ті. Жо-жоқ, күмәнданатындар көп болып шықты. Әсіресе, post-кеңестік кеңістіктің ішінде жалғыз өзі рго-кеңестік анклав жасауға ұмтылып отырған біздің елдегі «идеологтар».

XV ғасырдың ортасында ту тіккені нақты дерекке түсіп, дербес ел атанған Қазақ мемлекетінің бес жарым ғасырлық тарихына күле қарап жүргендер дүниежүзі тарихына келгенде «Ғылыми коммунизмнің» сандырағына шаң жуытпайды. «Өркениет арасындағы не қақтығыс ол?! Шешілмейтін мәселе жоқ! Немене ол соншама? Жинаңдар бәрін осында, кең дастарханда басын қосып, бір шәугім шай, бір табақ ет беріп дегендей, стақан қағыстырып татуластырып жібереміз! Шығарып саларда қалтасына сәлем-сауқатын және салсаң кім жібімейді. Өзіміз сияқты адам емес пе? Маркс айтқан «Сананы тұрмыс билейді» деп. Керек десең Еуропа мен Азияның арасын көпір болып жалғап жіберетін Еуразиялық елміз біз! Екі құрлыққа ортақ Еуразилық өркениеттің негізін қалап жатырмыз. Өркениетаралық қақтығыс жоқ ешқандай! Хантингтоның да, Льюисің де сандалмасын. Бәрі сол бай мен кедейдің, монополист пен жұмысшының, жер иеленуші мен шаруаның, қанаушы тап пен қаналушы таптың күресінен кеп шығады. Капиталистік әлем мен Социалистік лагерьдің арасындағы шайқаста туады барлығы!».

Бүгінгі саяси лексикаға салсақ, «бәріміздін есебімізден ішіп-жеп отырған» дамыған елдер (G-7) мен солардың жабығынан сығалап тұрған дамушы елдердің, одан қалса «Жеті Жуанның» жуындысына таласып жатқан Үшінші Әлемнің, осы үштіктің ара-қатынасына байланысты бәрі. Сөз саптауымыз сол күйі. Кеше «кедейлік жойылса, коммунизм орнайды» дейтінбіз, бүгін «кедейлік жойылса – террор тоқтайды» дейміз. Байқасаңыз, «буржуазия» «олигархия» болып, ал «пролетариат «әлеуметтік деңгейі төмен топ» болып шыға келді, «капитализмнің» орнын «Батыс үлгісіндегі демократия» басса, «социализмді» «Біздің үлгідегі демократия» ығыстырып шығарды. «Біздің үлгідегі демократияның» тамыры қайда екенін білімдінің іші сезeр. Бұл саладағы лексикамыздың Ресейдің саяси тіліне ең жақын диалект ретінде дамып келе жатканын кім білмейді?

«Халық – Құдайдың бір аты дейді қазақ. Расында да солай. Арабшадан аударғанда  «Жаратушы» деген сипатын ашады. Сол халықтың төбелін бір алда, торысын екі алда, бірақ һәммасын үнемі алдай алмайсың ғой? «Өз демократиясын өзі жасап алған» елдің өзіне тән жоғарыдан жобаланған ұлттық, я мемлекеттік идеясы да «жаңа түрікшілдік» пен «араб социализмі» сияқты жасанды, һәм әсерсіз, «орыс стандарты» сияқты даңғой ұғым болып қала береді. «Коммунизм елесін» көзден таса қылғысы келмейтін «біздің үлгідегі демократия» ешқашан шынайы ұлтшылдық пен ағартушылыққа, әділет пен тазалыққа бастап бара алмайды. Барғысы да келмейді. Міне, осылайша ескі терминдер өзгерген. Өңделген. Бірақ жөнделмеген. «Коммунизмде дүкен ашық тұрады. Сатушы болмайды. Қалаған затынды тегін алып жүре бересің» деген сөзге өз атамның да, нағашы атамның да селт еткенін көргенім жоқ. Селкілдеп  күлгенін көрдім. Ал бүгін жиі еститін «Есебі түгел елу ел бар. Есігіне жақын тұрмыз. Ебін тауып ішіне кірсек, ел қатарлы ішіп-жейміз» деген сөз әлгі күлкіні көз алдыма келтіреді. Неге?  Ешбір заманда «Қарының тоқ болады. Көйлегің көк болады. Қатының қойныңда болады. Атың астыңда болады» деген «ұлтық идея» қазақтың қанын қыздырған емес. «Жерім тұл болады, дін ұстауым мұң болады, тілім жым болады, қатын-балам күң болады» деген қауіп қана қамшылап тұрды намысымызды. Сондықтан да туған жерімді, дәстүрлі дінімді, ана тілімді, мәдениетімді мансұқ етіп, кіріптар қылып, «дамыған елу мемлекеттің қатарын да» елуінші, жә тіпті қырық тоғызыншы болып разы кейіпте тұрғанша кие ұрсын, әруақ атсын мені!» демей ме Қазақ Шалға мінезі тартып туғандар? 

Ұлттық идеяны ішіп-жеуге  байлау «бұқараны тиімді түрде басқарудың» біз бойлай алмайтын терең стратегиялық әдісі шығар, бәлкім? Бірақ халқыңды тарих сахнасындағы ешкімге ұсамайтын тағдырына үңілтуден, сендіруден артық кандай ұлттық идея болуы мүмкін?!!

Тарихи тұрғыдан келсек, күні кеше ғана Ұлық Ұлыс ыдырап, Речь Посполита әлсіреп жатқан тұста Новгородты саяси сахнадан тайдырып, Украина мен Смоленскіні өзіне қаратып Ресей атанған көршіміздің боданына айналмас бұрын ежелгі Қазақ Ордасы кім еді? Ең әуелі мұсылман әлемінің бір бөлшегі еді. Сосын барып саны бойынша османлыдан кейін екінші тұрған түркі тектілерді Орталық Азиядағы төресі еді. Донай мен Алтайдың арасын билеген Жошы Ұлысының мұрагері еді. Отырардың кітапханасын Бағдаттың Бәйтуль Хикмасына (әлемдегі алғашқы Ғылым Академиясы) жалғаған, Түркістаннан төрткүл дүниеге руханият сәулесін шашқан Жерұйық-тын.

Қожа Ахмет Йасауидың дәргейінен бата алып шыққан шәкірт біткен Биік Осман Дәулетінде де, Ұлы Монғол Империясында да, Мәмлүктің Мысырында да  әміршінің рухын қайраған сарай тәрбиешісі болды. Мазары Анкараның түбінде қалған Мейрам Қажы, сонау Бангладештегі бенгалдың бетін құбылаға бұрып барып Силхетте жай тапқан Шах Джалал – Түркістаннан шыққан көп шәкірттің бізге мәлімі ғана. «Үйде туып, түзде өлген», Әзірет Сұлтанның іргесінде жатуды жөн көрген хандарым қандай еді? Сөзге тоқтаған батырым, сөз таба алған биім қандай еді? Сананы отарсыздандыру «шер толқытып шығарған ой түбіндегі сөз»,  яғни, аса ауқымды мәдени саясат арқылы тарихи жадыны тірілтуден басталуы керек болатын. Бұл тарихи миссияны орындау үшін мемлекетіміз ең әуелі мәдениет және ақпарат кеңістігін бүтіндеуі тиіс еді. Әсіресе, ұлттық идеяны ыммен ұқтыратын ірі БАҚ-қа, кино жобаларға, мультипликациялық анимациялық фильмдерге зәру болатынбыз. Ішкі істер және ұлттық қауіпсіздік салалары әрбірден соң осы екі кеңістікті сыртқы ықпалы мен ішкі бүліктен қорғаушы ретінде көрінуі керек-тін.

Амал не, сыртқы саясаттағы көпвекторлық ішкі саясатқа жұққан сәттен бастап мемлекеттік биліктің ұясына Анархия жұмыртқа салатынын парықтамадық.

 «Қазақстандық патриотизмнің басты белгісі көпұлттылық идеясы» деп шуладық. Сол «көп ұлттың» патриоттығы қандай дәрежеде деген терең әлеуметтік зерттеу жасалған жоқ. Түрі қазақтан бөлек көрінсе, саны екіден асса болды ұлттық-мәдени орталық ашып беру, «Қазақстан халықтары» атты альбом-кітаптарға қазақ халқының өзі (!) кірмей қалып жатуы еліміздегі мемлекет қалыптастырушы өзек ұлттың рөлі әбден әлсірегенін көрсетеді. Беделді бір басылымның бас редакторы Президент Әкімшілігіндегі базбір қызметкердің: «Біз – көпұлтты мемлекетпіз. Біздің елде 130 ұлт тұрады» деп өзеурегенін көріп: «Жоқ, қателесіп тұрсыз. Біздің елде 131 ұлт тұрады» деп салады. Әлгі шенеунік қайран қалып: «Мен білмейтін ол қандай 131-ші ұлт?» дейді. Сонда жаңағы редактор: «Ә, естімеген екенсіз ғой. Кеше Жамбыл облысында екі қап марихуана арқалаған бір пуштун қырғыз-қазақ шекарасынан өтіп, Ресейге бара жатқанда біздің территорияда ұсталыпты. 131-ші ұлттың өкілі сол болады» деген. Бұл әңгімені ұлтаралық араздық тудыру үшін айтты деу қисынсыз. Меніңше, мемлекет қалыптастырушы негізгі ұлттың беделін аяқ асты қылып, тілі мен мәдениетін өз жерінде өгей ету, өзгенің алдында үнемі қыспаққа алу күндердің бір күнінде жаңағы «қазақстандық ұлттың» басына жай түсіретін «жарым ес жақсылық» («медвежья услуга») болып шығады. Мұндай солақай саясат ұлтаралық араздық тудырушы басты фактордың нағыз өзі.

Ұлттық идеясы айқындалған біртекті қоғам құруға ұмтылған жағдайда Қазақстан өзінің алпыс пайызына тең ең ірі этникалық тобына, ең негізгі саяси сегментіне, яғни, қазақ ұлтына иек артуы тиіс еді. Мәселе тек иек артуға емес, қазақ ұлтын отар- сыздандырып, жаппай ағарту шараларын ұйымдастыруға, берісі бес, арысы он жыл ішінде шеттегі қазақтарды барынша көп көшіріп әкелуге саяды. Әсіре «қазақстаншылдар» ойлап тапқан «сырттан келген қазақтың дені тыңшы» деген лағынет атқыр қаскөй теорияны Парламентте жайбарақат талқылап отыра беретін сұйық қанымызды осы жолмен ғана тазарта аламыз. Сөйте тұра, ұлттық идея жағынан біртекті елге айналудың басты шарты елді жаппай қазақтандыру, демек, қазақ еместерді қысым көрсету арқылы азайту деп түсіну қате. Қазақ еместер қазақы ортаға, қазақ мәдениетіне шынайы елітетіндей саяси-әлеуметтік, мәдени-гуманитарлық интеграцияның әділ тетіктерін іске қосу ләзім. Әуелі «қазақ этноцентризмі» мен «қазақ лингвоцентризмі»  ұғымдары нақты саяси ұғымға айналуы керек. Бұған жетудің бір-ақ жолы бар — «қазақ билігінің» өзі тазаруы керек, «қазақ билігінің» имиджі имантаразы кейіпке кіруі қажет. Заң шығарушы мен заңның орындалуын қадағалаушы билік тармағы «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» принципіне, ал атқарушы билік тармағы «Ханның малы қазынаның малы» принципіне қайтадан мойынұсынбайынша тегіңнің тегін емес екеніне кімді иландырасың. Батыс Еуропаны иммигранттардың  астында қалдырған құдырет – осы екі қағиданы қолданып, һәм қадағалап отырғаны емес пе? 

Ал дәл қазір іштен де, сырттан да көз қадаған сыншы жұрт «қазақ билігі» деп нені түсінеді: Ұлттық идея жағынан алғанда бүгінгі «қазақтың саяси элитасы» – кеңестік кызылкөз террор үрейін ұшырып, жігерін құм қылған, намысын шұлғау етіп орап, кеудесін ұлтарақ қып таптаған, отарлық сана сүйегіне шейін сіңген, кеше кедейлігін, бүгін байшыкештігін мақтан тұтатын өктем жүйенің өтірік мәдениеті, әсіресе, жай сөйлемге жиырма боқтық қосып сөйлейтін дөрекі тілі жеті ұрпағына жетерлік болып әрбір молекуласына жабысып қалған, өткен тарихы кем дегенде мың сериялы телехикая болса, соның тоғыз жүз тоқсан тоғызы тарихи жадынан жойылып, ең соңғы, «қазақты адам қылған сәбет» атты сценарийі кәлимадан артық ойынан шықпайтын, тілінен түспейтін топ. Саяси-экономикалық стратегиясы жағынан келгенде бүгінгі «қазақтың саяси элитасы» дегеніміз жекеменшік бизнес-секторды мемлекеттік қызметтің шаруашылық бөлімі деп түсінетін, мемлекеттік қызметте отырып кез келген  ірі бизнес жобаның үлесіне кіру – мемлекеттік кепіл деп түсіндіретін экс-партноменклатура! Ең қатерлі дерттің симптомы осы номенклатураның тілінде тұр. Тіл – ұлттың негізгі айқындауыш факторы, индентификаторы, мінезі. Билік қай ұлттың тілінде сөйлесе, сол ұлттың мінезін бойына сіңіреді. Мінезі әбден айныған күн қағынан жеріген қалпы «аға ұлттың» құрамдас бөлігіне айналуды аңсайды. Біз тұрмақ Шығыстағы алып көршіміздің халқы саяси лидері ауысқан кезең «Подмосковные вечераны» айтпайтын, Мәскеуде оқымаған, Ресей дегенде сағынышы сазып тұрмайтын саясаткер келді билікке» деп жатты. Оның қаупі мен біздің селқостығымыз салыстыруға келе ме? Ендеше неге бейқамбыз? Діни философияның алыбы Толстойдың өзін «орыс төңкерісінің айнасына» айналдырып жіберген қызыл террордың идеологиясы орыс мәдениетін тәуір талқандады. Оны жасанды «кеңестік мәдениетке» айналдырып, жеккөрінішті қылды. Бір қынжылатын жайт, қазіргі Кремльдің сол қателікті түзеп, «Күміс ғасырдың» ғажап үнін қайта сыңғырлатуға күш салып жатқаны шамалы. Әлбетте, «Жеті Жуанға сегізінші Арық» болып қосылғысы келетін («Мы остаемся членом большой Восьмерки для того, чтобы она не превратилась в сборище жирных котов» деген Путиннң өз сөзі) Ресей өзін ең құрыса «қияли Еуразиялық құрлықтың» бірден-бір ықпалды мемлекеті ретінде сезінгісі келеді. Сол себепті Орталық Азиядағы мәдениет кеңістігінде ықпалын бір мысқал болсын жоғалтқысы жоқ. Мәскеу үшін Украинаны қайдам, бірақ «Қазақстандағы мәдени және ақпараттық экспансиям әлсіреп кетті-ау» деп қайғыруға еш себеп жоқ. Мұндай сұрақ тумауы үшін Ресейдікінен гөрі біздің мемлекеттік қызмет орындары көбірек еңбек сіңіріп жатыр. Мәдени-ақпараттық кеңістіктегі шекарамызды айқындап алмай тұрып жаһандану процесіне құшақ жайған түр таныту, әлдеқашан жаһанданып кеткен ірі БАҚ-тың басын қосып, жоғарыда айтылған жабайы тәсілмен «татуластырып жіберуге тырысу», комплиментті сұрап алу (кейбірде сатып алу) бізге абырой әпермейді, керісінше қатер төндіреді. Бұл жағынан келгенде кез-келген интеграциялық процесс әуелі тар шеңберде пісіп-жетілсе ғана өміршең болады. Президентіміздің аузынан ара-тұра шығып қалатын Орталық Азия мемлекеттерінің Одағын құру идеясы біз үшін Еуразиялық Одақтан да, «әлемдік діндердің арбитрі болу» мәртебесінен де маңызды. Орталық Азияда ең әуелі мәдени интеграцияны күшейту жаһандану ғасырында жанымызды сақтап қалуға сеп болар еді. Неге?

Жыл сайын азайып келе жатқан ұлттық тілдердің тағдырына  шынайы алаңдайтын қайраткер сөйлеушісінің саны жүз миллионнан әрең асатын отыз шақты түркі тілдерін оңтайланған, ортақ бір емле, бір қағида, бір әліпбиге көшіру жайын көбірек ойлар еді. Ал қазақ тілінің өзі ресми құжат түрінде, мемлекеттік белгі ретінде емлесі бекіп, толық орфографиялық  сөздігі шықпай тұрып жан-жақты ғылым, һәм ақпарат тіліне айнала алмайды. Мемлекеттік тілді «дамытуға» бөлініп жатқан жұқалтаң қаржының өзінен аты зор. Әр облыста битін сығып, қанын жалап отырған Тіл Басқармалары Астана алақанын ысқылап іске кiрiспейінше бейқам отыра беруге бейіл. Олардың құзырында ештеңе жоқ. Сол себепті қазақ тілінің «сүйкімді бейнесін», ғылыми терминологиясын қалыптастыру, Қазақстанның мәдени-ақпараттық кеңістігіндегі рөлін күшейту, дәстүрлі қоғам институттарын қолдан келгенше насихаттау стратегиялық маңызы зор міндет ретінде мемлекеттік саясатқа айналмайынша бәрі бос сөз күйінше қалады. Демократиялық жүйеге, азаматтық қоғамға біржола бет бұрған ел ретінде кез-келген стратегиямызға, мәдени-ақпараттық саясатымызға ешкімді күшпен  иландыра алмаймыз. Қолдана алатын жалғыз қаруымыз – БАҚ. Оның ішіндегі ең қуаттысы теледидар. Бұл жерде де біз намысты қолдан беріп отырмыз. Телеарналардың түгелі дерлік орыстілді. Және айналдырған екі-үш саяси топтың өзара бөліп алған қолшоқпарлары. Тәуелсіз деген тіркесі бар телеарналар, керісінше, құрылтайшысына ең тәуелді БАҚ ретінде танылып болды. Бұлардың телеөнімдері қай елдің саясатын, қай ұлттың құндылығын насихаттайтынын айтып жатудың өзі артық.

Осы кемшілікті шама-шарқымша толтырамын деген игі ниет 2001 жылы «Қазақстан республикаликалық телерадиокорпорациясына Есетжан Қосыбаев пен Ғалым Доскен бастап келген шығармашылық топтың аяқ алысынан бірден  байқалды. «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы мен «Қазақ Радиосының» техникалық құрал-жабдықтары бір ауыз сөзбен айтқанда «феодализмнен капитализмге бір-ақ секірді. Бірақ «қазақстандық идеяның» жанкүйерлері азаттық кезеңінде тұңғыш рет эфирге шыға бастаған  ұлттық тележобалардын авторларын жүнше  түткісі келді. Әртүрлі арандату әрекеттеріне барды, лаң салды. Келе-келе бұларға биліктің төңірегіндегі тағы бірнеше интригант топ қосылды. Одан қалса «Абайдың сөздерін уағызға кіргізе алмаймыз. Ол кісінің діни білімі жоқ» деген сияқты «афоризмдерді» қарша боратып, бар білетін атеистік терминологиясын шариғатпен қабыстыра алмай масқара болып отырған «№1 мұсылманымыз», саясат пен дін мәселесіне келгенде әліпті таяқ деп түсінбейтін сауатсыз аноним жазғыштар қосылды. Абай айтатын «дұшпандығы – кейіс емес, күндестік» мұндай пақырлардың Құдай алдынан жарылқасын! Мұхтар Мағауин ағамызша айтар болсақ: «Иманды болсын»! Бұл тақырыпқа қатысты көп айтылды, көп жазылды. Желдің қайдан, қалай, қайтіп соғатынын көзі қарақты жұрттың іші жақсы сезеді. Қандай жала жабылса да, «Құдайдан қайтсын!» дейміз. «Жүйесіз сөз иесін табады». Хош, «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы мен «Қазақ Радиосы» шағаласына дейін орысша шаңқылдайтын телегей-теңіз қазақстандық ақпарат айдынындағы жалғыз қазақы арал еді.  Жақында бұл аралға да «қазақстандық идеяның» туы тігілді. «Қазақстан» телерадиокорпорациясын шын мәнінде түлеткен, студияда кеш батырып, түсіру алаңында таң атырып, талмай ізденумен болған, шығармашылық таланты төңірегін тәнті еткен Ғалым сынды азамат ағам туралы, жылқышы, һәм ертекші Доскен шалдың бар жақсы қасиетін бойына сіңіріп өскен Қазақстанға еңбегі сіңген қайраткер қазақ туралы айтпай қалуды намыссыздық деп білемін. Ғалым Доскеннің басқару кезеңіндегі «Қазақстан» Республикалық телерадиокорпорациясындағы барша игі өзгерісті екі жыл бұрын «Егемен Қазақстан» газетіне берген сұхбатымда түгел тарқатып шыққанмын. Доскен сияқты мемлекетшіл азаматқа қатысты қазақ мәдениетінің ту сыртында отырып өкім шығарғыш, ұлттық мәдени кеңістікке қатысы шамалы пендеге осындай маңызды саланың тізгін-шылбырын ұстатудың не сыры бар? Көптің көкейінде жүрген күмәнді сауал осы. Президентімізден әділ төрелік тілеген көп сұрақтың бірі.

2001 жылдың желтоқсаны. Азаттықтың он жылдығы қарсаңында Президенттен сұхбат алуға дайындалып отырмыз. Ғалым Доскен қай кездегі әдетімен ойға келмейтін тың ұсыныстар айтады. Жарық түсірудің қатпары көп тәсілдері мен оператордың жұмысына қатысты режиссерлік шешімдері өз алдына. «Теледидарда Президенттің сөзге құлақ қоюшы, датқа назар салушы бейнесі жоғалып бара жатыр, көпшілік телеарналар мемлекет басшысын сирек жымиятын, тек ұрсып сөйлейтін, зекіп айтатын, өз сөзінен басқа ештеңені естімейтін адам ретінде көрсетуге бейім» дейді. Сондықтан да мен сұхбат алып отырып сұрақты ұзақтау қоятын болдым. Тіпті әділ билеуші туралы кішігірім хикая айтып үлгірдім. Сол бір қырық үш минутқа созылған телекөрсетілімдегі жеті сауалдың әлқиссасы да Доскеннің ойында туған еді.

«Президент мырза, қазақ тарихына көз салып отырсаңыз, Керей мен Жәнібектің заманынан бастап, әрбір ханның өзіне тән кезеңі, ел басқару қолтаңбасы қалыптасыпты. Қасым ханның «Қасқа жолы болсын», Есім ханның «Ескі жолы» болсын, әз-Тәукенің туы биік тұсы болсын, Абылайдың аласапыран уақыты болсын, Кенесарының зар заманы болсын, Қонаевтың қиын өткелі болсын. Өзіңізді бір сәт болашақтың тарихшысы ретінде сезініп, «Назарбаев кезеңін» қалай сипаттар едіңіз?»

Он жылдық мерекенің қарсаңында отырған Президенттің бұл сұраққа жауап бергісі келмеген. Сауалды айналып өткен. Он бес жылдық мерейтойдың алдында сол сұрақты тура мағынасында қайта қоюға мәжбүрміз:

«Алла Жар, Президент мырза! Дәрежеңді артық еткен Тәңірге мадақ! Тағыңа байланған бағымызды төбемізге тұттық! Дат, тақсыр! Сұрайтын сөзім бар. Бізге мынаны ұқтырғын: қырық жыл қырғында рухымның өзегіне талшық болып, бүгінге аман алып шыққан ұлттық намысымды, құны – бес жарым ғасыр бойы төгілген қан мен терге тең аманатты қол-аяғым босаған заман қолдан беріп отырғаным қалай?!!! Ертең Тәңірі алдында, бүгін қазақ алдында қандай жауап айтпақсың?!!! «Бір шылбырды бердік Саған, берген соң қайтып бұзылмақ жоқ». Ендеше, Сен де бұзылма!!! Қазаққа керегі – БІР ТӘҢІРІ, БІР ҚАҒАН, БІР ЖҮРЕК! Ол жүректің тілі –  қазақ, құбыласы –  Қағба, тегі– Көк Бөрі, жұлдызы – Күн! Осыдан айнымасаң, Алаш сенікі!»

«Жас қазақ» газеті, 2006 жыл

Сардар Алмат Тобабергенұлы – өз дәуірінде ел басқарған, беделді тұлғалардың бірі болған. Ол Ырғызда болыс қызметін атқарып, халық арасында сыйлы адам ретінде танылған. Алмат Тобабергенұлының ерлік пен елдік тоғысқан дара жолын кейін балалары Самырат пен Төремұратта жалғыстырды. Ал оның шөбересі Ғалымжан Әбдісаламов Еуропа мен Орта Азияға танымал қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы болған. ХІХ ғасырдың басында дүниеге келіп, сол ғасырдың соңғы он жылдығында өмірден өткен алмат Тобабергенұлы басындағы билігі мен беделін елінің игілігіне, жұртының тұрмыс-тіршілігіне арналған өз заманының айтулы тұлғаларының бірі еді. 

«Аржағы да атақты ер…»

Тағы бір жүз жыл әрі жылжып, ХVІІІ ғасыр тарихын парақтасақ, ол кезеңде ел басынан өткен қайғылы оқиғалар көп болғанын көреміз, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» халқымызды қатты қалжыратып жіберсе, жоңғарлармен қайта-қайта тұтанған қанқасап шайқастар қазақтың жаужүрек ерлерін тарих төріне шығарды. Сондай батырлардың бірі — Киікбай Әлібекұлы болыпты. Ғалым ұсынған деректерге жүгінейік: қазақ халқының бес ғасырлық тарихын жазған ғалым-зерттеуші Ә.Хасенов сол кезеңнің аға батырлары ретінде адай Назар, Шотан, Есенқұл, Сабытай, тілеу Орыс, шөмекей Киікбай, сыбан Жанай, балталы Оразымбет, бағаналы Баянбай, табын Бөкенбай, сіргелі Елшібек, ақкете Алтайларды атаған («Үш ғасыр иінінде», «Қазақ әдебиеті» газеті, 07.02.1992 ж.). Әбілқайыр хан тұсында өмір сүрген Киікбай батыр 1717-1718 жылдары туып, 1795-1796 жылдар шамасында дүние салған. Қазақ жеріне, әсіресе Кіші жүз аймағына қалмақтармен қатар, Хиуа, Қоқан хандықтары көз сүзіп, елді әлсін-әлсін дүрбелеңге түсірген шақта қол бастап, жаудың бетін қайтарған батыр, сол ұрыстарда бірнеше рет ауыр жараланған. Ұлағаты мол жазушы Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романында Киікбай Әбілқайыр ханның сенімді батырларының бірі, оған қолдау көрсеткен ықпалды тұлға ретінде суреттеледі. Киікбайдың ұлы Тобаберген де (1766-1840 жж.) өз аймағының беделді, ел сөзін ұстаған азаматтарының бірі болған дейді шежіре тарих. Ол Ресейдің «Гүберлі» деген жерінде (қазіргі Орск қаласының маңы) жаугершілік шайқаста 76 жасында қаза тапқан, сүйегін бір жыл аманатқа қойып, келесі жылы Ырғыздан 25 шақырым жердегі Майтөбеге әкеліп жерлейді. Алмат сардар Тобаберген арыстың ұлы, Киікбай батырдың немересі, яғни «аржағы да атақты» болған әулеттің перзенті еді(қараңыз:Рахымжан Өтеміс. Алашқа аты мәлім Алмат сардар…//9.08.2024. aqtobegazeti).

Алматтың елшілік қызметі

Алмат Тобабергенұлы 1804 жылы Ырғыз жерінде дүниеге келген. Кіші жүздің Шөмекей руының Бозғұл бұтағынан шыққан. Шежіре бойынша таратсақ: Бозғұл-Келдібай-Сейін(Желдер)-Бекет-Шобдар-Қалақ-Әлібек-Киікбай-Тобаберген-Алмат. Жастайынан өзінің алғырлығымен өз замандастары арасында беделді болып, патшалық Ресей өкілдерінің назарына ілігіп, қызметке алынған(Әйтеке би эн. 88-бет, Ақтөбе эн. 265-бет). 1830 жылдардан бастап-ақ ел билігіне араласа бастады. Осы кезеңде орыс елшілігінің атынан Хиуа хандығына барып, келіссөз жүргізіпті. Ол орыс әскерлерімен бірге Бұхара хандығына (1833-1834 жж.) сапар шеккен экспедицияның жол басшысы болған. Олардың Алматты таңдауы бекерден-бекер болмаса керек. Ол ел-жер тарихын жетік білетіні, мұсылманша алған терең білімі, қажырлы қайратты адамдармен қарым-қатынастағы ерекшеліктері ескерілген болуы керек. Бұл туралы экспедиция жетекшісі Петр Иванович Демезонның 1833 жылдың 10-шы қарашасында Орск қаласынан Бұхара керуені жолға шығады. “Керуен басшысы бұхаралық Нияз Мұхаммед және жол бастаушысы Алмат болды” – деп жазады(Талмай шапқан тарлан, 7-бет). Алмат Тобабергенұлының арқасында Орта Азия сапары орыстарға зор мәні бар эксспедиция болады.  Алмат Тобабергенұлы 1846 жылдың 23 наурызында түтін салығын жинау тобының жетекшісі, 1851 жылы №54 дистанция, 1860-1868 жылдары №31 дистанция бастығы болып қызмет атқарса, 1869-1876 жылдары Ырғыздағы “Қожакөл” болыс басқарушысы болып тағайындалған.

1834 жылы қазан айында осы жылға дейін істеген жұмысы Ресей патшасы Николай І-дің көңілінен шығып Анна лентасы мен қылышпен марапатталды(“Записке о Бухарском ханстве” 10-бет). Алмат Бұхара хандығына тұтқынға түскен 60- тан астам Ресей азаматтарын тұтқынан босауына жәрдемдесу үшін талай мәрте дипоматиялық келіссөздер жасасып оң нәтижеге қол жеткізгендігі жөнінде нақты архив құжаттары сақталған. 1829 жылы мамыр айында Шөмекей руының 400 түйе, 1000 жылқы, 1000 сиыр, 50 мың қойды барымталаған Хиуалық Тұрысбек бастаған басқыншылардан малдарын кері қайтарып алған. 1836 жылы корнет Айтовты тұтқынан босату кезінде Алмат Тұрысбекпен кездесіп қалады. Оның өзің шырамытып тұрғанын байқаған Алмат: “О, Тұрысбек, құдай тас төбеннен ұрсың! Ағаң Құдайқұлды көрмей көрсоқыр болдың ба?” – деп айқара құшақтап, есеңгіретіп, құтылып кеткен көрінеді. Тар жерде жол табудың өзң оның ақылдылығын, батылдылын көрсетсе керек. Оның елге жасаған тағы бір қызметі 1864 жылы Орынбор генерал-губернаторына арнайы хат жазып, Ырғыз қазақтарына судың аса қажеттігін, егін егумен айналысудың тиімділігін дәлелдеген болатын. Ол сондай-ақ Шөмекей, Шекті, Төртқара рулармен болған арадағы дау-жанжалды бейбіт жолмен шешуге белсене араласып, шекараларды анықтауда басты рөл атқарған.

Алматтың Кенесары ханға жасаған жақсылығы

Алмат Тобабергенұлының неменесі Маханұлы Рахи(марқұм) 1999 жылы 14-ақпанында Сарбасовқа хат жазған екен. Хатта өзіңін Алмат бабасы өз заманында “Ырғыз уезі болмай тұрғанда, яғни 1845 жылға дейін Кенесары хан, Наурызбай 4-5 жыл Ырғызда тұрған ғой. Сол уақытта Алмат Кенесарымен кездесті деген деректі жолықтыра алмадым. Кездеспеулері мүмкін емес”, – іздестіруімді өтінгенді. 

Ақсақалдың болжамы қате кеткен жоқ, әдебиетші, зерттеуші Қуаныш Ахметовтың “Табанын тауға тіреген тарлан атты”, “Жұлдыз” журналындағы (2001) мақаласында тайға таңба басқандай мұрағат құжаттар бар. 

Бас штабтың поручигі Герн былай депті, “Орск бекінісіне қайтар сапардан бір күн бұрын Кенесары менің қасындағы құрметті қазақ керуенбасы алматпен жүздескісі келді. Онымен бірнеше сағат әңгімелесіп, Алматтан жоғарғы мәртебелі сізге(Обручевке В.А.) және маған хаттар беріп жіберді Кенесары онымен сөйлескенде өз жағдайының, әсіресе, қыс айларында ауыр екендігін екендігін айтыпты. Ежелден ата-бабалары мекендеген Ұлытау аймағы оған иелікке беріле қойса, үкіметке адал болуға ант беруге, әкімшіліктің барлық талаптарын орындауға әзір екендігін мәлімдепті. Мынау мен үшін аса маңызды хабар деп ұққан Алмат қазақ дәстүрімен менен сүйінші сұрады. Қолымда сүйіншіге ыңғайлы ештеңе болмай, мен  оған Орскге барған соң төбетей сыйлауға уәде бердім. Оның үстіне біздің бүкіл керуеннен Кенесарымен тең ғана, Алмат жалғыз өзі кездескен соң оның үстіне олардың бұрынан аралас-құралас, сыйлас екендігін білген соң шекаралық комиссия басшылығы осындай адаммен таныссын, деп Алматты Орынборға алып келдім. Шындығында да шекаралық комиссияның төрағасы онымен 2-3 мәрте кездесіп әңгімелескеннен кейін маған онымен таныстырғаным үшін ризашылығың білдірді”. Бұл деректерден Алмат Тобабергенұлының үлкен қайраткер, саясаткер болғандығын, қазақ хандығының тәуелсіздігі жолында күрескен хан Кенесарымен болғандығы және бәйбішесі Күнімжанды патша қамауынан босатып Кенесарыға табыстаушы да болғанын көреміз.

«Балқы Базардың Алматқа арнаған толғауы…»

Майдан өте сұлу болыпты. «Шүйінішбай дегеннің қызы еді», – дейді оны Қ. Молдахметов есімді қармақшылық азамат. (Қараңыз: Базар жырау мен сардар Алмат.// «Тұран-Қазалы» газеті, 8.01. 2005 жыл) Алайда Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданында тұратын  Майданның інілерінің, сіңлісі Айжаннан өрген жиендерінің деректері, рулық шежіре бұл пікірді теріске шығарады. Растайық. Балқы Шөмекей руының Бозғұл тайпасынан тарайды дедік. Балқының бір баласы Пұшық. Осы Пұшықтан – Құдайсүгір, Сатыбалды туады. Құдайсүгірден – Мәттек. Мәттектен – Сарыбас. Сарыбастан – Төртбай, Тезекбай, Жетекбай, Бесбай. Төртбайдан – Бектемір, Естемір, Темірбай және Майдан, Айжан атты екі қыз. Ескерте кетейік, пайдаланып отырған мағлұматтардың бірқатарын Майданмен бір атадан өретін Қасымхан, Еламан есімді азаматтардан алдық. Туыстығын ашып көрсетейік. Төртбайдың Бектемірінен – Нұржан. Нұржаннан – Тәжімағанбет (1915 – 1968), Тәжімағанбеттен – Қалқаман, Еламан (1955), Күләйім. Ал Төртбайдың туған бауыры Бесбайдан – Күмісбай. Күмісбайдан – Тілеш. Тілештен – Бақтыбай. Бақтыбайдан – Қасымхан (1948). Базар Майдан қызды бұрыннан өзара уәде байласқан жігітіне алып берген. «Аты – Кетебай, жыраудың жақын інісі», – деп куәландырады Ш.Алдашев. (Қараңыз: «Жұлдыз» журналы, №5, 1981жыл). Қармақшылық Қ.Молдахметов мұны:«Сәлім есімді кісінің баласы-тұғын», – деген мәліметімен қостайды (Қараңыз: Базар жырау мен сардар Алмат.// «Тұран-Қазалы» газеті, 8.01. 2005 жыл). Қолдағы Жауқашты Балқылар шежіресінің бірнеше нұсқасын мұқият әлденеше сүзіп шықтық. Аталған кісілер есімдерін кездестірмедік. Бұны әлі де анықтай түсу қажет күмәнсіз шындықты індету үшін.  Жаз жайлауы Мамытты мекендеп жүрген кезі екен Базардың. Отарбай атасынан тараған ет жақындарымен бірге. Ағайындарға астыртын сәлем айтыпты Сыр бойындағы: «Қыз атастырылған еліне көп ұзамай ұзатылмақ», – деп. Хабарды ести сала Мамытқа суыт жетеді бірнеше жігітті бастап Базардың әлгі туысы. Тілеулес ағасының ұқыпты ойластырған ақыл-айласының арқасында, жұрт қалың ұйқыға енген шақта, қиындықсыз Майданды алып шығып, із тастап үлгереді. Сол заманда  жер дауы, жесір дауы – үлкен мәселе екен. Арты шуға айналады. Майдан атастырылған ру осал емес-ті. Шобдар жұрты еді. «Жарты патша» атанған, Әлім-Шөменге аса беделді би, сардар Алмат Тобабергенұлының елі. Майданның атастырылған болашақ күйеуі – Естай деген екен, атақты шонжармен туысады. Шөмекей руының Бозғұл тайпасынан, Шобдар аталығы. Ұғынықты болсын таратып көрсетейік туыстығын. Шобдардан – Қалақ. Қалақтан – Әлібек, Арыстан. Әлібектен – Киікбай батыр. Киікбайдан – Тобаберген, Қожас, Бабас, Айдос, Сүгіртай. Тобабергеннен – Алмат (1804 – 1892). Алматтан – Самырат, Төремұрат, Қосмұрат, Мақан, Пірмақан. Ал Бабастан – Қожағұл,Ысмайыл, Сүйінбай, Мойнақ, Тұрым, Қашқын. Осы Қашқыннан – Шынтай. Шынтайдан – Естай(Жабасақтағы марқұм Көпбай ақсақалдың атасы). Сонда ол Алматпен төрт-ақ атадан тоғысады (Мәліметті беруші Тельман аға Шағатай баласы (1934), Қожастың нәсілі). Содан дүрліккен Шобдар шырақ алып Базардың соңына түседі. Кенжеғара болысын басқарып тұрған шағы екен Алматұлы Самыраттың (Нақты деректер бойынша бұл 1875 – 1889 жылдар аралығы. – Б.К.). Қолында билігі бар ол қатуланып жазалауға бекінеді. Басынан қиқу кетпей түртпекке қатты ұшыраған Базардың амалы таусылады. Ақыры жолын табады қыспақтан шығудың. Әйгілі Төртқара Жаныс биге жүгінеді. Әлім-Шөмен ішінде беделі өте жоғары, қара қылды қақ жарған әділдігімен дүйім елге аты таныс. Базардың дарынына қанық би оның арыз-мұңын тыңдап, дауды шешудің уақытын белгілепті. Сонымен не керек, уағдалы мерзімде екі жақтың шағымы тыңдалып, кесімді уәж айтылыпты: «Шынтай баласы Естайға Майданның сіңлісі Айжан айып өтеуі болсын!» – деп. Осы бәтуаға бәрісі тоқтапты. Сырғып айлар өтеді, жылжып жылдар өтеді. «Жақсы адамның ашуы жібек орамал кепкенше…». Қай кезде де ақылын жоғалтпаған, қаркесті Алмат қарт Базарға хабар салыпты дейді бірде: «Келсін, жыр айтсын!» – деп. «Келсін, жыр айтсын!» – деуі де сылтау сөз. Астары – Базармен қайта табысудың амалы-тұғын. Ескі күннің бір данагөй шалы айтыпты ғой: «Екі жақсы қосылса, Бірін-бірі қия алмас, – Екі жаман дос болса, Бір мекенге сия алмас», – деп. Өкпесі тарқаған жырау да ағасымен жарасудың сәті түскеніне қуанады. Бірақ әлдебір себептермен сәл уақыт оздырып алады. Әйтсе де жолға шығады. Аққұмдағы Алматтың ордасына жеткен Базар (Аққұм – қазір Әйтеке би ауданына қарасты жер. – Б.К.) табалдырықтан енді аттап, үйге ене бергенде ағалық доқ көрсеткен би жорта: «Кірме, көрінбе көзіме!» – деп ақырып жіберіпті дейді. Сонда сасып қалған жырау бір аяғы іште, бір аяғы сыртта: «Алайма сардар, алайма, алайма сардар, алайма», – деген сөздерді әлденеше қайталап барып, аздан соң төгілте жөнеліпті әрі қарай: 

Болғанда ағам – Алмат, жеңгем – Күміс,

Ешкімге біткен емес мұндай туыс.

Ақырып Алмат ағам сыртқа шықса,

Болады Әлім, Шөмен бір-ақ уыс (толық нұсқасын қараңыз: Кәртен Б. Шаңдоз жырдың толғауы-Балқы Базар. Adyrna.kz. 28.01.2016).

Халықты алдап қазына іздеген емші сымақ

Бұл оқиға 1992 жылы  26-шы көкегінде айында болыпты. Өзбекстандық емші Әбдімәлік Талипов деген емші Жабасақ ауылына келіпті. Ауылдың кеңес төрағасы Ж.Шоқпаров пен сол кездегі конторда жұмыс жасайтын ауыл азаматтары барып жағдайын біліп тұрған. Барғанда айтатын:“адам аз келеді маған, ақша көп түсуі керек”. Тағы бірде “қасиетті мешіт бар жер екен, айналысы лас соңы тазарту, жөңдеу керек”,-деді. Сол кезде Жабасақ ауылдық кеңесінің төрағасы Ж.Шоқпаров:айналасын  азарту дұрыс. Бірақ біз биыл жаңа мешіт саламыз-деген. Сонымен 10 мамыр күні сағат 3-те сеансқа барсам 70-ке жуық адам жиналған. Ал Талипов жоқ. Сосын шамалыдан кейін көмекшісі Хасан келіп:“Талипов сырқаттанып қалды, ертең келіңдер”-деп халықты таратып жіберді. Көңілін сұрайын деген оймен қонақ үйге барғанда, емші диванда жатыр. Ауырғаң адамға ұқсамайды. Ол бір кезде: “Қазір мешітті жөңдеймін”-деді. Ауыл ақсақалдарының айтуынша байырғы заманда Алмат әулеті Жабасақтағы Самырат мешітінің орнына алтын-күміс, бағалы заттарын көмген екен. Бұл емші халықты пайдаланып сол заттарды Науаи облысындағы Алмат ұрпақтарынан біліп келген болса керек. Тұсқайта аудан әкімі мен орынбасары А.Ермағанбетов, директордың орынбасары А.Бірманов, Ж.Шоқпаров үшеуі барғанда мешітті қазып жатыр екен. “Бұл жерде құран бар, соңы аламын”-деді. 12 мамырда Аққұм орта мектебінің директоры Байнязов пен шофер А.Жоламанов барса мешітті саз балшыққа ацналдырып, ішін адам көргіс етіп бүлдірген. Кірмек болған адамдарды есіктен қуғаң. Ақыр аяғында Жабасақ ауылдық кеңесі мен аудан басшылығы Ә.Талиповты ауылдан еріксіз қуып шығуға мәжбүр болған. Ол өзіңе қарсылық көрсеткен қызметкерлерге жұдырық жұмсаған. Егер нағыз емші болса қасиетті орынды қорламай, адамдарға қол көтермейтін еді.(Қараңыз:Емшінің хикаясы…//1992.06.27).  

Әлеуетті әулет ұрпақтары

Алмат Тобабергенұлының – Самырат(Шахмұрат), Төремұрат, Мақмұрат, Қосмұрат, Пірмақан атты ұлдары болған. Алмат қазіргі Жабасақ, Аққұмды жәйлау етіп, Ырғыздың Қарақоғасында қыстау салған. Балалары да әкесінің дара жолын жалғап, абройын асқақтатып ел-жұрттың аузыңда қалған ұлы тұлғалар. Алматтың үлкен ұлы Самырат Ырғыз болысын басқарған. Алмат үлкен ұлы Самыратқа(Шахмұрат) арғы атасы Тархан болған шақшақ Жәнібектің ұрпағы Мұсаның қызы Мамишаны айттырған. Халық «Самыраттың Аққұмы» деп атап кеткен. Жабасақ ауылына 1902 жылы мешіт салып, Бұқар медресінен білім алған Мұқантай деген молданы мешіттің иманы қылып қойып, балалардың көзің ашқан. Кейін Төремұрат Кенжеғара болыс басшысы болғанда осы шырайлы өлке Аққұм жәйлауында мекендеген екен. Төремұраттың немерелері Файзолла Әбдісаламов Ақтөбеден шыққан тұңғыш кино операторы, Қазақ КСР-ның Еңбек сіңірген өнер қайраткері(1960)(ҚСЭ, 6-том, 8-бет, Ақтөбе энц. 288-бет) болса, ал Ғалымжан Әбдісаламов қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби скрипкашысы. Файзолла мен Ғалымжан сол сардар Алматтың екінші ұлы Төремұрат болыстың немересі, Әбдісаламның баласы.

«Бекзада болып өсті ұлдары да…»

Алматтан қыздарын айтпағанда, бес ұл туады. Кіші екі ұлы жастай қайтыс болған. Үлкені Самұрат (1845-1922 жж.) әкенің ел басқару ісін жас кезінен жалғастырған, 1861 жылдан патша үкіметінің қызметінде болып, кейін №54, 31 дистанциялардың бастығы, Ырғыз уезіндегі Қожакөл, Кенжеқара болыстықтарының басқарушысы, Ырғыз уезі бастығының көмекшісі, уезд биі болып қырық жылдан астам қызмет атқарады. Өз қаржысына орысша, мұсылмандық мектептер, мешіт салдырған. Қазіргі Әйтеке би ауданының Аққұм деген жерінен баласы Самұратқа арнап, қабырғалары қарағайдан қиыстырылған 12 бөлмелі зәулім үй тұрғызады. Бұл үй туралы Сейілхан Оразымбетов ағамыз былай деп жазған еді: «…Аққұмның сұлу табиғатына Самұрат үйінің (басқа да қосалқы құрылыстарымен) архитектурасы үйлестіріліп салынғанға ұқсайды. Қабырғасы еңселі, төбесі қаңылтырланған, суағары өрнектеліп өрілген жылан ауыз түтікшелі, терезелері ашпалы, көк шыныдан тұтқасы бар емен есікті бұл үйдің сыртын төңіректің көктемгі реңіне түстес жасыл көк бояумен қанықтыра боятса керек. Әсіресе жаздың сағымды күндерінде қозыкөш жерден ашық теңіздегі кемедей мұнарлана қалқып көрінетін, бұлтты  түндерде биік қабақтың суға түскен көлеңкесіндей көзге ілігетін осы бір көрінісі бөлек көк үй жайлы көзі көргендер елжірей айтып, көрмегендері сол айтқанды елти тыңдайды. Сонан болар, асылды жасықтан айыра білген ел аузының әңгімелері небір көркем де сұлу құрылыстарды күні бүгінге дейін Самұраттың осы көк үйіне теңеп айтуды үрдіс еткен». 1905 жылы Орынборда өткен қазақ құрылтайына қатысып, сөз сөйлеген. 1913 жылы Петербургтегі Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл толу салтанатына Орынбор губерниясы делегациясының құрамында қатысады. Адал қызметі үшін патшадан дворян атағымен, зерленген қалпақ пен алтын медальмен, әр жылдары Станислав, Анна ленталарымен, күміс медальмен, басқа да бағалы сыйлықтармен марапатталған. Құрманалы ақынның:

Алматтан туған белгілі,

Мынау жүрген Самұрат.

Әлім-Шөмен ішінде,

Бәйгеден келген тарлан ат, — деп жырға қосуы оның өз заманының қайраткер тұлғасы болғанын айғақтаса керек. Алматтың дистанция бастығы ретінде қолға алған ең басты да бірінші шаруасы — мал соңында көшіп-қонып жүрген халықты отырықшылыққа бейімдеу болды. Бұндай шешім оған бозбала жігіт шағында Орта Азия елдерімен қоса, Ресейдің Орынбор, Орск, Уфа қалаларында бірнеше рет болып, қала тұрмысының ерекшеліктерін көріп, бойына сіңірген кезде-ақ келген болу керек. Өйткені, елінің үлкен-кішілеріне «Орыс халқының үйлерінің сәні мен салтанатын көргенде өз аулымның іргесінен жел үріп, төбесінен тамшы ағатын үйлерін есіме алып, көңілім орта түседі» дейді екен. Жаңа лауазым сол орта көңілінің орнын толтыруға мүмкіндік берді. Сөйтіп, Ырғыздың қалың қопалы, мол сулы жерлерінен Төремұрат деген баласына 12 бөлмелі, Әбдіразақ деген немересіне 6 бөлмелі төбесі қаңылтырмен шатырланған қалалық үлгідегі үйлер салдырған.Төремұрат (1848-1933 жж.) Қожакөл болысының кандидаты, Ырғыз уезі бастығының кіші көмекшісі, Кенжеқара болысының басқарушысы қызметтерін атқарған. Әкесі сияқты ол да «Құрметті азамат» атағына ие болады. Самұрат та, Төремұрат та Меккеге барып, қажылық парыздарын өтеген. Елі Самұратты «Үлкен қажы», Төремұратты «Кіші қажы» деп атайды екен. Махан (1865-1933 жж.) да ел билігіне араласқан, Кенжеқара болысының кандидаты, Аманкөл болысының басқарушысы болған. Әйгілі Базар жырау 1892 жылы Алмат қайтыс болғанда қара шаңырақта отырған ұлы Маханға арнайы келіп:

Алтекем емес еді қалыс адам,

Жоқ еді ақ кеуіліне алыс адам.

Бекзада болып өсті ұлдары да,

Қыздары кем болған жоқ ханшадан.

Артпақшы абыройы адамзаттың,

Береке тұқымына дарыса адам.

Ешуақытта етпес ісін ашқарақтың,

Бір тегі уызында жарыса адам… — деп көңілқос айтқан екен. Бір айта кетерлік жәйт — Алмат ұрпақтары шеттерінен өнерлі һәм қолөнер шебері болған. Немерелері Абыл, Халық, Қанилар домбырашы, қобызшы ретінде танылып, Ырғыз халық театрының іргесін қалаушылар болса, Төремұрат пен Қосмұрат және бірнеше немерелері тігін тігуге, арба, шана, басқа да тұрмысқа қажетті заттар жасайтын ұсталыққа машықтанған. Абыл Маханов Алматы филармониясы оркестрінің домбырашысы, 1936 жылы Мәскеудегі қазақ өнері мен әдебиетінің алғашқы онкүндігіне қатысқан. 37-нің қанды қасабында халық жауы деген жаламен ұсталып, атылған. Оның інісі Қани да домбырашы, ат әбзелдерін жасайтын шебер, ол да 37-де ұсталып, он жылға сотталған. Шөбересі Әбсаламов Файзолла қазақтың тұңғыш кинооператорларының бірі болса, оның інісі Ғалымжан Әбсаламов елімізге Әлім Алмат деген есіммен белгілі қазақтың тұңғыш скрипкашысы(Жабасақтың Аққұм ауылында дүниеге келген), Мәскеудегі онкүндікке қатысқан. Соғыстың алғашқы күндерінде немістерге тұтқынға түсіп, кейінгі бүкіл ғұмыры шетте өткен. Париж, Вена консерваторияларын бітіріп, Ыстанбұл симфониялық оркестрінің скрипкашысы болды, 2018 жылы 102 жасында Түркияның Ыстанбұл қаласында дүниеден өтті. Оның бұралаң жолды қиын да қызықты тағдыры, Мұстафа Шоқайдың әйелі Мариямен аналы-балалы қарым-қатынасы туралы жазылған туған жерінің бұрмалап(Қарақоға деп), өтірік десертация қорғаған Күлпаш Ілиясованың «Әлім Алмат: өмірі мен өнері», «Тағдыр-тарих:Скрипкашы Әлім Алматтың күнделікті өмірі»  атты  кітабы бар. Немересі Рахи Маханов соғыстан майдан даласына бір аяғын қалдырып, аман оралған соң Ырғыз ауданында жауапты қызметтер атқарды. Тәуелсіздіктің нұрлы сәулесі рухани өмірімізге шуағын төккен 90-жылдары кезінде «патшаға қызмет етіп, шенін тағып, шекпенін киген шынжыр балақ, шұбар төс» деп саясаттың қара таңбасы таңылған, ұрпақтары үреймен күн кешкен атасын жарыққа шығарудың — алматтанудың жолын бастаған осы ағамыз болатын. Сондай-ақ замана ызғарымен тарыдай шашылып, өзбек елінің Тамды және өзіміздің Алматы, Қостанай, Қызылорда, Жетіқара өңірлерінде тұратын туыстарын іздеп тауып, ағайындық қарым-қатынасты қайта орнықтырды(қараңыз:Рахымжан Өтеміс. Алашқа аты мәлім Алмат сардар…//9.08.2024. aqtobegazeti). 

Сөзіміздің тобықтай түйінің айтсақ аталған фактілерді негізге ала отырып таза шыңдықты сіздерге жеткізуге тырыстық. Өзіміздің көзіміз жеткен таңбалы тприхты қайта жаңғыртып, келер ұрпаққа ешқандай бұрмалаусыз, нақты ақпаратпен бөлістік. Кезінде Жабасақ өңірін жайлаған төрт аталы Шөмекейдің бас биі болған, билігі мен парасаттылығың елдің мүддесіне жұмсай білген сардар Алмат Тобабергенұлы туралы көптеген деректерді сіздерге ұсындық. Киелі мекен, тарихы терең Жабасағымыздың отанымыздың төріңде ойып алатын орны қандай екенің жұрт назарына жеткізу біздің басты мақсатымыз. Жайнай бер Жабасағым!

Асқар Рахымжанұлы

тарихшы