Ата Заң жобасының талқысы

Қазақстандағы ең сезімтал, ең ұзақ талқыланып келе жатқан мәселенің бірі — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесі.

Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылғанына отыз жылдан асты. Алайда қоғамдағы шынайы сұрақ әлі де ашық:

қазақ тілі — басқарудың тілі ме,
әлде символдық мәртебедегі тіл ме?

Тіл мәселесі неліктен шешілмей келеді?

Себебі біз ұзақ уақыт бойы тілге:
– мәдени құндылық ретінде ғана қарап келдік;
– оны мемлекеттік басқару тілі ретінде нақты бекітпедік.

Нәтижесінде:
– Конституцияда бір мәтін,
– тәжірибеде басқа жағдай қалыптасты.

Бұл қайшылық тілдің емес, конституциялық айқындықтың әлсіздігінен туындады.

9-баптағы басты түйін

Жоба бойынша:

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

2. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

Мәселе осы «тең қолданылады» деген формулада.

Ол:
– мемлекеттік тілдің басымдығын жояды;
– басқару тілін таңдауды міндеттен ерікке айналдырады;
– қазақ тілін талап емес, нұсқаға түсіреді.

Яғни мемтіл жарияланады, бірақ міндеттелмейді.

Мемлекеттік тіл деген не?

Мемлекеттік тіл — бұл:
– заң шығару тілі;
– мемлекеттік басқару тілі;
– сот ісін жүргізудің негізгі тілі;
– ресми коммуникацияның базалық тілі.

Егер осы салаларда тіл міндетті болмаса, ол толық мағынада мемлекеттік тіл бола алмайды.

«Орыс тілінің мәртебесі төмендей ме?» деген қорқыныш

Бұл жерде бір маңызды нәрсені айқындау керек.

Мемлекеттік тілдің күшеюі:
– басқа тілдердің қысқаруы емес;
– азаматтардың тілдік құқығын шектеу емес;
– көптілділіктен бас тарту емес.

Бұл тек бір нәрсе:

Мемлекет өзімен өзі қай тілде сөйлеседі?

Бұл — егемендіктің тілі.

Мемлекеттік тіл пайдасына конституциялық шешім қалай болады?

Мәселе ұранда емес, нақты құқықтық формулада.

1️. Мемлекеттік басқаруда бір базалық тіл болуы тиіс

Қазақ тілі:
– заң шығару;
– атқарушы билік;
– сот жүйесі
үшін негізгі әрі міндетті тіл ретінде бекітілуі қажет.

2️. «Тең қолданылады» формуласы нақтылауды талап етеді

Бұл тіркес:
– азаматтармен қатынаста
– өтініш, жауап, қызмет көрсету саласында
қолданылуы мүмкін.

Бірақ ол мемлекеттік шешім қабылдау тілін алмастырмауы тиіс.

3️. Мемлекеттік қызметке тілдік талап — Конституциялық норма

Егер тіл Конституцияда талап етілмесе,
ол заңмен де, нұсқаумен де толық іске аспайды.

Сондықтан:
– мемлекеттік қызметкер үшін қазақ тілін білу міндет болуы керек.

Қорытынды

Тіл мәселесі — этносаралық емес. Бұл — мемлекеттік басқару мәселесі.

Мемлекеттік тіл:
– артықшылық емес;
– біреуге қарсы құрал емес;
– егемендіктің институционалдық белгісі.

Сондықтан басты қағида мынау:

Мемлекеттік тіл — мемлекеттің ішкі тілі.
Ол келісіммен емес, Конституциямен бекітіледі.

Сараптамалық ескертпе

Конституция жобасының 9-бабына қатысты.

Қолданыстағы редакцияның мәселесі:
– «тең қолданылады» формуласы мемтілдің басымдығын жояды;
– құқықтық міндет емес, декларация қалыптастырады.

Ұсынылатын баптық түзету бағыты (қағидат түрінде):

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және ресми ісқағаздар қазақ тілінде жүзеге асырылады.

2. Мемлекет азаматтардың өзге тілдерді қолдану құқығын сақтайды. Мемлекеттік органдар азаматтармен қатынаста заңда белгіленген тәртіппен орыс тілін және басқа да тілдерді қолдануды қамтамасыз етеді.

Бұл редакция:
– мемтілді нақты нормаға айналдырады;
– азаматтардың тілдік құқығын шектемейді;
– Конституция мен тәжірибені сәйкестендіреді.

Серік Ерғали, мәдениеттанушы, заңгер

Abai.kz

Қазақ қоғамында жаңа интеллектуалдық кезең туып келеді.

Бірінші, қазіргі қазақ қоғамында сенім мәселесіне қатысты пікірталастардың күшеюі кездейсоқ құбылыс емес. Бұл дегеніңіз әлеуметтік желілердің, ашық ақпараттық кеңістіктің және жаһандық интеллектуалдық ағымдардың ықпалымен қалыптасқан жаңа қоғамдық ойлау формасының көрінісі. Атеистік көзқарастардың ашық айтылуы, тәңіршілдік идеялардың қайта жаңғыруы және дәстүрлі діни орта арасындағы пікір қақтығысы зиялы ортада алаңдаушылық тудырғанымен, шын мәнінде бұл құбылыс қоғамның рухани әлсіреуін емес, саналы ізденіске бет бұрғанын көрсетеді.

Екінші, ұзақ уақыт бойы қазақ қоғамындағы діни дискурс негізінен МОНОЛОГТЫҚсипатта болды. Уағыз айтылды, ал тыңдаушы тарап оны талқылаусыз қабылдауға тиіс еді. Сұрақ қою күмәнмен, күмән әлсіз иманмен теңестірілді. Мұндай ортада сенім дәлелдеуді емес, қайталауды талап етті. Ғылыми тілмен айтқанда, доктриналық трансляцияның басым болған кезеңі еді. Ал кез келген идея баламасыз ортада дамымайтыны белгілі.

Үшінші, атеистер мен тәңіршілдердің сахнаға шығуы қатып семген монологты диалогқа айналдырды. “Неге, қайдан, қалай”- деген күрделі сұрақтарды ашық қойды. Құдайдың бар-жоғы, діннің тарихи қалыптасуы, исламның көшпелі мәдениетпен қатынасы, Құран мәтінінің интерпретациясы сияқты тақырыптар қоғамдық талқыға түсті. Аталған сұрақтар эмоциямен емес, рационалдық дәлелмен жауап беруді талап етті. Нәтижесінде діни уағызшылар да өзгеруге мәжбүр болды. Жай ғана “солай болуы керек” деу жеткіліксіз екенін түсінді. Олар философияға, тарихқа, теологияға, тіпті ғылымға сүйеніп сөйлеуге көше бастады. Кейбіреулері ортағасырлық ислам ойшылдарын, калам ілімін, мазһабтық пікір алуандығын қайта қарады, кейбірі қазақтың төл діни сенім тәжірибесін тыңнан түсінуге ізденуге мәжбүр болды. Яғни қарсы пікір ізденіске түрткі болған катализаторға айналды.

Төртінші, атеистер мен тәңіршілдік дискурсы да діни ортаға ерекше айна ұсынды. Олар сонда біздің рухани жадымыз қайда?-, деген сұрақты көтерді. Бұл сұрақ қоғамдық пікірге дүмпу жасап исламды қазақы дүниетаныммен, тарихи тәжірибемен қайта ойлауға мәжбүр етті. Нәтижесінде қазақ қоғамында “дәстүрлі ислам”, “мәдени ислам”, “қазақы діни сана” сияқты нео термин пайда болып жаңа ұғымдар белсендірек қолданыла бастады.

Бесінші, ең қызығы және процестің ең маңызды нәтижесі діни ойдың жауапкершілігінің артуы еді. Уағызшы енді тек сенім таратушы емес, қоғам алдында интеллектуалдық жауап беретін тұлғаға айнала бастады. Себебі қарсы тарап бар, сұрақ бар, ашық пікірталас бар. Яғни қоғамдық бақылау қатты күшейді.

Алтыншы, алайда осы өзгерістің бәріне бірдей ұнай бермейтіні анық еді. Кейбір уағызшылар мен дін атынан сөйлейтін тұлғалар ашық пікірталасқа шығудың орнына, қарсы тарапты “арнайы жоба”, “сыртқы күштердің ықпалы”, “тапсырыс орындаушылар” деп сипаттауға көшті. Бір қызығы бұл ғылыми немесе теологиялық аргумент емес, қорғаныс психологиясының көрінісі еді. Идеяға идеямен жауап бере алмаған жағдайда, қарсы көзқарасты легитимсіз ету ең жеңіл, бірақ ең нәтижесіз жол-тын.

Жетінші, шын мәнінде, қазақ тарихы рухани дискурстың да тарихы саналады. Яғни бұл кеңістікте қандай сенім үстем болды, қандай ойға жол ашылды, қандай сұрақ қоюға рұқсат етілді дәл осы факторлар түркі өркениетінің көтерілуі мен құлдырауын айқындап отырды. Рухани ашықтық пен интеллектуалдық еркіндік болған жерде мәдени де, саяси да серпіліс пайда болды, ал ойды шектеген кезеңдерде тоқырау белең алды.

Сегізінші, ежелгі түркі қағанаттары дәуірінде рухани дискурс бір ғана догмамен шектелмеді. Тәңірлік дүниетаным аспан, жер, адам арасындағы үйлесімді басты құндылық ретінде ұсынды, бірақ ол жабық жүйе болған жоқ. Түркілер буддизммен, манихейлікпен, христиандықтың несториандық тармағымен, кейін исламмен интеллектуалдық байланыс орнатты. Осы байланыс тек сенім ауыстыру емес, дүниетанымдық синтез тудырудың табиғи процесі еді. Сол себепті түркілер тек жаулаушы емес, басқару мәдениетін, құқықтық дәстүрді, символдық жүйені өндіре алған өркениеттік күшке айналды.

Тоғызыншы, түркілер рухани дискурсқа ашық болған кезеңдерде әмбебап мәдени және саяси құндылықтар қалыптастырды. Түркілік танымдағы “Тәңірқұты” идеясы билікті тек күшпен емес, моральдық жауапкершілікпен тығыз байланыстырып отырды. Қаған билігі рухани легитимацияға сүйенді, ал бұл өз кезегінде империялық тұрақтылықтың негізіне айналды. Осындай дүниетанымдық икемділік түркі мемлекеттеріне жалпақ жаһанды билеп-төстейтіндей ықпал берді. Сонымен бірге түркілердегі рухани ашықтық тек діни салада емес, билік мәдениетінде де ерекше шешуші рөл атқарды. Түркі дәстүрінде қаған “құдайдың жердегі көлеңкесі немесе өкілі” емес, құт иесі ретінде қаралды. Яғни құт шартты нәрсе, ол әділетсіздікке жол берген биліктен кері қайтарылады. Ұшбу идея билікті абсолюттендірмей, қоғам алдындағы жауапкершілікке негіздеді.

Оныншы, ортағасырлық ислам дәуірінде де осы заңдылық сақталды. Қарахан, Селжүк, Алтын Орда кезеңдерінде ислам жабық догма ретінде емес, философиямен, құқықпен, сопылық іліммен ұштасқан тірі жүйе ретінде қабылданды. Түркілер исламды қабылдай отырып, оған өзінің төл мәдени кодын қосты. Ахмет Ясауи дәстүрі, сопылық поэзия, дала этикасы бәрі де осы ашық рухани диалогтың жемісі. Бұл кезеңдерде түркі әлемі тек тұтынушы емес, діни-философиялық идея өндіруші деңгейіне көтерілді.

Он бірінші, алайда рухани дискурста ашықтық пен еркіндік шектеле бастаған сәттен бастап, өркениеттік құлдырау белгілері айқындала түсті. Сенім сұрақтан қорқа бастады, ал күмән еркін ойлаудың емес, қауіпті ауытқудың белгісіне айналды. Дін мен дәстүр тірі ойдан гөрі рәсімге, формаға айналды. Нәтижесінде рухани жүйе қоғамды алға сүйрейтін күш емес, өткенді қайталаушы механизмге айналды.

Он екінші, болып жатқан құбылысты тек қазақ немесе түркі тарихынан ғана емес, жалпы адамзат өркениетінен де көруге болады. Ашық рухани дискурс болған жерде мәдени жаңғыру, ғылыми ізденіс, саяси жаңару қатар жүрді. Ал рухани кеңістік тұйықталған жерде қоғам сыртқы ықпалға тәуелді, интеллектуалдық тұрғыдан әлсіз күйге түсті. Сондықтан бүгінгі қазақ қоғамындағы сенім, атеизм, тәңіршілдік және діни дәстүр арасындағы пікірталастарды тарихи тұрғыдан қауіп емес, мүмкіндік ретінде бағалау қажет.

Бұл дегеніңіз қазақ тарихының өз ішкі логикасына сай келетін процесс. Өйткені біздің тарихи тәжірибеміз бір нәрсені анық көрсетеді, яғни түркі өркениеті рухани ашықтықты сақтаған кезде күшейді, ал ойды тұсаулаған сәттен бастап әлсірей бастады. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі басты міндет белгілі бір сенімді үстем ету емес, рухани дискурстың еркін әрі мәдени түрде жүруіне жағдай жасау. Себебі дәл осы ортада ғана жаңа мағыналар, жаңа құндылықтар және жаңа өркениеттік бағдар қалыптасады.

Он үшінші, дегенмен бүгінгі пікірталастарда алаңдатарлық бір тенденция байқалады. Кейбір жағдайларда пікірталас идеялық деңгейден шығып, жеке тұлғаға шабуыл жасауға ауысып кетеді. Қарсы көзқарасты дәлелмен жоққа шығара алмаған тараптар оппоненттің жеке өмірін, отбасы жағдайын, өткенін немесе жеке ұстанымдарын әшкерелеуге тырысады. Өкінішке қарай бұл пікірталас мәдениетінің құлдырауының айқын белгісі еді.

Он төртінші, осы тұрғыдан алғанда, қазіргі қазақ қоғамы үшін ең маңызды міндеттердің бірі пікірталас этикасы мен мәдениетін қалыптастыру. Бұл тек діни салаға ғана емес, жалпы қоғамдық ойға қатысты. Мәдени пікірталас дегеніміз қысқаша айтсақ, қарсы ойды жау ретінде емес, интеллектуалдық мүмкіндік ретінде қабылдау. Жеңу үшін емес, түсіну үшін сөйлесу.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, қазіргі қазақ қоғамындағы сенімге қатысты пікірталастардан қорқудың қажеті жоқ. Өзгеше ой, күтпеген сұрақ дәстүрлі қазақ қоғамына жаңа серпін әкелді. Жаттанды һәм қатып семген көзқарас сыни талқыға көшті, нәтидесінде жаңа тұжырымдар мен сананы түртетін жаңа қисындар пайда болды. Оның пайда болуы өркениетті қоғам құруға деген рухани шабытты оятты және жауапкершілік арқалатты.

Елдес Орда

«Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма.

ОСИРИС ЗАҢЫ

I

Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады.
Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті.

Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген.

Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді.

1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады…

…2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды.
Үлкен үстелдің басында президенттен басқа тек сол кездегі мәдениет жөніндегі мемлекеттік кеңесші, Марат Тәжин — отырды. Ол әдеттегідей президенттің жанында иба сақтап, әңгіме барысында үнсіз ғана мұқият тыңдап отырды.

Шамасы, ол Назарбаевқа алғашқы түркологиялық конгрес туралы айтып қойған секілді. Сөйтіп президент енді Екінші бүкіләлемдік конгресті Алматыда өткізудің уақыты келді деп шешіпті.

Бірақ мен президентке қарсы пікірімді айттым:

«Әрине, мұндай халықаралық шараны өткізу — өте абыройлы іс. Бірақ мүмкін емес. Бірінші конгрес қатысушыларының бәрін дерлік Сталин жойып жіберген. Тек қана Малов пен Радлов тірі қалған еді. Біреулер атылды, кейбіреулер ұзақ мерзімге қапаста отырып, ғұмырын сарп етті. Түркология ғылымы енді ғана басталып келе жатқан болатын, алайда сол конгрестен кейін мүлдем доғарылды.

Ал екінші конгресте біз не туралы сөйлесеміз?
Өткен ғасырдағы түркологияның қандай жетістіктері жайлы айтамыз?
Қай ғалым төрк (түркі – қазақ тілінің заңдылығын бұзатын жасанды лексема – С.Е.) жазуының шығу тегін, оның таралу жолдарын және көне мәдениеттермен байланысын зерттеді? Әлі күнге дейін алғашқы түркологтардың төрк тілі мен мәдениетінің жасын долбармен болжаған қателері мойындалмай отыр…»

1926 жылы шындығында төрклер тарихы беймәлім болатын.
Ол кезде бар болғаны Маңғолияда қалған төрк жазулы бағантастар ғана табылған еді. Сол жәдігерлердің шамамен жасын біздің білгіштер  «төрклер исламды қабылдауға дейін осы жазуды қолданған, демек шамамен біздің дәуіріміздің VIII ғасыры» — деп есептеді.

Осыдан келіп, төрк жазуы мен мәдениетінің жасы «V–VI ғасырлар шамасында»деп белгіленді.

Бір ғасыр бойы аксиомаға айналған бұл болжам бойынша, төрклер біздің дәуірдің басында шыққан халық екен, ал әліпбиді әрине соғдылардан алған-мыс — өйткені олардың керуендері шамасы, маңғол даласына дейін барған болса керек.

Түркология ғылымының алғашқы беті осылай түзілді.

Ежелгі төрклік тіл деп Моңғолиядағы бағантастардағы руникалық жазулар тілінің аталғаны  шын мәнінде қате болатын. Ал Сергей Малов тұңғыш конгресте оған анағұрлым нақты атау берді — «көнеоғыздық тіл».

Барынша мұқият қарағанда, бұл тілден бүкіл төрклік жанұяға кіретін барлық тілдер тарады дейтіндей, оның ататіл болмағаны айқын көрінеді. Жетекші төрктанушының осындай түзетуі түркология ғылымының одан әрі дамуына әсер етуі тиіс болатын.

Алайда 30–40 жылдардағы қазақтанушылар қазақ тілі де осы «көне төрк тілінен» шыққан деп сеніп қалды. Сондықтан қазақ сөзін жазуда оғыз тіліне алаңдауға тиіс ауан қалыптасты.

Соның салдарынан қазақтың көптеген жазба сөздері ауызекі нұсқаларынан шұғыл алшақтап кетті.

Салыстыру үшінназар аударайық,  мысалы қазақша:

• ауz — «ауыз»
• baur — «бауыр»
• aur — «ауыр»

деген сөздер оғызша былай естіледі:

• ahyz — «ауыз»
• bahyr — «бауыр»
• ahyr — «ауыр».

Осылайша біздің зерттеушілер осы «көнетөрк» дегенді негізге алып, яғни оғыздық үлгіге алаңдап, қазақ жазуында айтымына ауыз жуыспайтындай әріптердің орынсыз жайғасуына жағдай жасады. Сөйтіп, кирилше жазуда:

• ауз - ауыз
• баур - бауыр
• аур – ауыр

болып жазылып кетті.

Алайда қазақтанушылардың «төрк тілдері оғыз тілінен тараған» деген тұжырымының жазу тарихына үңіле зерттегенде быт-шыты шығады.

II

Мен бұл тақырыпқа 65 жыл бұрын кіріскен едім. Тек енді ғана тарихтың киелі қойнауына жеткендеймін.

Ежелгі Мысырдың б.з.д. III мыңжылдыққа жататын суретше жазба тілін зерттей отырып, бейнеленген сөздің мәнін барынша дәл жеткізетін жүйені таныдым.

Бұл суреттерде біз өсімдіктер мен жер өңдеушілердің құдайы саналған перғауын — O’siris-ті шалқасынан жатқан күйінде көреміз. Оның денесі арқылы өсімдік өскіндері көктеп шығып, тылсым заңдылықты паш етеді:

Осы Осирис Заңын ежелгі гректер сақтап, бірақ екпінін өзгертіп, «Осирис» деп бұрмалаған.
Бұл заң сонда нені білдірген?

Екі жүз жыл бойы мысыртанушылар бұл сөзді шеше алмады, ал біз ол сөздің шығу тегін тек бір ғана тілден таба алдық.

Оны оқу қазақ тіліне сүйене отырып, тек қана енді мүмкін болды:

Суретше жазба, шамасы, иероглиф жазуынан бұрын болған.
Суретше жазудың көне кезеңі ұмытылғаннан кейін иероглиф дәуірі басталды.
Мына екі сурет түрлі дәуірді бейнелейді. Олардың айырмашылығы тіпті көрер көзге айқын. Бұлардың арасында жазу тарихының мыңжылдық тарихы бар, бұларды ажыратуға Осирис Заңының шығу тегін тануға жол ашқан қазақ тілі жәрдемдеседі.

Осылайша суретше жазба арқылы біз қазақтардың Ежелгі Мысырдағы б.з.д. III мыңжылдықтағы тарихына қатысты алғашқы құжатталған дәлелдерін таптық, олар кездейсоқ қонақ ретінде емес, егіншілік мәдениетінің ықтимал жасампазы ретінде табылды!

…Мыңжылдықтар өтті. Қазақтар көшпелі өмір салтында маусымдата өскен дала өсімдіктерін қосалқы мал азығы ретінде күнделікті пайдалана бастады. Сөйтіп, Ежелгі Мысырда көрініс тапқан материя мен мәдениеттің ұлы көшін ұмытып, біздің заманға жетті.

Бұл ашылымды ежелгі суреттер мен бүгін ғылым мен тарих тіліне айналған қазақ тілі сақтап қалды.

Енді әлем ғалымдары төрк тілдерін білек сыбана зерттей бастайтынына сенімдімін. Сонда олар ескі дәуірде екі бірдей төрк халқы айрықша көзге түскенін байқайтын болады:

• Оғыз төрктер (б.з.д. IV мыңжылдық) — бағантастарға қашалған жазулары бүгінге жетті.
• Ежелгі қазақтар — б.з.д. III мыңжылдықтағы суретше жазба үлгілері енді ғана ашылуда.

Осы білімдерді меңгерумен жаңа түркология басталмақ әрі адамзат жазуының тарихына тән жаңа ғажайып тарау ашылмақ.

* Бұл ашылым көптеген мәдениеттер үшін өзекке айналды.

Көп ғасырлар бойы славяндар да осы грамматикалық әрі мәдени ұғымды игеруге тырысып, оны дәл «ось» сөзі арқылы қайталаумен болды.
Олар бұған грамматикалық және заттай-тұрпат түрінде қолданылатын мінсіз тігіңкі өзек ретінде мән берген.

Неліктен әлемнің көптеген мәдениеттерінде «Әлем өзегі/осі» дегеніміз — бұл «Өмір өскіні» немесе «Әлем ағашы» дегенді білдіретіні түсінікті болды. Шаған/ясень ағашы түрлі мәдениеттердегі аңыздар бойынша үшдеңгейлі әлемді көктей өсіп және білімнің өзегі болғандығы мәлім.

Тек қана қазақ тілінде бұл сөздердің ежелгі түпкі тегінің пошымы  сақталған:

Өс’ (Os’) — «өс!»

Осыдан славяндардың «осень» — «бәрі өсіп жетілген мезгіл» сөзі шыққан.

ЭЙФЕЛ МҰНАРАСЫН ТҰРҒЫЗУ ИДЕЯСЫН КІМ БЕРДІ?

Жақында Алматыда «Қазақстан тарихы» атты жаңа жетітомдықты әзірлеуге арналған кеңес өтті. Бұндай томдарды мен көптен бері оқудан қалғанмын. Өйткені онда бұрын да, қазір де қазақтар тарихы деген басты элемент жетіспейді.

Бұл томдар қандай білім береді? Жоңғар шапқыншылықтары.
30-жылдардағы ашаршылық. Қуғын-сүргінге ұшыраған зиялы қауым.
Біздің тарихнамамыз осымен ғана шектеледі.

Ал мұндай тарихпен халықты тәрбиелеу мүмкін емес.

Қазақтардың көне дәуірдегі қандай болғаны жайлы білім жоқ.
Әрі менің халқымның әлем мәдениетіне қандай мұра қалдырғаны жөнінде мақтаныш та жоқ.

Бұл және басқа сұрақтардың жауабын жаңа ұрпақ қолдарынан тастамайтын айфондарынан да таба алмайды. Жаңа жетітомдық та оларға жәрдемдеспейді.

Алпыс бес жыл бұрын маған қазақ тарихының беймәлім тұстары ашыла бастады. Олардың ғасырларды көктеген ескі дүние халықтарымен кездесу көріністері көз алдымнан өткендей.

Және де өрімдей «мыңжылдық» ақиқат дәлелдері ғылыми қызметкерлер мен ғылымға үміткерлердің қарсылығын басып өтіп, түзіле бастады.

… Төрктің алғашқы сөзін иероглифпен таңбаланған шумер етістігінен таныдым:

Бұл таңба босану сәтіндегі әйелді бейнелейді: қолдары көкке созылған — бұтаққа жармасқан қалпы, аяқтары екі жаққа ашылған күйі ол құдайды — Tu! — деп дүниеге әкелуде.

Дәл осылай Майя да ормандағы ағаш бұтағын ұстап, Будданы туған жоқ па?

Каспий маңындағы шөлейтте геологиялық тәжірибе кезінде мен тұрған күйі босанған қазақ әйелдің ащы даусын естідім, ол шопанның киіз үйінің шаңырағына тартылған арқанға жармасып тұрған еді.
Оны екі әйел аяқтарынан ұстап тұрып, онымен бірге:

«Ту!» — деп айқайласқан болатын.

…Ежелгі дәуірде Бабыл мұнарасын салу мүмкін болмады делінген қасиетті жазбаларда. Ал XIX ғасырда шумер иероглифтері оқылып, Еуропада көрсетіле бастағанда, инженер Эйфел қыпшақтың осы Tu таңбасынан Эйфел мұнарасының Tour (фр.) тұрпатын көрген.
Мен Парижде ЮНЕСКО-дағы Қазақстанның Тұрақты Өкілі болып қызмет еткен он екі жыл бойы ертеңгісін осы мұнараға күн сайын қараумен болған едім.

Бұл құралымның/конструкцияның барлық тұрқы  — төрк-қыпшақ иероглифінде бейнеленген таңғажайып идеяның жүзеге асқан сәулеттік тұрпаты еді.

Өмір сыйлаушы анаға қойылған ескерткіш.
Саналы Адамды дүниеге әкелген әйелзаттың қасиетті нышаны.

Біздің  кітабымыз осы жайында.
Онда біз адамзаттың мәдени өмірбаянындағы бірнеше тарауды ашуға деген және ол туралы әлемге паш ету үшін, ақыры, тарихымыздың томдарын  лайықты дәйектермен толтыруға деген талпыныс бар.

Қазақшалаған – Серік Ерғали.

Abai.kz