Kerey.kz/Керей.кз » Әдеби әлем

Мемлекеттік тіл: Қауқарлы ма, әлде әлі де декларация ма?

kerey.kz — Tue, 03 Feb 2026 18:20:04 +0000

Серік Ерғали

Суреттер: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz сайттарынан алынды.

Ата Заң жобасының талқысы

Қазақстандағы ең сезімтал, ең ұзақ талқыланып келе жатқан мәселенің бірі — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесі.

Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылғанына отыз жылдан асты. Алайда қоғамдағы шынайы сұрақ әлі де ашық:

қазақ тілі — басқарудың тілі ме,
әлде символдық мәртебедегі тіл ме?

Тіл мәселесі неліктен шешілмей келеді?

Себебі біз ұзақ уақыт бойы тілге:
– мәдени құндылық ретінде ғана қарап келдік;
– оны мемлекеттік басқару тілі ретінде нақты бекітпедік.

Нәтижесінде:
– Конституцияда бір мәтін,
– тәжірибеде басқа жағдай қалыптасты.

Бұл қайшылық тілдің емес, конституциялық айқындықтың әлсіздігінен туындады.

9-баптағы басты түйін

Жоба бойынша:

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

2. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

Мәселе осы «тең қолданылады» деген формулада.

Ол:
– мемлекеттік тілдің басымдығын жояды;
– басқару тілін таңдауды міндеттен ерікке айналдырады;
– қазақ тілін талап емес, нұсқаға түсіреді.

Яғни мемтіл жарияланады, бірақ міндеттелмейді.

Мемлекеттік тіл деген не?

Мемлекеттік тіл — бұл:
– заң шығару тілі;
– мемлекеттік басқару тілі;
– сот ісін жүргізудің негізгі тілі;
– ресми коммуникацияның базалық тілі.

Егер осы салаларда тіл міндетті болмаса, ол толық мағынада мемлекеттік тіл бола алмайды.

«Орыс тілінің мәртебесі төмендей ме?» деген қорқыныш

Бұл жерде бір маңызды нәрсені айқындау керек.

Мемлекеттік тілдің күшеюі:
– басқа тілдердің қысқаруы емес;
– азаматтардың тілдік құқығын шектеу емес;
– көптілділіктен бас тарту емес.

Бұл тек бір нәрсе:

Мемлекет өзімен өзі қай тілде сөйлеседі?

Бұл — егемендіктің тілі.

Мемлекеттік тіл пайдасына конституциялық шешім қалай болады?

Мәселе ұранда емес, нақты құқықтық формулада.

1️. Мемлекеттік басқаруда бір базалық тіл болуы тиіс

Қазақ тілі:
– заң шығару;
– атқарушы билік;
– сот жүйесі
үшін негізгі әрі міндетті тіл ретінде бекітілуі қажет.

2️. «Тең қолданылады» формуласы нақтылауды талап етеді

Бұл тіркес:
– азаматтармен қатынаста
– өтініш, жауап, қызмет көрсету саласында
қолданылуы мүмкін.

Бірақ ол мемлекеттік шешім қабылдау тілін алмастырмауы тиіс.

3️. Мемлекеттік қызметке тілдік талап — Конституциялық норма

Егер тіл Конституцияда талап етілмесе,
ол заңмен де, нұсқаумен де толық іске аспайды.

Сондықтан:
– мемлекеттік қызметкер үшін қазақ тілін білу міндет болуы керек.

Қорытынды

Тіл мәселесі — этносаралық емес. Бұл — мемлекеттік басқару мәселесі.

Мемлекеттік тіл:
– артықшылық емес;
– біреуге қарсы құрал емес;
– егемендіктің институционалдық белгісі.

Сондықтан басты қағида мынау:

Мемлекеттік тіл — мемлекеттің ішкі тілі.
Ол келісіммен емес, Конституциямен бекітіледі.

Сараптамалық ескертпе

Конституция жобасының 9-бабына қатысты.

Қолданыстағы редакцияның мәселесі:
– «тең қолданылады» формуласы мемтілдің басымдығын жояды;
– құқықтық міндет емес, декларация қалыптастырады.

Ұсынылатын баптық түзету бағыты (қағидат түрінде):

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және ресми ісқағаздар қазақ тілінде жүзеге асырылады.

2. Мемлекет азаматтардың өзге тілдерді қолдану құқығын сақтайды. Мемлекеттік органдар азаматтармен қатынаста заңда белгіленген тәртіппен орыс тілін және басқа да тілдерді қолдануды қамтамасыз етеді.

Бұл редакция:
– мемтілді нақты нормаға айналдырады;
– азаматтардың тілдік құқығын шектемейді;
– Конституция мен тәжірибені сәйкестендіреді.

Серік Ерғали, мәдениеттанушы, заңгер

Abai.kz

Атеистер мен тәңіршілдерге мың алғыс!

kerey.kz — Wed, 07 Jan 2026 18:35:23 +0000

Елдес Орда

Сурет: Автордың жеке архивінен алынды.

Қазақ қоғамында жаңа интеллектуалдық кезең туып келеді.

Бірінші, қазіргі қазақ қоғамында сенім мәселесіне қатысты пікірталастардың күшеюі кездейсоқ құбылыс емес. Бұл дегеніңіз әлеуметтік желілердің, ашық ақпараттық кеңістіктің және жаһандық интеллектуалдық ағымдардың ықпалымен қалыптасқан жаңа қоғамдық ойлау формасының көрінісі. Атеистік көзқарастардың ашық айтылуы, тәңіршілдік идеялардың қайта жаңғыруы және дәстүрлі діни орта арасындағы пікір қақтығысы зиялы ортада алаңдаушылық тудырғанымен, шын мәнінде бұл құбылыс қоғамның рухани әлсіреуін емес, саналы ізденіске бет бұрғанын көрсетеді.

Екінші, ұзақ уақыт бойы қазақ қоғамындағы діни дискурс негізінен МОНОЛОГТЫҚсипатта болды. Уағыз айтылды, ал тыңдаушы тарап оны талқылаусыз қабылдауға тиіс еді. Сұрақ қою күмәнмен, күмән әлсіз иманмен теңестірілді. Мұндай ортада сенім дәлелдеуді емес, қайталауды талап етті. Ғылыми тілмен айтқанда, доктриналық трансляцияның басым болған кезеңі еді. Ал кез келген идея баламасыз ортада дамымайтыны белгілі.

Үшінші, атеистер мен тәңіршілдердің сахнаға шығуы қатып семген монологты диалогқа айналдырды. “Неге, қайдан, қалай”- деген күрделі сұрақтарды ашық қойды. Құдайдың бар-жоғы, діннің тарихи қалыптасуы, исламның көшпелі мәдениетпен қатынасы, Құран мәтінінің интерпретациясы сияқты тақырыптар қоғамдық талқыға түсті. Аталған сұрақтар эмоциямен емес, рационалдық дәлелмен жауап беруді талап етті. Нәтижесінде діни уағызшылар да өзгеруге мәжбүр болды. Жай ғана “солай болуы керек” деу жеткіліксіз екенін түсінді. Олар философияға, тарихқа, теологияға, тіпті ғылымға сүйеніп сөйлеуге көше бастады. Кейбіреулері ортағасырлық ислам ойшылдарын, калам ілімін, мазһабтық пікір алуандығын қайта қарады, кейбірі қазақтың төл діни сенім тәжірибесін тыңнан түсінуге ізденуге мәжбүр болды. Яғни қарсы пікір ізденіске түрткі болған катализаторға айналды.

Төртінші, атеистер мен тәңіршілдік дискурсы да діни ортаға ерекше айна ұсынды. Олар сонда біздің рухани жадымыз қайда?-, деген сұрақты көтерді. Бұл сұрақ қоғамдық пікірге дүмпу жасап исламды қазақы дүниетаныммен, тарихи тәжірибемен қайта ойлауға мәжбүр етті. Нәтижесінде қазақ қоғамында “дәстүрлі ислам”, “мәдени ислам”, “қазақы діни сана” сияқты нео термин пайда болып жаңа ұғымдар белсендірек қолданыла бастады.

Бесінші, ең қызығы және процестің ең маңызды нәтижесі діни ойдың жауапкершілігінің артуы еді. Уағызшы енді тек сенім таратушы емес, қоғам алдында интеллектуалдық жауап беретін тұлғаға айнала бастады. Себебі қарсы тарап бар, сұрақ бар, ашық пікірталас бар. Яғни қоғамдық бақылау қатты күшейді.

Алтыншы, алайда осы өзгерістің бәріне бірдей ұнай бермейтіні анық еді. Кейбір уағызшылар мен дін атынан сөйлейтін тұлғалар ашық пікірталасқа шығудың орнына, қарсы тарапты “арнайы жоба”, “сыртқы күштердің ықпалы”, “тапсырыс орындаушылар” деп сипаттауға көшті. Бір қызығы бұл ғылыми немесе теологиялық аргумент емес, қорғаныс психологиясының көрінісі еді. Идеяға идеямен жауап бере алмаған жағдайда, қарсы көзқарасты легитимсіз ету ең жеңіл, бірақ ең нәтижесіз жол-тын.

Жетінші, шын мәнінде, қазақ тарихы рухани дискурстың да тарихы саналады. Яғни бұл кеңістікте қандай сенім үстем болды, қандай ойға жол ашылды, қандай сұрақ қоюға рұқсат етілді дәл осы факторлар түркі өркениетінің көтерілуі мен құлдырауын айқындап отырды. Рухани ашықтық пен интеллектуалдық еркіндік болған жерде мәдени де, саяси да серпіліс пайда болды, ал ойды шектеген кезеңдерде тоқырау белең алды.

Сегізінші, ежелгі түркі қағанаттары дәуірінде рухани дискурс бір ғана догмамен шектелмеді. Тәңірлік дүниетаным аспан, жер, адам арасындағы үйлесімді басты құндылық ретінде ұсынды, бірақ ол жабық жүйе болған жоқ. Түркілер буддизммен, манихейлікпен, христиандықтың несториандық тармағымен, кейін исламмен интеллектуалдық байланыс орнатты. Осы байланыс тек сенім ауыстыру емес, дүниетанымдық синтез тудырудың табиғи процесі еді. Сол себепті түркілер тек жаулаушы емес, басқару мәдениетін, құқықтық дәстүрді, символдық жүйені өндіре алған өркениеттік күшке айналды.

Тоғызыншы, түркілер рухани дискурсқа ашық болған кезеңдерде әмбебап мәдени және саяси құндылықтар қалыптастырды. Түркілік танымдағы “Тәңірқұты” идеясы билікті тек күшпен емес, моральдық жауапкершілікпен тығыз байланыстырып отырды. Қаған билігі рухани легитимацияға сүйенді, ал бұл өз кезегінде империялық тұрақтылықтың негізіне айналды. Осындай дүниетанымдық икемділік түркі мемлекеттеріне жалпақ жаһанды билеп-төстейтіндей ықпал берді. Сонымен бірге түркілердегі рухани ашықтық тек діни салада емес, билік мәдениетінде де ерекше шешуші рөл атқарды. Түркі дәстүрінде қаған “құдайдың жердегі көлеңкесі немесе өкілі” емес, құт иесі ретінде қаралды. Яғни құт шартты нәрсе, ол әділетсіздікке жол берген биліктен кері қайтарылады. Ұшбу идея билікті абсолюттендірмей, қоғам алдындағы жауапкершілікке негіздеді.

Оныншы, ортағасырлық ислам дәуірінде де осы заңдылық сақталды. Қарахан, Селжүк, Алтын Орда кезеңдерінде ислам жабық догма ретінде емес, философиямен, құқықпен, сопылық іліммен ұштасқан тірі жүйе ретінде қабылданды. Түркілер исламды қабылдай отырып, оған өзінің төл мәдени кодын қосты. Ахмет Ясауи дәстүрі, сопылық поэзия, дала этикасы бәрі де осы ашық рухани диалогтың жемісі. Бұл кезеңдерде түркі әлемі тек тұтынушы емес, діни-философиялық идея өндіруші деңгейіне көтерілді.

Он бірінші, алайда рухани дискурста ашықтық пен еркіндік шектеле бастаған сәттен бастап, өркениеттік құлдырау белгілері айқындала түсті. Сенім сұрақтан қорқа бастады, ал күмән еркін ойлаудың емес, қауіпті ауытқудың белгісіне айналды. Дін мен дәстүр тірі ойдан гөрі рәсімге, формаға айналды. Нәтижесінде рухани жүйе қоғамды алға сүйрейтін күш емес, өткенді қайталаушы механизмге айналды.

Он екінші, болып жатқан құбылысты тек қазақ немесе түркі тарихынан ғана емес, жалпы адамзат өркениетінен де көруге болады. Ашық рухани дискурс болған жерде мәдени жаңғыру, ғылыми ізденіс, саяси жаңару қатар жүрді. Ал рухани кеңістік тұйықталған жерде қоғам сыртқы ықпалға тәуелді, интеллектуалдық тұрғыдан әлсіз күйге түсті. Сондықтан бүгінгі қазақ қоғамындағы сенім, атеизм, тәңіршілдік және діни дәстүр арасындағы пікірталастарды тарихи тұрғыдан қауіп емес, мүмкіндік ретінде бағалау қажет.

Бұл дегеніңіз қазақ тарихының өз ішкі логикасына сай келетін процесс. Өйткені біздің тарихи тәжірибеміз бір нәрсені анық көрсетеді, яғни түркі өркениеті рухани ашықтықты сақтаған кезде күшейді, ал ойды тұсаулаған сәттен бастап әлсірей бастады. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі басты міндет белгілі бір сенімді үстем ету емес, рухани дискурстың еркін әрі мәдени түрде жүруіне жағдай жасау. Себебі дәл осы ортада ғана жаңа мағыналар, жаңа құндылықтар және жаңа өркениеттік бағдар қалыптасады.

Он үшінші, дегенмен бүгінгі пікірталастарда алаңдатарлық бір тенденция байқалады. Кейбір жағдайларда пікірталас идеялық деңгейден шығып, жеке тұлғаға шабуыл жасауға ауысып кетеді. Қарсы көзқарасты дәлелмен жоққа шығара алмаған тараптар оппоненттің жеке өмірін, отбасы жағдайын, өткенін немесе жеке ұстанымдарын әшкерелеуге тырысады. Өкінішке қарай бұл пікірталас мәдениетінің құлдырауының айқын белгісі еді.

Он төртінші, осы тұрғыдан алғанда, қазіргі қазақ қоғамы үшін ең маңызды міндеттердің бірі пікірталас этикасы мен мәдениетін қалыптастыру. Бұл тек діни салаға ғана емес, жалпы қоғамдық ойға қатысты. Мәдени пікірталас дегеніміз қысқаша айтсақ, қарсы ойды жау ретінде емес, интеллектуалдық мүмкіндік ретінде қабылдау. Жеңу үшін емес, түсіну үшін сөйлесу.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, қазіргі қазақ қоғамындағы сенімге қатысты пікірталастардан қорқудың қажеті жоқ. Өзгеше ой, күтпеген сұрақ дәстүрлі қазақ қоғамына жаңа серпін әкелді. Жаттанды һәм қатып семген көзқарас сыни талқыға көшті, нәтидесінде жаңа тұжырымдар мен сананы түртетін жаңа қисындар пайда болды. Оның пайда болуы өркениетті қоғам құруға деген рухани шабытты оятты және жауапкершілік арқалатты.

Елдес Орда

Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz — Wed, 07 Jan 2026 18:30:59 +0000

Серік Ерғали

Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды.

«Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма.

ОСИРИС ЗАҢЫ

I

Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады.
Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті.

Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген.

Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді.

1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады…

…2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды.
Үлкен үстелдің басында президенттен басқа тек сол кездегі мәдениет жөніндегі мемлекеттік кеңесші, Марат Тәжин — отырды. Ол әдеттегідей президенттің жанында иба сақтап, әңгіме барысында үнсіз ғана мұқият тыңдап отырды.

Шамасы, ол Назарбаевқа алғашқы түркологиялық конгрес туралы айтып қойған секілді. Сөйтіп президент енді Екінші бүкіләлемдік конгресті Алматыда өткізудің уақыты келді деп шешіпті.

Бірақ мен президентке қарсы пікірімді айттым:

«Әрине, мұндай халықаралық шараны өткізу — өте абыройлы іс. Бірақ мүмкін емес. Бірінші конгрес қатысушыларының бәрін дерлік Сталин жойып жіберген. Тек қана Малов пен Радлов тірі қалған еді. Біреулер атылды, кейбіреулер ұзақ мерзімге қапаста отырып, ғұмырын сарп етті. Түркология ғылымы енді ғана басталып келе жатқан болатын, алайда сол конгрестен кейін мүлдем доғарылды.

Ал екінші конгресте біз не туралы сөйлесеміз?
Өткен ғасырдағы түркологияның қандай жетістіктері жайлы айтамыз?
Қай ғалым төрк (түркі – қазақ тілінің заңдылығын бұзатын жасанды лексема – С.Е.) жазуының шығу тегін, оның таралу жолдарын және көне мәдениеттермен байланысын зерттеді? Әлі күнге дейін алғашқы түркологтардың төрк тілі мен мәдениетінің жасын долбармен болжаған қателері мойындалмай отыр…»

1926 жылы шындығында төрклер тарихы беймәлім болатын.
Ол кезде бар болғаны Маңғолияда қалған төрк жазулы бағантастар ғана табылған еді. Сол жәдігерлердің шамамен жасын біздің білгіштер «төрклер исламды қабылдауға дейін осы жазуды қолданған, демек шамамен біздің дәуіріміздің VIII ғасыры» — деп есептеді.

Осыдан келіп, төрк жазуы мен мәдениетінің жасы «V–VI ғасырлар шамасында»деп белгіленді.

Бір ғасыр бойы аксиомаға айналған бұл болжам бойынша, төрклер біздің дәуірдің басында шыққан халық екен, ал әліпбиді әрине соғдылардан алған-мыс — өйткені олардың керуендері шамасы, маңғол даласына дейін барған болса керек.

Түркология ғылымының алғашқы беті осылай түзілді.

Ежелгі төрклік тіл деп Моңғолиядағы бағантастардағы руникалық жазулар тілінің аталғаны шын мәнінде қате болатын. Ал Сергей Малов тұңғыш конгресте оған анағұрлым нақты атау берді — «көнеоғыздық тіл».

Барынша мұқият қарағанда, бұл тілден бүкіл төрклік жанұяға кіретін барлық тілдер тарады дейтіндей, оның ататіл болмағаны айқын көрінеді. Жетекші төрктанушының осындай түзетуі түркология ғылымының одан әрі дамуына әсер етуі тиіс болатын.

Алайда 30–40 жылдардағы қазақтанушылар қазақ тілі де осы «көне төрк тілінен» шыққан деп сеніп қалды. Сондықтан қазақ сөзін жазуда оғыз тіліне алаңдауға тиіс ауан қалыптасты.

Соның салдарынан қазақтың көптеген жазба сөздері ауызекі нұсқаларынан шұғыл алшақтап кетті.

Салыстыру үшінназар аударайық, мысалы қазақша:

ауz — «ауыз»
baur — «бауыр»
aur — «ауыр»

деген сөздер оғызша былай естіледі:

ahyz — «ауыз»
bahyr — «бауыр»
ahyr — «ауыр».

Осылайша біздің зерттеушілер осы «көнетөрк» дегенді негізге алып, яғни оғыздық үлгіге алаңдап, қазақ жазуында айтымына ауыз жуыспайтындай әріптердің орынсыз жайғасуына жағдай жасады. Сөйтіп, кирилше жазуда:

ауз - ауыз
баур - бауыр
аур – ауыр

болып жазылып кетті.

Алайда қазақтанушылардың «төрк тілдері оғыз тілінен тараған» деген тұжырымының жазу тарихына үңіле зерттегенде быт-шыты шығады.

II

Мен бұл тақырыпқа 65 жыл бұрын кіріскен едім. Тек енді ғана тарихтың киелі қойнауына жеткендеймін.

Ежелгі Мысырдың б.з.д. III мыңжылдыққа жататын суретше жазба тілін зерттей отырып, бейнеленген сөздің мәнін барынша дәл жеткізетін жүйені таныдым.

Бұл суреттерде біз өсімдіктер мен жер өңдеушілердің құдайы саналған перғауын — O’siris-ті шалқасынан жатқан күйінде көреміз. Оның денесі арқылы өсімдік өскіндері көктеп шығып, тылсым заңдылықты паш етеді:

Осы Осирис Заңын ежелгі гректер сақтап, бірақ екпінін өзгертіп, «Осирис» деп бұрмалаған.
Бұл заң сонда нені білдірген?

Екі жүз жыл бойы мысыртанушылар бұл сөзді шеше алмады, ал біз ол сөздің шығу тегін тек бір ғана тілден таба алдық.

Оны оқу қазақ тіліне сүйене отырып, тек қана енді мүмкін болды:

Суретше жазба, шамасы, иероглиф жазуынан бұрын болған.
Суретше жазудың көне кезеңі ұмытылғаннан кейін иероглиф дәуірі басталды.
Мына екі сурет түрлі дәуірді бейнелейді. Олардың айырмашылығы тіпті көрер көзге айқын. Бұлардың арасында жазу тарихының мыңжылдық тарихы бар, бұларды ажыратуға Осирис Заңының шығу тегін тануға жол ашқан қазақ тілі жәрдемдеседі.

Осылайша суретше жазба арқылы біз қазақтардың Ежелгі Мысырдағы б.з.д. III мыңжылдықтағы тарихына қатысты алғашқы құжатталған дәлелдерін таптық, олар кездейсоқ қонақ ретінде емес, егіншілік мәдениетінің ықтимал жасампазы ретінде табылды!

…Мыңжылдықтар өтті. Қазақтар көшпелі өмір салтында маусымдата өскен дала өсімдіктерін қосалқы мал азығы ретінде күнделікті пайдалана бастады. Сөйтіп, Ежелгі Мысырда көрініс тапқан материя мен мәдениеттің ұлы көшін ұмытып, біздің заманға жетті.

Бұл ашылымды ежелгі суреттер мен бүгін ғылым мен тарих тіліне айналған қазақ тілі сақтап қалды.

Енді әлем ғалымдары төрк тілдерін білек сыбана зерттей бастайтынына сенімдімін. Сонда олар ескі дәуірде екі бірдей төрк халқы айрықша көзге түскенін байқайтын болады:

Оғыз төрктер (б.з.д. IV мыңжылдық) — бағантастарға қашалған жазулары бүгінге жетті.
Ежелгі қазақтар — б.з.д. III мыңжылдықтағы суретше жазба үлгілері енді ғана ашылуда.

Осы білімдерді меңгерумен жаңа түркология басталмақ әрі адамзат жазуының тарихына тән жаңа ғажайып тарау ашылмақ.

* Бұл ашылым көптеген мәдениеттер үшін өзекке айналды.

Көп ғасырлар бойы славяндар да осы грамматикалық әрі мәдени ұғымды игеруге тырысып, оны дәл «ось» сөзі арқылы қайталаумен болды.
Олар бұған грамматикалық және заттай-тұрпат түрінде қолданылатын мінсіз тігіңкі өзек ретінде мән берген.

Неліктен әлемнің көптеген мәдениеттерінде «Әлем өзегі/осі» дегеніміз — бұл «Өмір өскіні» немесе «Әлем ағашы» дегенді білдіретіні түсінікті болды. Шаған/ясень ағашы түрлі мәдениеттердегі аңыздар бойынша үшдеңгейлі әлемді көктей өсіп және білімнің өзегі болғандығы мәлім.

Тек қана қазақ тілінде бұл сөздердің ежелгі түпкі тегінің пошымы сақталған:

Өс’ (Os’) — «өс!»

Осыдан славяндардың «осень» — «бәрі өсіп жетілген мезгіл» сөзі шыққан.

ЭЙФЕЛ МҰНАРАСЫН ТҰРҒЫЗУ ИДЕЯСЫН КІМ БЕРДІ?

Жақында Алматыда «Қазақстан тарихы» атты жаңа жетітомдықты әзірлеуге арналған кеңес өтті. Бұндай томдарды мен көптен бері оқудан қалғанмын. Өйткені онда бұрын да, қазір де қазақтар тарихы деген басты элемент жетіспейді.

Бұл томдар қандай білім береді? Жоңғар шапқыншылықтары.
30-жылдардағы ашаршылық. Қуғын-сүргінге ұшыраған зиялы қауым.
Біздің тарихнамамыз осымен ғана шектеледі.

Ал мұндай тарихпен халықты тәрбиелеу мүмкін емес.

Қазақтардың көне дәуірдегі қандай болғаны жайлы білім жоқ.
Әрі менің халқымның әлем мәдениетіне қандай мұра қалдырғаны жөнінде мақтаныш та жоқ.

Бұл және басқа сұрақтардың жауабын жаңа ұрпақ қолдарынан тастамайтын айфондарынан да таба алмайды. Жаңа жетітомдық та оларға жәрдемдеспейді.

Алпыс бес жыл бұрын маған қазақ тарихының беймәлім тұстары ашыла бастады. Олардың ғасырларды көктеген ескі дүние халықтарымен кездесу көріністері көз алдымнан өткендей.

Және де өрімдей «мыңжылдық» ақиқат дәлелдері ғылыми қызметкерлер мен ғылымға үміткерлердің қарсылығын басып өтіп, түзіле бастады.

… Төрктің алғашқы сөзін иероглифпен таңбаланған шумер етістігінен таныдым:

Бұл таңба босану сәтіндегі әйелді бейнелейді: қолдары көкке созылған — бұтаққа жармасқан қалпы, аяқтары екі жаққа ашылған күйі ол құдайды — Tu! — деп дүниеге әкелуде.

Дәл осылай Майя да ормандағы ағаш бұтағын ұстап, Будданы туған жоқ па?

Каспий маңындағы шөлейтте геологиялық тәжірибе кезінде мен тұрған күйі босанған қазақ әйелдің ащы даусын естідім, ол шопанның киіз үйінің шаңырағына тартылған арқанға жармасып тұрған еді.
Оны екі әйел аяқтарынан ұстап тұрып, онымен бірге:

«Ту!» — деп айқайласқан болатын.

…Ежелгі дәуірде Бабыл мұнарасын салу мүмкін болмады делінген қасиетті жазбаларда. Ал XIX ғасырда шумер иероглифтері оқылып, Еуропада көрсетіле бастағанда, инженер Эйфел қыпшақтың осы Tu таңбасынан Эйфел мұнарасының Tour (фр.) тұрпатын көрген.
Мен Парижде ЮНЕСКО-дағы Қазақстанның Тұрақты Өкілі болып қызмет еткен он екі жыл бойы ертеңгісін осы мұнараға күн сайын қараумен болған едім.

Бұл құралымның/конструкцияның барлық тұрқы — төрк-қыпшақ иероглифінде бейнеленген таңғажайып идеяның жүзеге асқан сәулеттік тұрпаты еді.

Өмір сыйлаушы анаға қойылған ескерткіш.
Саналы Адамды дүниеге әкелген әйелзаттың қасиетті нышаны.

Біздің кітабымыз осы жайында.
Онда біз адамзаттың мәдени өмірбаянындағы бірнеше тарауды ашуға деген және ол туралы әлемге паш ету үшін, ақыры, тарихымыздың томдарын лайықты дәйектермен толтыруға деген талпыныс бар.

Қазақшалаған – Серік Ерғали.

Abai.kz

Тұрсын Жұманбай «Үйсінбай кітабы»

kerey.kz — Tue, 02 Dec 2025 18:47:08 +0000

Бұл Дағандел, Бақанас өлкесінен шыққан би Үйсінбай Жанұзақұлы хақында құрастырылып жазылған кітап. Тың толықтырылған еңбекте болыс Әлдеке Күсенұлы, Дағанделі болысының басшылары мен билерімен қатар Әбдірахман Әлімханұлы Жүнісов сынды айтулы тұлғалар жайлы әңгіме қозғалған. Олардың ел алдындағы еңбектері, билік, кесім – шешімдері, халық аузында қалған қанатты сөздері мен өмір жолдары, ата – тек шежіресі қамтылған. Сонымен қатар мұрағат деректеріндегі мәліметтер келтірілген.

Кітапқа есімі енген ерлердің заманы, үзеңгілес серіктері туралы жазылған кей мақалалар, жыр –дастандар, үзінділер енген.

Кітап қалың оқырман қауымға арналған.

Тұрсын Жұманбай «Үйсінбай кітабы», - Жебе баспасы, Шымкент қаласы.134 бет

толық нұсқасын төмендегі сілтеме арқылы оқи аласыз.

Үйсінбай кітап

kerey.kz

«Алғашқы кітап» деректі бейнефильмі

kerey.kz — Wed, 01 Oct 2025 05:05:32 +0000

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитетіне қарасты Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының тапсырысымен «JBF company» компаниясы Семей қаласында, Шыңғыстау өңірінде, Алматы облысының Жамбыл ауданында «Алғашқы кітап» атты деректі бейнефильм түсіруде.

Деректі фильм Абайдың 1909 жылы Санкт Петербургтегі Илья Бораганский баспасында басылған алғашқы шығармалар жинағының жарық көруіне арналады. Ұлы Абай мұрасының қағаз бетіне таңбалану тарихын баяндайды.

Қазіргі адамдар бұрынғы уақыттың, Абай заманының нақты, деректі бейнесін, сол кездегі адамдардың әлпетін, киім үлгісін көз алдарына елестетуі қиын. Көпшіліктің ол уақыт туралы түсінігі театр мен кинофильмдердегі бутафорлық киімдер мен заттар арқылы қалыптасқан. Алайда Абай уақытындағы қазақ тіршілігі, қазақтардың бет-әлпеті, киім киісі, үй – жайы, бұйымдары таңбаланған мыңдаған фотосуреттер сақталған. Бұлар Ресей, Түркия, Ұлыбритания архивтерінде, жекелеген музейлер мен альбомдарда жинақталғаны белгілі. Біразы Орталық музей қорында бар. Міне, деректі фильмде осы суреттерде пайдаланылады. Қысқаша түсініктеме берсек, Абай заманынан, қоршаған ортадан ақпар беретін таңдама фотосуреттер нақты драматургия бойынша орналастырылып, құрастырылады. Содан соң ол суреттерге 3D, VFX тәсілдерін ретіне қарай пайдалана отырып, рельеф, қимыл қозғалыс жүктеледі. Шығармашылық топ Абайдың алғашқы кітабын жарыққа шығарған Кәкітай жолымен жүріп өтеді.

Абай дүниеден өткен соң, Тұрағұл Абайұлы мен Кәкітай Ысқақұлының ұйымдастыруымен ел ішіндегі Абайдың қағаз бетіне түскен шығармалары жинақтала бастайды. Абайдың шәкірттері Көкбай, Уәйіс, Бейсембай сияқтылардың аузынан негізгі өлеңдер жазылып алынады. Жинақталған, жүйеленген шығармаларды Мүрсейіт Бікеұлы мен Тұрағұл көшіріп, қағаз бетіне түсіреді. Бұл уақытта Ахмет Байтұрсыновтың «Қазақ» газетіне Абай туралы «Қазақтың бас ақыны» деген мақаласы жарық көреді. Абай шығармаларын жианқтап, баспаға беру ісіне Әлихан Бөкейханов үлкен атсалысады. Дайын болған қолжазбаны алып, Кәкітай Семейге аттанды. Осылайша Абайдың тұңғыш кітабының тарихы басталады. Кітапты бастыру ісінде көптеген қиындықтар мен кедергілер кездеседі. Қаражат мәселесі шешілмейді… Семейге кеткен Кәкітай Омбы, Қазанды аралап, Санкт Петербургке барып, бір жылдан соң елге бір-ақ оралады. Абайдың кітабы 3 жылдан соң, 1909 жылы Семейге жетеді. Ел аузындағы әңгімеде, Кәкітай кітап қолына тигенде ешқайда бармай, әуелі кітаптың шығуына қаржылай қолдау көрсеткен Бекбайды құшақтап, «Өшкенім – жанды… Абай ағам тірілді…» – деп жылапты дейді. Сол уақыттағы мұсылман әдебиеттерін шығаратын Илья Бораганский Әлихан Бөкейхановтың өтінішімен кітапқа атақты тюрколог Мелиоранскийді жауапты редактор етіп бекіткен дейді. Мелиоранский Семейдегі Әниярдың үйіне кітаптың дайын болған парақтарын поштамен жіберіп тұрған, ол оны елге жіберген, Кәкітай Шыңғыстауда отырып, қате тұстарын жөндеген дейді. Естелік көп, алып-қашпа әңгімеде жетеді. Ең бастысы бұл фильм ұлы Абайдың алғашқы кітабының жарыққа шығуы жайын жан-жақты баяндайды.

ШОҚАН УӘЛИХАНҰЛЫ ДЕГЕН ЕКЕН..

kerey.kz — Sun, 01 Jun 2025 17:33:18 +0000

Ел аузында қазақ оқымыстылары айтты деген сөздер аз емес. Белгілі ғалым, этнограф А. Сейдімбек құрастырған тарихи тұлға, асқан оқымысты Шоқан бабамыздың тапқыр сөздерін назарларыңызға ұсынамыз.

* * *

Омбыға оқуға жүрер алдында бала Шоқан әкесінің ел іші мәселесін шешудегі кейбір өктем, ожар қылықтарына көңілі толмай, «оқуға бармаймын» деп қиғылық салса керек. Тіптен көнбей бара жатқан баласын қатал Шыңғыс жәрдемші жігіттеріне байлатып алмаққа ыңғайланып: «Шықпаса көтеріп әкеліңдер, арбаға таңып аламыз!» − дейді. Сонда дәрмені таусылған Шоқан әкесіне: «Байлатпа! Абылай тұқымынан байланғандар мен айдалғандар жетерлік болған!» − деп тіл қатады.

Бала да болса ақиқат сөзді айтып тұрған баласынан тосылған әке дереу Шоқанды босаттырып жібереді.

* * *

Петербургте Сыртқы Істер министрлігінің бір жауапты қызметкері Шоқанмен таныса тұрып: «Сіз расымен тірісіз бе?! Қашғарға барды дегені рас па өзі? Әлде, бергі жағында тасаланып жатып, өткен-кеткеннен мәлімет жинап қайтып келдіңіз бе?» − деп қыршаңқы сұрақ қояды.

Сонда, Шоқан шамданбай, жайдары қалпын сақтай тұрып: «Рас айтасыз. Сіздің алдыңызда мен емес, менің елесім тұр. Ал, Қашғар сапарына келетін болсақ, денем әлі Омбыда, жаным Қашғарда. Солардың көмегімен Қашғар туралы еңбек жаздым!» − деген екен.

* * *

Орыс Географиялық Қоғамының мәжілісінде бірнеше сағат бойына Қашғар сапары туралы баяндама жасаған Шоқанға қойылған сұрақтар да аз болмапты. Көбісі таңданып отырса, енді біразы күдікпен қарайды. Тыңдаушылардың ортасында отырған, ғылым әлемінен алыстау бір сылқым әйел Шоқанға француз тілінде: «Азиялықтар бірнеше әйел алады деуші еді. Сіздің неше әйеліңіз бар?» − деп сұрақ қояды.

Сонда, Шоқан бір сәт те тосылмастан, француз тілінде: «Шығыста көп әйел алатын дәстүрдің бары рас. Әзірше өзімнің жалғыз ғана жарым бар. Ол − ғылым», − деген екен.

* * *

Мамыр айындағы шеру кезінде Шоқан бір кінәзбен абайламай соқтығысып қалады. Сұр шекпенді жатжұрттыққа кінәз ытырына қарап: «Осы елдің ішін неге тазартпайды екен?!» − депті.

Сонда, Шоқан кідірместен: «Ал, сіз Разиннің ел ішін қалай тазартқанын оқымап па едіңіз?» − деп іле жауап қатады. Бұл жауаптың мәнісі, соның алдында ғана белгілі тарихшы Н.И. Костоморовтың Степан Разин көтерілісі туралы «Бунт Стеньки Разина» деген кітабы жарық көрсе керек.

* * *

Омбы зиялылары бас қосқан кеште астроном, саяхатшы ғалым Эдуард Струве сөз сөйлеп тұрып, «тұрғылықты қазақтар Ресейден қоныс аударған казактарды жек көреді» деген сөзді айтып қалады. Мұны жақтырмаған Шоқан дереу орнынан атып тұрып: «Тұрғылықты қазақтар қоныс аударушы казактарды жек көреді деген сөз бекер. Мен қазақпын, казак досымның құрметіне тост көтеріп, оны сүйемін!» – деп, жанында отырған Г.Н. Потанинды құшағына алып, құшырлана сүйген екен.

Дерек көзі: e-history.kz

Кітапқұмар жасқа тегін оқу бақыты бұйырды

kerey.kz — Fri, 07 Mar 2025 02:57:05 +0000

Адамзат кітапқа ғұмыр бойы қарыздар. Кітапсыз келешектің алтын
кілтін ешкім қолына мықтап ұстай алмаған. Мардан Рахматулла –
кітапқұмар он жеті жасар жігіттің бойында өз қатарластарының
бойынан табыла бермейтін ұлы қасиет бар. Ол – кітапқа деген махаббат.
Бұл махаббаттың сәт санап артуының да сыры бар. Мардан – Асылы
Осман, Дархан Қыдырәлі сынды бүгінгі қазақ руханиятының тірегі

саналатын азаматтар туған топырақт туып-өскен.

Топырақтың киесін дәл осы кезде еріксіз мойындай түсесің. Қоғамдағы
«жастар кітап оқымайды» деген қасаң пікірді жоққа шығаруға тырысқан
жастардың да саны басым. Күн санап олардың саны артып, кітаптың
құдіретін жер-жерде дәлелдеп бағуда. Кітапқа жаны құмар жан бір күнін
кітапсыз елестете алмайды. Ғұмыры кітаппен етене байланған, оқу
ғұмырының мәніне айналған жастарды қолдаудың сан түрі бар.
Білімді жастарға мыңдаған оқу гранты берілуде. Соның бірегейі — кітапқа
деген маздаған махаббаты мен кітапты қазына деп білгені үшін берілген
грант. Алғаш бұл оқу грантын естіген шақта сену қиын болды. Ақпараты сәт
алмасып, көбі телефонға телміруден әрі аса алмай уақытта кітап оқып грант
иеленген жанды көргім келді. Көрдім! Сұңғақ бойлы, еңбекке әбден
шыныққан өз-өзіне сенімді жаспен таныстым.
Ойы ұшқыр,арманы заңғар азамат тоғыз жасынан түрік, орыс, қазақ тілдерін
жетік сөйлеп, сол халықтардың көркем әдебиетін оқуға дағдыланып алған
жанмен сөйлесу қиынға соқпады. Жас бұтақтай енді өмірге төселе бастағанда
алдында өнеге болмаса — жас көңіл тура жол деп көп адасады. Марданға
кітап оқу әдебін үйретіп үлгі көрсеткен атасы — Әлиев Рахматулла. Өз
заманының белді оқыған азаматы болған қария әлі күнге дейін елдің жоғын
жоқтап, барына болысып ауыл биі ретінде халыққа пайдасын тигізуде.
Атасының тәлімімен жүріп кітап кеміруді саналы түрде қолға алған жасқа
оқу грантын тағайындаған Түркістан және Шымкент қалаларының мыңдаған
жастарына білім беріп отырған заманауи жоғарғы оқу орны – Академик
Әбдімұса Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті.
«Достықтың алтын көпірі» деген атқа ие аталымыш жоғарғы оқу орнында
бүгінгі таңда он үш мыңнан астам студент келешегіне даңғыл жол салу үшін
білім жиюда. Өткен аптада тағайындалған ректор гранты жөнінде
университеттің ректоры Рабиға Қуатбекова және Рахматулла Марданмен
тілдесудің де сәті түсті.
Рабиға Қуатбекова:
– Жастардың оқу-білімге құштарлығын арттыру – бүгінгі ақпарат заманында
өткір мәселе. Мемлекет басшысы Қ.Тоқаевтың оқитын ұлтты құру идеясын
іске асыруға баршамыз мүдделіміз. Бүгінгі кітап оқыған азамат – ертеңгі
елдің тұтқасын ұстанған азамат. 2011 жылы Қазақстан Халықтар достығы
университетінің негізін салушы Әбдімұса Мұратұлы алғаш кітапқа құмар
жастарды қолдау үшін арнайы өз қаржысынан оқу грантын тағайындау
жұмысын бастаған болатын. «Жақсының аты — ғасырлық, жақсының ісі –

ізгілік» деген Әлішер Науаидың сөзін жиі айтатын. Бұл үлкен – сенім. Менің
ғана емес, университеттің сенімі. Сондай үлкен сенімге ие болған болашақ
студентіміз – Мардан Қанатұлы. «Түлкібас ауданының үздік оқырманы-
2023» атанған. Республикадағы үздік жүз оқырманның бірі. Оның таңдаған
мамандығы – дене шынықтыру және спорт. Мықты спорт пен білімді қатар
алып жүретін студент ретінде өзін дәлелдейтініне сенім артамын!
— Мен өмірде барлық жетістікті, жақсылықты кітаппен
байланыстырамын. Жетістікке әлі де бастай беретініне сенем.
Кітапхананы сүюді атам үйретті. Құдай қосқан көршіміз – Тамаша
Османова мен биыл аяқтаған Олег Кошевой жалпы білім беретін білім
мекемесінің кітапханашысы. Өте білікті маман. Кітапқа қол жеткізу сол
үшін маған жиырма төрт сағат бойы қол жетімді болды. Ауылдық
кітапханада оқырманға ілтипат пен махаббатпен қызмет көрсетеді.
Қолдайды. Түрлі танымдық іс-шаралар ұйымдастырады. Маған біліммен
бұдан ары жетілуге үлкен мүмкіндік сыйлаған Академик Әбдімұса
Қуатбеков университетінің ректоры Рабиға Әбдімұсақызына үлкен

алғысымды білдіремін!

Біздің Тастұмсық ауылдық кітапханамызда оқырманды шыңдау үшін бар
жағдай жасалған. Соңғы оқыған кітабым – Сейдахмет Бердіқұловтың
таңдамалы шығармалар жинағы, – дейді Мардан Рахматулла.
Мардан қолына түскен кітапты оқи бермейді. Талғам бар. Қолына түскен
кітаптың екі бетін оқып қарап, мазмұны ұнаса, оқи жөнелетін қасиеті бар.
«Кітапханаға құрметі биік адамның мәртебесі биік болмаса, төмендемейді»
деген осы ойға мықтап бекінген. Мардандай мақсаты айқын жастарды қолдау
– оқитын ұлтты құрудың басты қағидасы. Құр сөзден ада, нақты іспен кітап
құмар жастардың жолын ашуға тырысқан жоғарғы оқу орнының негізгі
мақсаты – талғамы биік жас оқырмандардың санын арттыру. Өзінің бегзада
болмысымен дараланған Мардан баламыздың болашағы жарық күндей
жарқын болсын! Кітапты таңдап хәм талғап оқитын жастардың саны артуына
күллі қоғам мүдделі.

Демет БАЙРАМОВА,
филология ғылымдарының кандидаты

«Бейсенбі ме бүгін деп, Жұмаға қарсы өткені-ай…» (Абай)

kerey.kz — Sat, 11 Jan 2025 07:13:05 +0000

Мұқтар ағаның «Тассудан өткен қашқындар» атты қасіретті әңгімесіне арқау болған Шұбартаудың солтүстігіндегі «Тассу» бұлағы.

Қазақ халқының даңқты перзенті, ұлы жазушы Мұқтар Мағауин 85 жасқа қараған шағында дүниеден озды. «Бейсенбі ме бүгін деп, Жұмаға қарсы өткені-ай…» (Абай)

Шұбартауда дүниеге келді. Жондағы Жобалай Керейдің ең үлкен Аруағы Жобалай бидің ұрпағы еді. Байқотан би, Томан би, Бегеш шешен, Уәйіс, Төлеу ақын… Атағы Аталарынан асып кетті… Тірісінде олай деген жоқ… Бұл сөзді дүниеден өткен соң біз айтып отырмыз…

Өмірінің соңғы кездері шетте өтті. «Үкіметке, басқаларға да өкпем жоқ, өкпелейтін олардың жағдайы жоқ!» (М.Мағауин) деген еді өзі бертінде. Астары ауыр, еңсеңді езердей салмақты сөз… Данышпан адам неге елден жырақ кетті. Бұл «Оңаша жатқанды ұнатамын, Елімді ел қылмасын ерте сезіп… Елден кеттім жырақ…» (Шәкәрім) дейтін кетіс сияқты. Сонда да «Көк тұман – алдыңдағы келер заман, Үмітті сәуле етіп көз көп қадалған» (Абай) Қалың тұман ішінен себезгілеген сәулені үміт етуден танбады. Үмітін үзгісі келмеді… Тіршілігінде қазақтың басынан сөз асырмады. “Ұлт мәселесінде табандап тұру керек. Кері шегінуге болмайды!” (М.Мағауин)

«Өзінен басқаға қиянаты жоқ» (Мәшһүр Жүсіп) Еліңді Мәңгілік Аруақтар қолдасын! «Мына Мен – айбынды Ғұн, ержүрек Түрік, Кемеңгер Шыңғыс хан, Асқақ Алтын Орда, оған жалғас нұр шұғылалы Алаш әулеті – бар ғұмыры жарыққа ұмтылған арпалыс үстінде өткен Мұхтар Мағауин – көзім жұмылған мезетте, бұрнағы Алапат Бабаларым сияқты өлмес, өшпес Мәңгілік Аруаққа айналам!» (М.Мағауин)

Алла Тағала алдыңыздан жарылқасын, Асыл текті, Артық туған Арыстан Аға!

Базарбек Атығай

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

kerey.kz — Sun, 23 Jul 2023 17:37:47 +0000

Болған оқиға ізімен

Болған оқиғаның ізімеН…

Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.

Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.

Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.

Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:

“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.

Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .

Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

Болған оқиғаның ізімеН…

АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА

№№№№№№№№№№№№№

(ЖАЛҒАСЫ БАР)

“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,

“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,

Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,

“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,

Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.

Ол да домбыраны қолына алып:

“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,

Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.

Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,

Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы

БІР АУЫЛДАҒЫ ЕКЕУДІҢ ТАҒДЫРЫ

kerey.kz — Mon, 27 Mar 2023 17:53:01 +0000

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ

( Махаббат туралы әңгіме)

“МЕН СЕНЕН БАСҚАНЫ ӨЛГЕНШЕ КӨРМЕЙМІН ДЕП СЕРТ БЕРІП ЕДІМ ӨЗІМЕ” “ДЕДІ БУЫНЫП ӨЛЕЙІН ДЕП ЖАТҚАН МАЙСА ДЕГЕН ҚЫЗ..

Бұл БАЙТӨБЕ деп аталатын ауыл. БҰРЫН ҮЛКЕН ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫ БОЛҒАН.ОҚУ АЯҚТАЛЫП, МЕКТЕП БІТІРУШІЛЕР МЕКТЕПТІҢ ЖАНЫНДАҒЫ АЛМА БАҒЫНДА МЕКТЕП БІТІРУШІЛЕРДІҢ ТОЙЫ МЕН СЫНЫПТАС ЖАРАС ПЕН МАЙСАНЫҢ ТОЙЫ БІРГЕ ӨТЕІЗІЛЕТІН БОЛҒАН. ЖАРАСТЫҢ ƏКЕСІ ФЕРМЕР, АЗДАП ЕГІСТІГІ БАР. Ал Жараспен біргн оқыған Əміренің əкесі əкімшілікте қызмет жасайды, əрі жеміс өсіреді.

БҰЛ ЖАРАС ПЕН МАЙСАНЫҢ ҮЙЛЕНУ ТОЙЫ БАСТАЛАЙЫН ДЕП ЖАТҚАНДА БОЛҒАН ТРАГЕДИЯ.

ЖАРАС ПЕН МАЙСА МЕКТЕП БІТІРІП,, ӨЗ СЫНЫПТАСТАРЫМЕН МЕКТЕПТІҢ ЖАНЫНДАҒЫ ҮЛКЕН БАҚТА ҮЙЛЕНУ ТОЙЛАРЫН МЕКТЕП БІТІРУ ТОЙЫМЕН ЖАЛ,ҒАСТЫРМАҚШЫ ЕДІ. МЕКТЕПТІҢ БАҒЫ АЛҚЫЗЫЛ ГҮЛМЕН ЖАЙНАП ТҰР. оҒАН ТҮРЛІ ТҮСТІ ЛАМПАЛАР ҚОСЫЛҒАН. сЫРТЫНАН ҚАРАСАҢ, ЖҰМАҚ САРАЙЫ ТӘРІЗДІ КӨРІНЕР ЕДІ. тойға соңғы даындықтар жүріп жатқан. МАЙСА ДОС ҚЫЗДАРЫМЕН ШЕТКІ АҒАШ ТҮБІНДЕ МАКИЯЖ ЖАСАП ЖАТЫР ЕД.СОЛ КЕЗДЕ ТӨМЕНГІ КЛАСТЫҢ БІР ҚЫЗЫ МАЙСАҒА КЕЛІП ” СЕНІ ГЕОГРАФИЯДАН БЕРЕТІН АПАЙ “ТЕЗ КЕЛСІН” ДЕП ШАҚЫРЫП ЖАТЫР” ДЕДІ. МАЙСА АПАЙДЫҢ ТОЙҒА ҚАТЫСАТЫНЫН БІЛЕТІН, БІРАҚ, МЫНА ТОСЫН ШАҚЫРУДЫ ТҮСІНБЕЙ,гЕОГРАФИЯ АПАЙЫНЫҢ ҮЙІНЕ ЖҮГІРЕ ЖӨНЕЛГЕН. шЕТ ЖАҚ ҚАРАҢҒЫЛАУ ЕДІ, мЕКТЕПТЕН ҮШ ЖҮЗ МЕТРДЕЙ ҰЗАҒАНДА БІР АҒАШТЫҢ ТҮБІНЕН АУЫЛДАСЫ, КЛАСТАСЫ ƏМІРЕ ҚҰШАҚТАЙ АЛЫП, АҒАШТЫҢ ТҮБІНЕ қарай ҚЫСТЫ, АЙҒАЙЛАУҒА МҰРША БЕРГЕН ЖОҚ. ƏМІРЕ, ЖАРАС, МАЙСА бір класта оқитын. Оның «мен сені сүйемін” деп хат жазып қоятыны бартын.Әміре ағаштың түбінде тұрып ” Мен сені баяғыдан сүйіп келе жатырмын. Бір ауыз сөз айтуға жарамадың. Сен қазір бәрібір мендік боласың, деді де, Майсаның мойнынан қылғындырып, ойлаған АРАМ ОЙЫНА жетті. ЖАСАР ШЕТКІ АҒАШТЫҢ ТҮБІНДЕ ОТЫРҒАН, МАЙСАНЫҢ КӨРІНБЕЙ КЕТКЕНІНЕ ҚЫРЫҚ МИНУТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕН,ЖАСАР бірдеңеден күдіктеніп, алма ағаштарын аралап шықты. ЕШНӘРСЕ КӨЗГЕ ТҮСПЕДІ. ЖАСАР ҮЛКЕН ЛАМПА АЛЫП ШЕТ ЖАҚТАРДЫ ҚАРАП ЕДІ БІР АҒАШТАН АҚ КӨЙЛЕК БҰЛҒАҢДАП КӨЗГЕ ТҮСТІ. Барса, АСЫЛЫП ТҰРҒАН МАЙСА ЕКЕН. ЖАСАР ТЕЗ АҒАШҚА ӨРМЕЛЕП ШЫҒЫП, МАЙСАНЫ ҚЫЛҒЫНЫП ТҰРҒАН ЖЕРІНЕН Арқанды БОСАТЫП АЛДЫ. МАЙСА ШАЛА ТІРІ-бірақ өте әлсіз ” ЖАСАР МӘҢГІЛІК ЖАРЫМ БОЛАМ БА ДЕП АРМАНДАУШЫ ЕДІМ, ЖАҢА ҒАНА КЛАСТАСЫҢ ƏМІРЕ МЕНІ ЗОРЛАП КЕТТІ. ӨЛГІМ КЕЛГЕНІ СОЛ. МЕНІҢ ДЕМІМ БІТІП БАРАДЫ, СҮЙІКТІМ, ММАХАББАТЫМ !СҮЙШІ МЕНІҢ ЕРНІМНЕН, СҮЙШІ ҚАТТЫРАҚ! АҚЫРҒЫ ДЕМІМ ТАУМЫЛЫП БАРАДЫ,ҚОШ! СОДАН КЕЙІН МАЙСАНЫҢ БАСЫ СЫЛҚ ЕТЕ ҚАЛДЫ. ЖАЛПЫ ҚЫРЫҚ ТҮНДІ ҚАҚ АЙЫРЫП, ЖЫЛАСЫН, БІРАҚ, ОДАН ҚАЙЫР НЕ?

Акиматттағы Жапардың баласы 2,5-сотталды.

УАҚЫТ ДЕГЕН ЗЫМЫРАП ӨТЕ ШЫҒАДЫ ЕКЕН, ЕГІНІ ЖАЙҚАЛЫП КҮЗ КЕЛДІ. АТ ЖАРЫС БОЛАТЫН БОЛДЫ.ЖАРАСТЫҢ ƏКЕСІ ТҮРКІСТАННАН КҮРЕҢ ҚҰЛАН САТЫП АЛҒАН, СОНЫ АТ ЖЫРЫСЫНА ДАЙЫНДАДЫ. ЖАРАСТА ДА АТЫ ШЫҚҚАН ТОРЫҚАСҚА АТ БАР ЕДІ, ЕКЕУІ БƏСКЕ ТҮСТІ- ЖЕҢУШІГЕ МАШИНА СЫЙЛАНАТЫН БОЛДЫ.

КҮН АШЫҚ, 25ГРАДУС ШАМАМЫНДА ЫСТЫҚ БОЛЫП ТҰРДЫ.ЖАРЫСҚА ТҮСЕТІН ЖЕРДЕ АДАМ САНЫ ҚҰЖЫНАҒАН. Қамщы сабы табақты ұрған кездеекі атта сары жолға түсіп алға тартты. МƏРЕ- 30 ШАҚЫРЫМ. АТТАР ШАУЫП БАРА ЖАТҚАН ЖЕРЛЕР ШАҢНАН КӨРІНБЕЙДІ. КЕЙДЕ БІРЕУІ АЛДА, КЕЙДЕ БІРЕУІ АРТТА ҚАЛҒАН СИЯҚТЫ.МІРЕШЕ БІР АЙНАЛЫМ ҚАЛҒАНДА ЖАРАСТЫҢ ШАБАНДОЗЫ КҮРЕҢ ҚҰЛАНҒА ҚАМШЫНЫ БАСТЫ.БЕС МИНУТТА ЖАРАСТЫҢ АТЫ 200 МЕТРДЕЙ АЛҒА ШЫҒЫП, МƏРЕГЕ БІРІНШІ БОЛЫП КЕЛДІ. ƏМІРЕ БƏЙГЕГЕ БЕРІЛЕТІН ТОЙОТАСЫН ƏМІРЕГЕ ƏКЕЛІП АЛДЫНА ТАРТЫ. ЖАРАС МАШИНДАН БАС ТАРТТЫ.

ЖАРАС ƏМІРЕГЕ “АЛЛАНЫҢ МАҢДАЙЫМЫЗҒА ЖАЗҒАН ТАҒДЫРЫН ҮШ РЕТ сЫНАП КӨРЕЙІК” ДЕГЕНГЕ ƏМІРЕ КЕЛІСТІ.

ЕРТЕҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕЙРАМЫНЫҢ ҮШІНШІ КҮНІ-ДЗЮДО-БОКС БОЛАДЫ.

СОНДА ЖАРАС ПЕН ƏМІРЕ КЕЗДЕСПЕК.

ҮШІНШІ КҮНГІ МЕЙРАМ БАСТАЛЫП ТА КЕТТІ.БҰЛ ЖОЛҒЫ ЖАРЫСТАР СПОРТ ЗАЛДАРЫНДА ӨТІП ЖАТТЫ. БОКС ЗАЛЫНДАҒЫ ЩАЙҚАСҚА АЛҒАШҚЫЛАР БОЛЫП, ЖЕҢІЛ САЛИАҚТАҒЫЛАР ТҰСКЕН.

МІНЕ, ЖАРАС ПЕН ƏМІРЕ ДЕ ТҮРНИРГЕ ШЫҚТЫ.ЕКЕУІНҢҢ АЛҒАШҚЫ АЙҚАСЫ БІРІН БІРІН БАЙҚАУ СИЯҚТЫ ӨТТІ. ЕКІНШІ АЙҚАС ДЗЮДО МЕН БОКСТЫҢ ƏДІСТЕРІ ЖИІ ПАЙДАЛАНДЫ. ҮШІНШІ РАУНДТА ЖАРАС ƏМІРЕГЕ БІРНЕШЕ НОКДАУН БЕРІП ҮЛГЕРДІ.ҮШІНШІ РАУНДТА ЖАРАС ƏМІРЕНІ БАР КҮШІН САЛЫП ҰРҒАНЫ БАЙҚАЛДЫ.ƏМІРЕ ҚҰЛАҒАН ЖЕРІНЕН ТҰРА АЛМАЙ ҚАЛДЫ.ƏМІРЕНҢ САНИТАРНЫЙ МАШИНА КЕЛІП АУРУХАНА,ҒА АЛЫП КЕТТІ. Əміре содан кейін спорт алаңына шыққан емес, мүгедек болып қалған екен.

Бүгінгі жастардыңи махаббаты ерекше.Бірінбірі шынайы сүйіп жүретіндер де бар. Бір қызға екі жігіт ғашақ болатындарыда бар. Майса мен Әміренің үйі көрші, Әміре «менен қашып қайда барасың» дегендей сыңайда еді.Жарас пен Майсаның . Әміренің бір бала арқыла арқылы шақыртып алып,қызулықпен Майсаны зорлап жіберуі содан еді.Өтен істің орны тола ма, ақырында екі жыл түрмге отырып келді.Ал Жарас Майсаны шынайы сүйгенін ұмыта алмады. Ол кекшіл еді. Кек қайтарудың бір орайы келер деп жүрген.т Соның осы күздегі егіншілер тойында реті келді.Жарастың бәйгеге қосқан күреңіи Әміренің қарақұйрығынан озып келсе де, берген машинасын алмай қойды. Жарас үшінші сәтті күткендей. Ертеңіне спорт залында күрес өтетін еді.Жарас әрі палуан, әрі боксер едіұАлдыңғы үш кезеңде оқушылардың күресі өткен. Міне кілемге Жарас пен Әміре де шықты. Әміре дзюдошы еді. Шайқасты белсенді бастаған. Үшіншікезеңде Жарас бар күшін жинағандай Әміреден басым түсе бастады. Соңғы минут ЖАРАС

Әмірені жылдам да әрі қатты соққандай болды. Әміре сол кездесуден кейін мүгедек болып қалды .Бұл бір ауылдың екі баласын махаббат оты күйдірген тағдырлар еді

ЖҰМАТ ƏНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы, тарихшы