Бүгін Алматы қаласы әкімдігі Мәдениет басқармасының ұйымдастыруымен Панфилов көшесі бойындағы сахнада Наурыз мерекесіне арналған «Ән қанатындағы Наурыз» атты жас орындаушылардың дәстүрлі ән кеші жоғары деңгейде өтті.
Алматы қаласы ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап ұлт мәдениетінің ұйытқысы, ордасы қызметін атқарып келеді. Дәстүрлі өнердің ірі өкілдері, зерттеушілері осы қалада тұрып, еңбек етті. Қазір де профессионалдық типтегі дәстүрлі музыканың ең ірі ошағы – Алматы. Мұнда этномузыканың белгілі қайраткерлері, дәстүрлі домбырашы, қобызшы, сыбызғышы, әнші-термешілер әзірлейтін арнаулы орта және жоғары оқу орындары, өнер ұжымдары шоғырланған. Қазақ көне музыка аспаптарының жер бетіндегі жалғыз музейі мен еліміздегі жалғыз дәстүрлі өнер театры да осында.
Соңғы уақыттары Алматы қаласында дәстүрлі өнерді насихаттап жүрген жас өнерпаздардың арнайы ән кеші өтпеп еді. Ұлыстың Ұлы Күні қарсаңындағы бұл концерт сол олқылықтың орнын толтырғандай болды.
Дәстүрлі ән кешіне Срайыл Аида, Сағындық Аружан, Мизамбаев Райымбек, Сұлтангалиева Ғалия, Абылайұлы Нұртуған, Ділдәбекқызы Аңсаған, Әбілқасымова Ұлжан, Тарғынова Жайна, Сәдірқожаева Сабира, Тәттімбек Айбек, Ермұратұлы Асқат, Әлдібай Таңжарық, Жұмамұрат Кішкене, Мархабатова Шұғыла, Бақыт Нұрай, Ақылбек Балжан, Өтемұрат Жасұлан, Сәулет Аманғазина сынды Алматының дәстүрлі ән өнеріне баулитын оқу орындарында оқитын студент жастар қатысты.
Концертті белгілі дәстүрлі орындаушы, Мәдениет саласының үздігі, ұстаз Талғат Әбуғазы жүргізді.

 Серік Ерғали

Суреттер: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz сайттарынан алынды.

Серік Ерғали

Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды.

Абақ атауына келсек, арыда Керей ханзадалары мен ханышаларының арасында Абақ, Абақберді, Абахан, Абақтай, Абақай, Абақ бике сынды есімдер болған. Сол ата-апаларының жолын жалғаған, тозып кеткен Керей елінің басын қосып, оған әз ана болған Абақ есімді қасиетті ана өмірде болған адам.

Қазақ тарихында ру атына айналған әз аналар аз болмаған. Көрнекті жазушы, тарихшы Мұхтар Мағауинн: «Әлемдегі ең сұлу – қазақ әйелі: менің жарым, менің анам, менің қызым. Қазақты  қазақ қылған осы әйел болатын, сұлу ғана емес, сымбатты, мінезді, ақылды, адал жар, абзал ана, ағайынға қамқор, ауыл-аймаққа  құт, ердің мақтаны, елдің көркі.

Ежелгі эпостағы Гүлбәршін  мен Құртқа, Ақжұныс пен Назым. Шежірелі тарихтағы Домалақ-ене  мен Қыз-ене, Айша-бибі мен Абақ-ана. Таңбалы тарихтағы Қасым ханның аналары Жақсы-бике, Абайдың анасы  Ұлжан, арыдағы, Алаштың тұлғасы  болған тағы қаншама алыпты туғызған, есімдері сақталмаған әулие аналар, берідегі ел билеген Айғаным мен қол бастаған Бопай – қазақ әйелінің асқақ әрі нақты көрінісі»^[1] дегенді жайдан-жай айта салған жоқ.

«Халық жадында сақталып қалған Тұмар, Зарина, Бегім, Бопай, Қарашаш, Домалақ, Абақ, Айғаным, Күнбике, Зере тәрізді ханшалардың елі мен жеріне деген сүйіспеншілігі мен ерлік істері бүінгі болашақ ұрпақ жадында. Арыға бармай-ақ қазақ хандығы тұсынан бергі ел билеген Айғаным, қол бастаған Бопай ханымдар,  Күнбике, Айбике, Зере аналардың ұлт тарихындағы орны бөлек»[2].

Жазушы Шәрбану Бейсенова­ның «Ұлы дала арулары» деген сериясымен жа­рық көрген «Сүйінбике», «Бозоқ аруы», «Ұрпағына ұран болған аналар» атты кітаптары оқырманға жол тартқан еді.

«Ұлы дала арулары» сериясының үшінші кітабы – «Ұрпағына ұран болған аналар» (құрастырғандар – Ш.Бейсенова мен Ж.Әскербекқызы) кітабында Шыңғыс ханның жары Бөрте ханымнан бастап, ежелгі замандардағы әйгілі аналар өмірі баяндалған. Атап өтсек, Ақсұлу – Әлпеш ана, Нұрила (Домалақ) ана, Болған ана, Жұбан ана, Рәби Сұлтан бегім, Жаған бике ханым, Бопай ханым, Қызай ана, Мұрын ана, Абақ ана, Тасбике, Тәттібике, Қарқабат ана, Марау, Жұпар, Сыланды, Дарабоз, Қойсана аналар, Қаламқас апа, Бопай ханша, Айғаным ана, Зере әже, т.б. аналар өмірінен сыр шертеді.

Ендеше, Абақ ана кім?

Біздің қолымыздағы жария болмаған ескі шежірелік қолжазбалардың баянынша – Аппақ (Абақ) Сарыбайқызы (1240-1326) қазіргі Жамбыл облысы Сарысу бойында Сары үйсін ауылында дүниеге келген. Әкесі Сарыбай әрі дәулетті әрі батыр, би болған кісі. Сондықтанда халық аузында ол кісінің есімі «Сарыбай», «Сарыби», «Сарымырза» деген атаулармен түрліше аталатын болған. Тіпті Сарыбай есімін «Сары үйсін» руының атымен байланыстырушыларда бар. Бірақ ғылыми негізі аз, Үйсін – ежелгі ел (тайпа) атауы. Бұл нұсқа бар болғаны аңыз ғана. Абақ ананың жас шамасымен салыстыра қарағанда, әкесі Сарыбайдың жасаған мезгілі 1210-1285 жылдарға тура келеді. Қалай болғанда да Сары үйсін елінде Сарыбай есімді атақты адамның болғандығын ешкім жоққа шығара алмайды.

Жарық көрмеген ескі шежіре баяны бойынша – 1220 жылдар шамасы Жақа-Қамбу немересі Сангере Шигоұлы мен Күлән Әнгерқызы қазіргі Оңтүстік Қазақстан жерінде үйленіп, орталарынан Сәлима, Кәлима, Кәмен үш қыз туады. Кенжесі ұл бала болып оған сол жердегі оқымыстылар «Әл-Фарабидей дана болсын» деп «Дана» деген ат қояды.

Дана ержетіп ол да үйленеді. Өте білімді, білгір Күлән әже: «Арыда Керей деген үлкен ел еді. Сол елдің үрім-бұтағы әр жерде телім-телімі шығып жүр. Солардың басын қосып ел ету керек. Дана, сен сол ата жолын жалға. Ұлыңның атын Керей қой» дейді. Данадан туған немересінің атын Керей қояды. Керей ержеткенде Сары үйсін елінің атақты би, батыр-бағланы болған Сарыбай ауылына құда түсіп, оның Аппақ есімді қызын алады. Аппақ есімі жүре келе Абақ аталады. Аппақ та ата-әжесінің аманаты бойынша немере, шөберелеріне Байлау, Қойлау, Елдей, Көлдей, т.б. ескі аталар есімін қояды.

Сөйтіп, 1258 жылы Керей Данаұлы мен Абақ Сарыбайқызы бас қосып бауырынан бала өрбітеді. Сары үйсін елі мен Керей елі құдалықты жалғап отырады. Сарыбай өз немересіне Абақтан туған жиені Гүлтотыны алып береді. Жай ғана жалғанып қоймай, балапан басына, тұрымтай тұсына тартқан бір кезеңде шашырап жүрген керей балаларын бауырына тартқан Абақ ана төрт түлікке бай төркін жұртының шапағатымен талай отауының түтінін шалқытты. Одан туған қасқырдай-қасқырдай ұлдар да ешкімге есе бермес ерлер болып жетілді. Сарыүйсін жұрты бұларды «Абақ пен Керейдің ауылы», «Абақ-Керей ауылы» деп атай бастады.

Тағдыр үкімімен Керей өмірден ерте қайтты да, қалған бала-шаға мен ел-жұртқа Абақ ана ие болды. Абақтан туған  – Шымыр, Белгібай, Құтты сынды ұлдар үрім-бұтақты ел болды. Қызы Гүлтоты да Сары үйсін еліндегі сары тісті бәйбішеге айналып, бауырынан талай ұрпақ өрбітті.

1203 жылы Керей мемлекетінің ордасы талқандалған соң, бір бөлім Керейлер Шыңғыс хан ордасына қызмет етіп, сол хандықтың бұқарасына айналады. Бір бөлімі жан сауғалап тұс-тұсқа кетеді. Енді бір бөлімі Наймандар мен Меркіттердің біріккен қолына қосылып Шыңғыс хан армиясымен өле-өлгенше ұрыс салады. Бұл соғыс бәрібір жеңіліске ұшырайды да, Найманның Таян ханы мен Меркіттің Тоқтабегі қазіргі Бұқтырма өзені бойында қаза табады. Жеңілген халықтың көбі бағыныштылыққа түседі. Осы бағынышты елдің құрамамындағы Керейлер өзге шашырап жүрген туыстарын тауып, бір бөлім Меркіттерді құрамына алады. Осылайша Абақ Керейлердің тарихи қалыптасу негізі пайда болады.

Ал Ашамайлы ата ұрпағы аталған Керейлер Шыңғыс хан дәуірінде тұс-тұсқа тарап кеткен Керейлердің Сібір хандығы болып қалыптасқан тұтас бір әулеті негізінде ресейдің оңтүстік өлкесі мен қазіргі Қазақстанның солтүстік өлкесіне жиі қоныстанады. Сібір хандығын құрған, оның алғашқы ханы Тайбұға – Тұғырыл ханның немересі еді. 1220 жылдан басталған Сібірдегі (қазіргі Ресейдің Түмен облысы) Керей хандығы 1588 жылы Сібірдің соңғы ханы Сейдақ (Сейд-Ахмед) ханның орыстар жағынан қолды болуымен аяқтайды.

Шыңғыс хан қолынан ығысқан Керейлердің ендігі бір шоғыры кіші жүз құрамана кіріп, кіші жүз ішіндегі «Керейттер» аталды.

Бұқтырма бойындағы қанды қырғыннан аман қалған Керей, Меркіттердің батысқа қарай ығысқан тобының әр жерде шашырап жүргенін көрген әз ана – Абақ осы кезде тарих сахнасына көтеріледі. Шамамен айтқанда 1270-1300 жылдар аралығындағы (жоңғар шапқыншылығынан бұрынғы мамыражай шақ), қазақтардың ойдағы-қырдағысы түгенделе бастаған кезде, әр тайпа өз қандас бауырластарын іздеді. Біріккен одақтарға ұйысты. Сол тұстағы хандарға салық тапсыру бойынша Абақ анаға қарайтын ауыл саны он екіге жеткен екен. Әр ауылдың қора-қора қойы, қомақты малы бар. «Он екі Абақ ауылы»-ның аталуы да солай қалыптасыпты.

Қойшы әйтеуір, кейінгі он екі ата Абақты құраған барша ата баласы – бір үйдің баласындай Абақ ананың бауырынан табылды. Сыртта жауға, іште дауға дес бермеген бұл әулет содан бастап «Абақ әулеті» аталады. Батыр, балуан, бай-мырза, көсем-шешені тел жетілген бұл әулеттегілер басқалар алдында кеудесін көтеріп: «Абақ-Керейміз» дейтін күйге жеткен.

Әз ана – Абақ жетімін жылатпады, жесірін жебеді. Атқа мінген батыры жорыққа аттанса Абақ анадан батасын алатын болды. Абақ ана оған жай ғана бата бере салмайды. Оның астына мінетін тұлпары нашар болса, бай-бағландарына тапсырма беріп, тұлпар сыйлайды. Қаруы жоқ болса қару береді. Артында кәрі шешесі, жас баласы қалса, оларды өз қамқорлығына алады.

Хандық кезеңіндегі «Үш жүз» атауы – үшке бөлінген ірі әскери топ болса, соның ортаңғы қанатының бірін Керейлер құрады. Керейлер атқа қонсын дегенде, олар – Абақ, Ашамайлы сынды екі әскери топ ретінде өз қосынын атқа қондыратын болды. Сайдың тасындай іріктелген бұл топ келе жатқанда өзгелерде оларды «Абақ балалары келе жатыр», «Ашамайлы балалары келе жатыр»  деп атайтын болған. Абақ, Ашамайлы ағайынды ел ретінде аталса да түбі бір ғана Керей әулеті.

1326 жылы Абақ ана сексеннің сеңгіріне шығып бақытты түрде пәниден қайтты. Бұл жыл Түрік елі басшысы Осман мен Шағатай мемлекетінің билеушісі Кебек ханның қайтыс болуымен де есте қалды. Әз ананың артында қалған ұрпағы жылдық асында аса дабыралы атап, үш жүздің баласы дұғаға қол жайып, өркенді әулеттің дастарқанынан дәм татты.

Артында ұлардай шулаған ұрпағы қалды. Құттыдан – Талқы, Майқы туса, Майқыдан – Жабай, Ермен, Ерменнен Изен, Жусан атты ұл туды. Абақ ананың шөпшегі  Изеннен – Асанберді, Аллаберді, Құттыберді деген ұлдар туып, Құттыбердіден – Бағаналы, Бағаналыдан – Қойлау, Байлау туды. Ескі тарихтың ізі өшпесін деп кейінгіге қалдырған аталар аманаты – арғы бабаларының есімін жаңғыртқан жас буынмен жаңа тарихқа із салды.

Жәнібек батыр дүниеге келмес бұрын әз ана – Абақ ұзақ жасап әлде қайда өмірден қайтқан.

Абақ ана тұсындағы Керей мен Сары үйсін арасындағы құдалық Жәнібек батырдың әкесі Бердәулетке дейін жалғасып, Бердәулеттің алған әйелі Сары үйсін Досымбек, Өмірбек деген батырлардың қызы Хадиша болған. Одан Ер Жәнібек туады.

Жәнібек батыр дүниеге келер қарсаңда, 1600-1710 жылдар арасында Абақ Керейлер мен Сары үйсіндердің Сарысу бойында көршілес, қоңсылас отыруы да олардың тарихи сабақтастығын, құда-жегжат, нағашылы-жиенді жақындығын көрсетсе керек. Сарысу, Шу, Талас бойының сол кездегі қазақ-жоңғар арасындағы шекаралық аймақ екенін еске алсақ, жоңғарлар бас көтергеннен кейінгі жаулаудың бірінші соққысы осы өңірден басталғанында еш шүбә жоқ. Керейлердің орта жүз рулары құрамында «Ақтабан шұбырындыға» ұшырап (1723 жыл) Қаратау асқаны дәл осы кезден бастау алады.

Қорыта келгенде, аңыз бен ақиқат, ауызша жеткен ата шежіресі – Абақ ананың өмірде болған адам екенін айғақтайды. Аумалы-төкпелі замандарда Керей ұлысының ұлтанды бір бөлегінің басын қосып, олардың қазақтың басқа рулары қатарында өмір сүруіне, жауға қарсы шығуына ерекше еңбек сіңірген тарихи тұлға есептеледі.

Абақ Керей тарихына қатысты да ауыз әдебиеті үлгілеріне айналған көне жыр-дастан, шежірелер өте көп. Соның атақты ақын Ақыт Үлімжіұлы жалғаған бір нұсқасында:

…Кенжесі Керей мырза Дана бидің,

Тентек пенен тебізге салған тиым.

Уақ, Керей екеуі ағайынды,

Бөлініп енші алып кеткен үйін.

Ауылы екеуінің екі бөлек,

Болыпты әрбір іске Керей зерек.

Бәйбішесі қызы екен ұлы Үйсіннің,

Өзі таңдап, айттырып алса керек.

Әйелінің аты Абақ (Аппақ) екен,

Жылқыны өсіретін жабағы екен.

Керей мырза айттырып алғаннан соң,

Бір ұлды күні жетіп табады екен…^[3], – деген жолдар бар.

Шертіліп отырған шежіре жырда біз айтып өткен деректегідей  Абақ ананы Керей Данаұлының әйелі ретінде атайды.

«Мəулікей шежіресінде» (1870 жыл): «Керейдің алғаны Ұлы жүз Үйсін елінің қызы болып, аты Абақ екен. Ол Керейден бір ұл туып, ұлы үш жасқа келгенде Керей өліп, Абақ жастай жесір қалыпты. Ұлының аты Ашамайлы екен. Абақ кейінгі күйеуінен бір ұл туып, атын Қарақожа қойыпты. Ол ержетіп «Қараби» аталыпты. Қарабиден – Майқы, Майқыдан – Сидалы, Жабай, Ермен; Ерменнен – Аллаберді, Құтберді; Құтбердіден – Сартоқай, Сарбас; Аллабердіден – Бағаналы, Жаппас; Бағаналыдан Қойлау, Байлау; Жаппастан – Қарақас, Молқы, Көнсадақ; Қойлаудан – Ителі; Байлаудан Елдай, Көлдей, Жиеншора, Бердішора; Елдайдан – Құлтай, Болат; Көлдейден – Жəдік; Бердішорадан – Жəнтекей; Жиеншорадан – Шеруші рулары тарайды»^[4], – делінген.

Қорыта келгенде, Абақ ана және оның ізін жалғаған ұл-қыздарының түгемес тарихы сан тараулы болып келеді. Жоғарыда аталған тарихи, аңыздық, шежірелік деректер бойынша алдағы жерде де талай зерттеу жасалып, әртүрлі еңбектер жазылатыны анық.

Тарихта өткен әйгілі аналар және олардың ұлт тарихындағы орны туралы жоғарыда айтып өттік. Ендеше, Абақ анадан кейінгі әулет тарихындағы ру атына айналған Тасбике анамыз хақында да аз-кем тоқтала кетейік.

Абақ анадан тарайтын Байлау атамыздың екінші әйелі қалмақ қызы Бұлғын. Осы анамыз екі қыз, екі ұл табады. Бір ұлының аты Бердішора, енді бірінің аты Жиеншора.

Байлаудың бұрынғы әйелінен қалған Елдейге жаудың оғы тиіп, содан көп михнат тартып, кем болып, әйел ала алмай Байлаудың шаңырағында жүрді. Байлаудың екінші әйелі Бұлғыннан туған Бердішорадан Жәдік, Жәнтекей, Шеруші үш ұл туды. Елдей атаусыз қалмасын деп ағайын арасында Жәдікті «Елдейдің баласы» деп атапты. Кенжесі Шеруші қиқар, тентек болып: «Мен атам баласымын» деп, әжесі Бұлғынның қолында еркелеп өсті. Байлау қайтыс болғанда қара шаңырақта Елдей мен Шеруші  қалды да, кейіннен Елдей өмірден қайтқанда шаңырақ иесі болып Шеруші қалды.

Аталған дерекке қарағанда қалмақ қызы болған Бұлғын анамыздың да берекелі ұяны ұстаған, ұрпағын ұлағатпен тәрбиелеген ана екені аңғарылады.

Шежіре жырларда:

…Жәдік пенен Жәнтекей немере екен,

Құдайым тілегенін берген екен.

Бәйбішесі Мәуілім – Қыпшақ қызы,

Жәдік алып айттырып берген екен…, – деген жолдар бар.

Шежірелік деректерде Жәнтекей атамыздың бәйбішесі Мәуілім (Мәулім) анамызды бір деректе «Қыпшақ қызы», бір деректе «Шыбарайғыр Келбағыстың қызы» ретінде бейнелейді. Тағы бір шежіреде «Жәдік батыр Дұзақшыға (Шыбарайғыр) құдалық сөйлесіп,  ақыры қарындасын Жәдіктің інісі Жәнтекейге беретін болады. Сөйтіп Дұзақшы деген жігіттің қарындасы Мәулім Жәнтекейдің әйелі болады» делінеді. Ескі шежіреде: «Шыбарайғыр – керейдің берекесінің ұйтқысы. Өйткені Жәнтекей ұрпағының нағашысы, Жәдіктің құдасы» деген жолдар бар. Осыған қарағанда Мәулім анамыздың да ұрпақ тәрбилеудегі ұлағатты, текті, сыйлы кісі болғаны байқалады.

Жәнтекей атадан – Шүйіншәлі, Сүйінбай, Сүйіндік үш ұл туған. Сүйінбайдан – Самырат, Сәменбет, Құты, Бөкес, Төлеке бес ата тарайды. Сәменбет батыр есімі де жоңғарға қарсы соғыс дәуіріндегі әйгілі батырлардың бірі ретінде аталады. Ол 1626 жылы туып, 1723 жылдары Сыр бойындағы Көктөбе деген жерде қайтыс болған делінеді.

«Сүйінбайдың екінші ұлы Сәменбет салауатты, дәулетті, әрі батыр болғандықтан үш әйел алған. Үлкен әйелі Сұқсұрдан: Есенбай, Атантай; ортаншы әйелі Тасбикеден: Ақша, Бөрте, Елбай, Жаман, Қаржау, Ақсары; кіші әйелі Баданнан: Байымбет (Есағасы), Қазыбек туады (Кейіннен Сырымбет атты баласы табылғаны белгілі болды – Ж.Ш). Осы он бір ұлдың (шын мәнінде 12 ұлдың – Ред) барлығы ел болып өскен. Мұны халық «Он бір Сәменбет» деп атайды. Осы үш әйелдің ішінде ортаншы бәйбіше Тасбике білімді, ел-жұртына жағымды болып, ел билеп, аты шыққандықтан, кейінгі ұрпақтары жеке-жеке аталмай, анасының атымен «Алты Тасбике» аталып кеткен»[5].

Мұндай  деректер шежерлік жырларда да айтылады:

Бесеудің тек бірінен он бір бала,

Тәңірім Сәменбетке болған пана.

Есенбай, Есентай мен Атантай боп,

Үшеуі бәйбішеден туған дана.

Тасбике ортаншы әйел өркені көп,

Тауыпты алты ұлды өңшең қара.

Ақсары, Бөрте, Ақша, Елбай, Жаман,

Соңынан туған ұлы Қаржау болған.

Тасбике деп атайды мұның бәрін,

Барлығы ру болып өркен жайған.

Қазыбек, Есағасы деген екі ұл,

Ең кіші тоқалынан кенже туған.

Бұлар да мол ұрпақты ел боп тарап,

Ішінде Жәнтекейдің болған жоян[6].

Аңыз-әңгіме желісі: «Бәйімбеттің «Қайың сауған жұт» жылы халықты қорғаған табандылығы және еліне басқа да ес болғаны үшін, оның ортаншы анасы Тасбикенің «Естің ағасы» деп бағалауына байланысты Бәйімбет «Есағасы» атанып, бүкіл рудың аты да сол кісінің лақап атымен аталып кетсе керек[7] дейді. Бұл жолдардан да ауыл арасындағы Тасбике ана тұлғасы айрықша бой көрсетеді.

Сөйтіп, Абақ анадан жалғасқан үлкен орданың келіндері Бұлғын, Мәулім аналардан кейін Тасбике ананың аты да тарих бетіне таңбаланды.

Тасбике ананың шыққан тегі хақында «Тасбике анамыздың азан шақырып қойған аты – Жәмлиха Дәуітбайқызы. 1631 жылы Қызылорда облысы Ақтөбеде туып, 1741 жылы 110 жасында Қостанай облысы Амангелді ауданы Тасты елді мекенінде алты ұлының бірі Елібай шаңырағында қайтыс болған. Тасбике анамыздың руы – кіші жүз Адай ұлысы, құнан руынан шыққан»[8] делінеді. Мұндағы туған, өлген жылы және жері (орыны) шамамен алынғаны анық. Ал негізгі мәтінді беруші Моңғолиялық шежіреші Махидолда Қинаятұлы еді (Оны осы жолдардың авторына берген сұхбат-естелігі растайды – Ж.Ш).

Бұл арада бір нәрсені айта кету керек. Кіші жүз ішінде Адайлар аса батыл, батыр, жауынгер болған ежелгі тайпаның бір бұтағы. Тасбике ана қаны арқылы нағашыдан дарып жиендерге берілген сол қасиет Тасбике ұрпағында жиі көзге түсті. Әліп үкірдай Жамысбайұлының қытай билігімен қарсыласып мерт болуы және оның інісі Қожақын мен баласы Елісханның ел бастап Гималай асуы сол ерліктің бір жұрнағындай елестейді. Бұл туралы «Қаралы көш» романында егжей-тегжейлі баяндағанбыз.

Демек, Тасбике ана есімінің тұтас бір рудың атына айналуы тегіннен тегін емес. Текті атадан тараған әулет ретінде, келін болып келген ортасында да ерекше абыройға, сыйға ие болғаны белгілі. Өзінің ұл-қыздарын тәрбиелеп жетілдіруде де аналық борышын артығымен ада қылған аяулы ананың бірі болғаны анық.

Ана – әлемді бесігімен тербететін құдіретті күштің иесі. Тұтас қазақ халқы түгілі адамзат өміріне игі ықпал, өзгеше күш сыйлаған талай-талай арулар, аналар өтті. Тарих көшінің қатпары қалың сол бетінде – Абақ, Бұлғын, Мәулім, Тасбике аналар есімі де алтын әріптермен жазылып ұрпақ санасында мәңгілікке қалды.

Жәди Шәкенұлы

Жазушы, тарихшы.

Қазақстан жазушылар одағының,

Еуразия жазушылар одағының мүшесі.

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері.

03.12.2025. Алматы.

[1] «Қазақстан тарихы» порталынан. https://e-history.kz/kz/news/show/32367.

[2] Айнур Жумағазина «Ұлы даланың батыр аналары І». Qazaqstan tarihy порталы. https://e-history.kz/kz/news/show/32523.

[3] Ақыт Үлімжіұлы «Ғақылия». Өлгий, 1994 жыл.

[4] «Қазақ шежірелері-1» «Мəулікей шежіресі», Күйтүн, 2009 жыл, 395-бет.

[5] «Қайың сауған жұт жылы». https://bilim-all.kz/article/20432-Qaiyn-saugan-zhut-zhyly.

[6] Бабалар сөзі: Жүз томдық.—Астана: «Фолиант», 2006. Т. 32: Шежірелік дастандар. – 2006. – 400 б. «Қазақтың жалпы шежресі».

[7]Арғынбай Жұмажанұлы «Қайың сауған жұт» «Жаңа өмір» (Моңғолия) газеті. 1991 жыл. № 42.

[8] Шөптібай Байділдин, өлкетанушы. «Батыр ана Тасбеке». https://qazdauiri.kz/news/batyr-ana-tasbeke. 28.08.2024.

    

Шығыстанушы-тарихшы Өмір Тұяқбайдың бұрында да «Қазаққа қандай тарих керек? Тәуелсіздік кезеңінде жасалған тарихи мистификациялар хроникасы» деп аталатын мақаласын  (22.05. 2025. Zhasalash.kz) оқып ем. Риза болғам.

Жақында Ө. Тұяқбайдың «Қазақстанда тарихи бұрмалаулар мен мифтерге тосқауыл қоюдың жолдары» (02.10. 2025. Zhasalash.kz) атты тағы бір мақаласымен және таныстық. Өте өзекті мәселені көтеріпті. Тарихта орын алып жүрген жағымсыз жайттар турасында ой толғапты. Журналистерді, блогерлерді айыптапты. Тарихтан арнайы кәсіби дайындығы жоқ, бәрін бүлдіріп болды деп.  Келеңсіздікті тоқтатудың нақты жолдарын ұсыныпты. Бұған да көңіліміз бек толды.

Әйтсе де тарихты бұрмалауға, өз өтіріктерін насихаттауға тек журналистер мен блогерлер ғана емес, «арнайы кәсіби дайындығы бар» «тарихшылардың» да «зор үлес» қосып жатқанын баяндап, айтылған пікірді одан әрі өрбітіп, жалғастырайық.

Қазір өздерін «кәсіби тарихшы» санайтын, «Қазаншының еркі бар, қайдан құлақ шығарса да» деген қағиданы берік ұстанған шарлатандар көбейді. Қиялдарынан түрлі «оқиғаларды» ойлап тауып, айдан анық ақиқатты еш шімірікпестен бұрмалап, соларын кеңінен насихаттап жүр.

Жалған жайттардың кейбірі тіпті мектептің тарих, биология, әдебиет оқулықтарына да еніп кетті. Теріс тәрбе беріп, балалардың санасын өстіп өтірікпен улады. Бұған «Сегіз сері Баһрамұлы», «Шипагерлік баян», «Толыбай сыншы ұлы Қожаберген жырау», «Түп-тұқияннан өзімше шейін…», т.б. сөзіміздің дәлелі.

«Арнайы кәсіби даярлығы бар» «тарихшылар» бұл өтіріктердің әшкере болуын қолдаудың орнына кезінде астыртын түрлі бөгесіндер жасады.

Біз республикалық деңгейде мәселе етіп көтеріп, Құзырлы орындарға бірнеше жыл тынбастан қайта-қайта шағымданып, айтысып-тартысып жүріп, бұлардың кейбірін оқулықтардан әрең дегенде алдырдық. Кезінде жазған арыздарымыздың, олардың қайтарған жалтарма жауаптары қолымызда, сақтаулы тұр…

Тарихшылар тарапынан шындық деп танылып, осы күні кеңінен насихатталып жүрген жалған деректердің бірқатарына жалпылама шолу жасалық енді.

Өте күмәнді, нақты дәйектері жоқ Бұланты, Аңырақай, «Орбұлақ» «шайқастары», «үш жүз бас қосып өткізді» делінетін «Ордабасы», «Қарақұм» «құрылтайлары», «Табын Бөкенбайдың қарауыл шоқысы», т.б. турасындағы өтіріктер – «арнайы кәсіби даярлығы бар» қазақ тарихшыларының «еңбектері». Бұлар – солардың жауапсыздығынан, білім өрістерінің тарлығынан,  өресіздігінен орын алған жайттар…

Совет өкіметі орнағаннан кейін оқулықтар жазу, қазақ тарихын қаттау жұмыстары қолға алынды. Бұлардың бірқатарын дәрігерлер С. Асфандияров, Х. Досмұхамедов, теміржол инженері М. Тынышпаев сықылды т.б. тұлғалар атқарды. Әрине, олар бұрын-соңды мұндай жауапты істерді атқармаған, машықтары жоқ-тын. Ұсынатын тезистерін дәйектейтін аргументтері мен фактілері, дәлелдемелері де тым аз болатын. Тіпті жоқтың қасы еді. Тарихқа қатысты ойларын, болжамдарын, тұжырымдарын қолдарындағы бар мәліметтерімен айғақтап, түзіп шыққан. Барымен базарлап. О заманда кемшіліктерін сараптап, тексеретін кәсіби тарихшы мамандар да жоқ кез-тін. Бірақ бұл – сол дәуір үшін елеулі оқиға, жетістік еді.

Алтын орда ыдыраған соң жан-жаққа бөлініп, бір бөлігі өзбек құрамына енген Алшын тайпасынан  шыққан Самарқан әміршісі Байходжа ұлы Жалаңтөс жөнінде, «Ақтабан шұбырынды» оқиғасының мерзімі, Бұланты, Аңырақай «шайқастары», «Ордабасы» жиыны жайында олар жасаған дәйексіз жорамалдар атақтарынан ат үріккен, зор саналған тарихшылар тарапынан жан-жақты екшеліп, тексерілмеген. Керісінше, әрі қарай әсіреленіп, әркім өзінің жалған деректерімен толықтырып, өтіріктерімен жамай түскен.

Аталған бұл тұлғалардың жаңсақ пікірлеріне байланысты сыни мақалалар жазған ек, солардың кейбірін атап өтейік:

а) «Ақтабан шұбырынды» оқиғасы 1723 жылы емес, 1722 жылы болған! // e-history.kz. 23.10. 2023;

ә) Баһадүр Ялантуш (Жалаңтөс) расында өзбектің Алшын руынан! // madeniportal.kz. 21.04. 2024;

б) Бұланты-Аңырақай шайқастары: жалғаны мен шындығы. // kerey.kz. 09.06. 2025.

Сондай-ақ, Шәкерім қажының, А. Левшиннің еңбектеріндегі нақты дәйегі жоқ кейбір қате пайымдар да кейінгі жаңсақ пікірлерге негіз боп жүр. Мұны да жан-жақты қайта қарап, екшеу керек деп санаймыз.

Бүгінгі тарихшылардың айтары да, жазары да  18-ғасыр кезеңіндегі өтірік-шыны аралас оқиғалар төңірегінде. Жоңғарлардың көрсеткен «зәбірі», солармен соғысқан әр рудан шыққан батырлардың «қаһармандығы» жайлы. Қазақтың тарихы тек осы дәуірден басталатын сықылды. Әрі қарай бармайды.

Айта кетейік, тарихқа қатысты зерттелмей жатқан күрделі сала көп-ақ. Соның бірі – ноғайлы дәуірі. Осы тақырыпқа да назар аудару керек еді. Бірақ тарихшылардың жоңғар көрсеткен «зәбір» турасында, оған «атойлап» қарсы шапқан хас батырлардың ерлігін әсірелеп толғаған, ұзынсонар «жыр-желісінің» таусылар түрі жоқ әзір…

Ақиқатында архивтік деректерге мұқият зер салсаңыз бүгіндері ыза-кекпен, үлкен өкінішпен, ауыр күрсініспен қайғыланып тарихшылар баяндап жүрген «жауыз жоңғарлардың» Қазақ ордасына соншалықты қауіпті жау болмағанын аңдайсыз. Ресей мен Цин империясының қасында.

Әбілқайырдың «1726 жылы Бұлантыда үш жүзден құралған әскерге қолбасшылық етуі», «Аңырақайда ұрыс даласын таққа таласып, тастап кетуі», т.б. негізсіз әңгімелер. Өте күмәнді бұл деректер – этнограф Ә. Диваевтың «Көк-Кесене» деген шағын аңызы бойынша М. Тынышпаев жасаған дәйексіз жәй долбарлар-тын.

Осы күні де қазақтың мақтан көретін ертедегі көшпелі өмірі, хандарымыздың айналасындағы өзге түркі жұрттарға деген өктемдігі, олармен ортақ тіл табыса алмауы, тұрақты әскер ұстап, қару-жарақты жетілдіруге ұмтылмауы  һәм рулардың бір орталыққа бағынбаған алауыздығы, т.б. отарға түсудің басты себебі болғанына нақты айғақ.

Әбілқайыр хан тұсында Еділ қалмақтары мен қазақтар арасындағы «соғыс» Наполеон мен Кутузовтың қалың қолмен бетпе-бет келген қанды қырғын шайқасындай дәрежеде болмаған. Немесе Суворовтың. Ара-тұра тиіп қашып қана соққы беріп отырған. Тұтас қалмақ жұртына емес. Бөлек-бөлек шеттеу көшіп-қонып жүрген ұлыстарына. Тұтқиылдан. Онысы барымта сипатында ғана өткен. Бала-шағасын тұтқындап, малдарын айдап кету сияқты.

Бірыңғай жауласа да бермеген. Кей уақыттарда тату болып та жүрген. Бір қызығы, жасалғалы жатқан барымтадан аман қалу үшін бір-біріне алдын ала астыртын хабар жіберіп, сақтандырып отыратын достық сипаттағы қазақтар мен қалмақтардың екі жақта да болғаны кей деректерде айтылып қалады.

Қазақ ордасының қалың әскер жинап, жоңғарға қарсы қырғын майдан ашып, соғысқаны жайында мәлімет өте аз. Бірді-екілі ондай архивтік деректер кездескенмен қайсысының жеңгені, қайсысының жеңілгені ашып айтылмаған. Белгісіз. Бірақ бұлар «тарихшылар» тарапынан жалған деректермен толықтырылып, баяндалған…

Жалпы назарға ұсынылған тезис аргументтермен нақтыланады. Бұл – кез-келген пәндегі талап. Еш ерекшелігі жоқ, тарих ғылымында да тап солай.

Аргумент (дәлелдеме) дегеніміз – логика ғылымының ережесі бойынша дәлелдеуді қажет етіп тұрған тезистің (пікірдің) растығын айғақтап, жан-жақты ашып беретін негіз немесе алғышарт. Бұлар еш қайшылықсыз бірін-бірі қуаттап, өзара логикалық тығыз байланыста тұруы шарт, осы жағдайда ғана шығарылатын қорытындының, яғни тезистің – шындығы күмәнсіз дәлелденеді.

Бұл жайттарды негізге алсақ қандай да бір тезисті (пікірді) дәлелдеу үшін  айғаққа ұсынылатын аргументтерге қойылатын мынадай қатаң талаптар бар екен:

а) аргументердің ақиқаттығы дәлелденетін тезиске тәуелсіз болуы керек;

ә) аргументтердің жиынтығынан қажетті тезис тууы тиіс.

Бірақ бұл талап-шарттарды алдымен «кәсіби даярлықтан өткен» «тарихшылар» сақтамайды. Сақтамайтын себебі қисынымен ойлау қабілеттері, машықтары өте кемшін. «Кәсіби даярлығы» шала, нашар болғандықтан. Мәліметтердің ақиқаттығын жан-жақты тексермейді, тарихта өткен оқиғаларға, ақпарларға сыни көзқараспен қарамайды. Жағдаяттың себебін, салдарын, мәнін, т.б. ашпайды. Архивтік деректерді құр тізбектеп көрсетудің төңірегінде жүр. Сонысын ғылымда тау қопарғандай көреді. Өзін соған нық сендірген.

Және айта кетер бір жайт. І. Есенберлиннің «Алмас қылыш», «Қаһар», «Жанталас» атты еңбектері, М. Мағауиннің «Аласапыран», Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» деген кітаптары тарихи кезеңдерге арналып жазылған. Көркем шығармалар. Мұндағы оқиғалар, адамдардың іс-әрекеттері жазушылардың ой-қиялдарынан түзілген. Нақты дәлелдерге, деректерге жатпайды. Қарапайым жұртты былай қойғанда, осыларды айғаққа тартатын «ғалымдарды» да көрдік. Тарих ғылымының деңгейін біле беріңіз осыдан-ақ…

Кейбір парықсыз дүмшелер ойлап жүргендей, тарих ештеңеге қатыссыз жеке дара тұрған айрықша ғылым емес, ол – пәнаралық байланыстағы сала. Музыкадан да, географиядан да, этнографиядан да, фольклордан да, әдебиеттен де, тілден де, т.б. іргесін мүлде аулақ сала алмайды. Олай болуы мүмкін де емес. Басқалары да керісінше солай, тарихсыз – жұтаң. Мәнсіз. Мұны тарқатып айтса ұзақ әңгіме. Бұл – соңыратын бөлек қаузалатын тақырып…

Естуімізше, көп томдық қазақ тарихын жазу қолға алыныпты. Бірақ жаңа біз атап өткен жайттар ескеріліп, соны көзқараспен, жаңа пайыммен қарастырылып, түзетіліп, керемет боп шығатыны өте күмәнді…

Нидерландтық тарихшы Йохан Хейзинга былай депті: «Историческая наука, находящаяся во владении эзотерического круга ученых, – вещь ненадежная» (Қараңыз: Хейзинга И. Homo Ludens; Статьи по истории культуры. / Пер., сост. и Х 35 вступ. ст. Д.В. Сильвестрова; Коммент. Д. Э. Харитоновича – М.: Прогресс-Традиция, 1997. Стр. 123.).

Бұл профессор Жамбыл Артықбаевтың аудармасында былай: «Ғалымдардың эзотерикалық тобының меншігіне түсіп қалған тарих ғылымы – сенімсіз дүние».

«Эзотерика» дегеніміз – магияның астрология, пальмология, бақсылық, көріпкелдік, нумерология, сәуегейлік сықылды түрлерімен айналасушылар. Бұлардың қай-қайсысы да өзгелерді әртүрлі айла-шарғымен, құйтырқы көлгір амалдарымен өзіне табындырып, сендіре алады.

Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тарихы міне, осындай шарлатандардың шырмауына түсіп қалды. Түрлі жолдармен «кандидаттықты», «докторлықты» қорғап алған кейбір «кездейсоқ ғалымдар» Йохан Хейзинга айтқандай, өздерінің ішкі мақсаттарына, яғни, жершілдікке, рушылдыққа, т.б. орайластырған бұрмалаушылықтары мен өтіріктеріне қарапайым жұртты ұйытып, иландыруға әрқилы «әдістермен» жұмыстанатын эзотерикалық топтар құрып алған. Олар жымысқылықпен тынымсыз әрекет үстінде.

Бұған жан-жақты зерделеп, әшкере еткен «Сегіз сері Баһрамұлы», «Толыбайсыншы ұлы Қожаберген жырау», «үш жүзді бірлікке шақырған» Қарақұм «құрылтайы», «Табын Бөкенбайдың қарауыл шоқысы» турасындағы, т.б. сын мақалаларымызды ел назарына жариялау кезінде, олардың таламақ боп әр тұстан гиенадай шуылдап шыға келгенінде көз жеткізген ек.

«Ет сасыса тұз себесің, тұз сасыса не себесің?!». Айтпағымыз, фальсификацияның, түрлі өтіріктердің тыйылмауының негізгі бір себебі тарих ғылымын осы эзотерикалық топтардың меншіктеп алғандығынан.

Хош, сөзімізді осы тұстан қайырайық. Кейін кеңінен көсіліп, жіліктеп отырып айтпақпыз,  тарихтағы басқа да былықтарды.

Сонымен пікірімізге себеп боп отырған «Қазақстанда тарихи бұрмалаулар мен мифтерге тосқауыл қоюдың жолдары» (02.10. 2025. Zhasalash.kz) атты мақалаға оралайық. Онда айтылған мына жайттар іске асса тарихта орын алып жатқан келеңсіздіктерді жоюдың нақты қадамы болар еді:

а) Ө. Тұяқбайдың «бұрмаланған деректердің орын алуына жол бермеу үшін құрамына білікті тарихшылар, архившілер, филологтар, тағы басқалары енген сараптамалық және қадағалау комиссиясын құру аса қажет деген» ұсынысы  нақты ақиқатқа айналуы керек;

ә) сондай-ақ, ғалым және атап көрсеткендей, ISBN жан-жақты, әбден екшеліп тексеруден өткен, келтірілген әр дерегінің анықтығы, бұрмаланбағандығы, фальсификациядан таза екені расталған еңбектерге ғана берілуі нағыз әділдік болар еді;

б) ғалымның осы ұсыныстары тиісті Құзырлы орындар тарапынан қолдау тауып, іске асқан жағдайда тарихи ескі жазбалардағы мәліметтерге, архивтік деректерге қайшылығы бар дау тудырып жүрген монографиялар, басқа да кітаптар тізімге алынып, жалғандық әрі қарай жалғаса бермеуі үшін жарақсыз деп танылуы керек;

в) «зерттеулері scopus базасына енгендер ғана ғылыми дәрежені, ғылыми атақты иелене алуы керек» деген пікір де негізгі бұлжымас талап-шартқа айналуы қажет-ақ.

Ғылымдағы фальсификацияны осындай амалдармен ғана ауыздықтауға болады. Һәм бұл – трайбалистердің өз руласын не атасын басқадан бітімі бөлек, ерекше батыр,  ел басқарған дана, әулие қылып әсірелеп, тарихи нақты деректерді бұрмалап енгізіп жүрген кітаптарына тосқауыл қоюдың бір жолы. Сондай-ақ, ғылыми дәрежелерін бетке ұстап, «мен бәрін білемін, бәрін мен білемін», «тек менікі жөн» деп көкірек соғып, ойларына келгенін істеп, ауа жайылып кеткен кейбір көтерем тарихшыларға да бөгесін, үлкен соққы болмақ.

Бөрібай КӘРТЕН,

Ақтөбе қаласы.