І. Гансу қазақтарының тарихы және қазіргі жағдайы

Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының нәтижесінде 1954 жылы ШҰАР ға қарасты Іле Қазақ автономиялы облысы құрылды. Қазақтар негізінен осы обылыстың Алтай, Іле, Тарбағатай аймақтарында, сондай-ақ ШҰАР Мори-Қазақ, ШҰАР Баркөл-Қазақ автономиялы аудандарында үлкен шоғыр болып қалыптасқан. Осы аталған өңірлердегі қазақтарды диаспора деуден гөрі ШҰАР дағы тұрғылықты, ежелден келе жатқан этникалық қазақтар деп атасақ та теріс болмайтын ұқсайды.

Ал Қытайдың ішкі жағында да, атап айтқанда Гансу мен Чиңхай провинцияларындағы елді мекендерді жарты ғасырдан астам уақыт қоныс етіп келе жатқан қазақтардың да бар екендігі жалпыға аян. ШҰАР дағы қазақтар шоғырлы қоныстанған мекендерден алысқа шашырап кеткен осы бір қазақтар туралы зерттеулер мен ақпараттар Қазақстандағы баспа сөз беттерінде сирек кездесетіні рас. Себебі ол жақтағы қазақтар Қазақстан шекарасынан 2000 шақырымнан ұзақ шалғай жерлерге орналасқан. Сол үшін мақаламыздың тақырыбын сонау Қытайдың алыс қиырларындағы Гансу қазақтарына қарай бұруға тура келді.

Гансу қазақтары да Шыңжаңдағы қазақтар сияқты ауылдық жерлерде тұрады. Көп мөлшері Ақсай қазақ автономиялы ауданына орналасқан. Гансудың Ланжоу, Жиючуан, Донхуаң қалаларына да аз мөлшерде қазақтар орналасқан. Жалпы саны 4000 ның айналасында.

Ақсай қазақ автономиялы ауданы Гансу қазақтарының ең шоғырлы қоныстанған тұрақты мекені болып табылады. Аудан Гансу, Шыңжаң және Чиңхай өлкелерінің тоғысқан жеріндегі Алтын тауының шығыс жағына орналасқан. Жер бедері күрделі, айналасы тау, биік үстірт, құмды шөл дала. Ауасы құрғақ, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 110 мм. Аудан табиғи ресурстарға бай. Тұрғындары мал шаруашылығымен және кен ашу жұмыстарымен айналысады.

Қытай Халық республикасының Гансу провинциясына қарасты Ақсай қазақ автономиялы ауданы — 1954 жылы 27 сәуірде құрылған әкімшілік аудан. Орталығы — Хоңлиууан қаласы. Жер көлемі 33733 км². Ауданда қазақтардан басқа қытай, дүнген, тибет, монғол, салар сияқты ұлттар да мекендейді. Жалпы халық саны 10000, қазақтар саны 3600 адам, жалпы халық санының 40 пайызын ұстайды.

 

Қытайдың Гансу провинциясындағы қазақ диаспорасының қалыптасуы ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Шыңжаң өлкесінің билеушісі Шың шыцай жүргізген терорлық саясатпен тікелей байланысты.

Өткен ғасырдың 30 жылдарында Қытайдағы Шыңжаң өлкесінің билеушісі Шың шыцай Шыңжаң өлкесінде тоталитаризмдік режим орнатып, халықты қырып ˗ жойып, қуғын ˗ сүргінге ұшыратқаны анық. 1934 — 1939 жылдары Шыңжан губернаторы Шыңшыцайдың қазақтарға қолданған қатаң саясатының нәтижесінде Алтай аймағына қарасты Шіңгіл ауданындағы және Құмыл аймағына қарасты Мори, Баркөл аудандарындағы қазақтардан 30 мыңға жуық адам Шыңжанның шығысындағы Гансу өлкесіне босып кетті.

Қазақтар Гансу жеріне бірнеше дүркін босып барған.

1936 жылы қаңтар айында Ганьсу жеріне Адубайдың (керей тайпасының жәнтекей тасбике руынан, шаңия) көші өтті. Адубай бастаған бұл көштің құрамында 113 түтін, 565 адам болды. Бұл реткі қазақ көші Ганьсудың батыс солтүстігіндегі Мазоң тауын айналып, Аньши ауданын басып, Чилиян тауының солтүстік баурайындағы Уйырхұн, Тула өңірлеріне барып аялдайды.

1937 жылы шілде айында Қытай және Еуропа қазақтарының даңықты батыры Елісқан тәйжі Әліпұлы (керей тайпасының жәнтекей тасбике руынан) өз қарамағындағы елін бастап Гансудың батыс солтүстігіндегі Мазоң тауын айналып, Аньши ауданын басып, Чилиян тауының солтүстік баурайындағы Уйырхұн, Тула өнірлерінде тұрақтап қалған Адубайдың ауылына барып қосылды. Көштің құрамында 178 түтін 890 адам болды.

1937 жылы қазан айында Зайып тәйжінің (сол жылдары 70 жаста, керей тайпасының жәнтекей базарқұл руынан) бастаған көші Ганьсу жеріне өтті. Зайыппен бірге шығыс қазақтарына аты әйгілі Қасым батыр да (Керей тайпасының меркіт руынан) Ганьсу жеріне өтті. Зайып бастаған көштің құрамында 703 түтін 3515 адам болды.

1939 жылы ақпан айында Шыңжаңнан тағы бір үлкен көш Ганьсуға өтті. Ол көштің құрамында да мықты ел ағалары болды. Атап айтқанда: Құсайын тәйжі (найман тайпасынан) – 98 түтін, 490 адамымен; Нұрғали үкірдай (керейдің жәнтекей руынан) – 374 түтін, 1187 адаммен; Сабырбай тәйжі (керейдің жәдік руынан) – 241 түтін, 1800 адаммен; Шығыс қазақтарына аты таныс әйгілі батыр Әйембет ваң (уақ тайпасынан) – 100 түтін, 500 ден астам адаммен; Солтаншәріп тәйжі( керейдің ителі руынан) – 100 түтін, 500 – ден астам адаммен; Салақиттан үкірдай (керейдің молқы руынан) – 140 түтін, 700 адаммен; Әбілқайыр залың (керейдің сарбас руынан) – 183 түтін, 915 адаммен; Еженхан (керейдің жәнтекей руынан) – 125 түтін, 625 адаммен көш бастады. Бұл жолғы көштің жалпы түтін саны 3160-тан, адам саны 7000-нан астам болды[1, 11-14 б].

1930 жылдардан басталған қазақ босқындарының көші өткен ғасырдың 50-ші жылдарында аяқталды. Көш жөнекей қазақтар губернатор Шың шыцайдың және милитарис Ма буфаңның талай реткі қудалап жүріп жасаған қырғыншылығына ұшырады. Босқын халықтың жартысынан астамы жол бойындағы соғыстардан, обадан, ашаршылықтан қырылып қалды. Ал, көштің алдыңғы легі Елісқан батырдың бастауымен Тибетті басып, Памир, Гималай жоталарынан асып Үндістан мен Пәкістанды барып паналады. 50 жылдары Халқаралық көмектердің нәтижесінде Түркияға жеткен. Бүгінде Түркия мен Еуропадағы қазақтың дені осы көш арқылы барған қазақтың ұрпақтары.

Сол босқындардың біраз бөлігі Гансу, Шыңжаң және Чиңхай өлкелерінің тоғысқан жеріндегі Алтын тауының оңтүстігі мен солтүстігіндегі және Чиңхайдың Гәс жеріндегі елсіз иен далаларда аш жалаңаш қалыптарында жан сауғалап босып жүрді.

1949 жылы Қытай Халық республикасы құрылды. Жаңа құрылған ҚХР үкіметі Гансу, Чиңхай жерлерінде босып жүрген қазақтарды өз қалаулары бойынша орналастыру саясатын жүргізді. 1953 жылы 24 наурыздан 3 сәуірге дейін Қытай компартиясы батыс терістік бюросы батыс терістік әкімшілік комитеті Ланжоу қаласында Ганьсу, Чиңхай, Шыңжаң үш өлке шекарасындағы қазақ басшыларының бірлігі және ұлттар ынтымағы жиналысын ашты. Жиынға қатысқан өкілдер бұрынғы ұлттар арасындағы қанды қақтығыстарға Гоминдаң үкіметі себепкер екендігін тұрақтандырды. Сонымен қатар «Ганьсу, Чиңхай, Шыңжаң үш өлке шекарасындағы ұлттар ынтымағын күшейту мен шекарадағы қазақтарды тыныштыққа кенелту» келісім пікірін мақұлдады. Келісім бойынша Қайыз жерін орталық еткен шығысы Қалтын, Тосынпу, батысы Қанамбар, терістігі Янданту, түстігі Қайыздың түстігіне дейінгі аумақ Ақсай қазақтарына тиеселі болып белгіленді. Осыдан бастап босқын қазақтар тыныш өмір сүретін тұрақты мекенге ие болды[2, 69 б].

1954 жылы 27 сәуірде Ақсай қазақ автономиялы ауданы құрылды. Орталығы Боложуанжиң кенті болып белгіленді. Сонымен бір уақытта автономиялы ауданға қарасты 5 ауыл құрылды. Жаңа құрылған ауылдарға жаңа заман талабымен Бейбіт, Демократ, Ынтымақ, Құрлыс деген аттар берілді, қалған бір ауыл бұрынғысынша Добагу атанды.

 

Осыдан бастап бұрынғы босқын қазақтар өздері еркін өмір сүретін мекенге ие болып, бейбіт өмірлерін бастады. 1998 жылы аудан орталығы Хоңлиууан қалашығына көшірілді. Қазір Ақсай қазақ автономиялы ауданнына қарасты 2 ауыл, бір қала, 14 әкімшілік қыстақ бар. Ақсай қазақ автономиялы ауданындағы қазақтардың тұрмысы өте жақсы, экономикалық деңгейі жағынан Қытайдағы барлық қазақ аудандарының алды деуге әбден болады.

1955 жылы тұңғыш ауылдық мектеп ашылды. Қазақ балалары аралас мектептерінде қытай тілінде білім алады. Ауданда бір орта, бір бастауыш мектеп және бір бала бақша бар. Аудан орталығында 400 адам қатар тұрып намаз оқитын «Ақ мешіт» деген мешіт те бар.

Мұндағы қазақтар дінін, ұлттық салт-дәстүрлерін жақсы сақтаған. Соның айғағы ретінде Ақсайдағы Қазақ ұлттық мұражайын атауға болады.

Ақсайда 1992 жылға дейін таза қазақ тіліндегі мектептер болған. Кейінгі өзгерген саясаттар бойынша ондағы мектептер қытай тілінде білім беретін болды. Сондай-ақ, ауданда ойын-сауық үйірмесі құрылып, 2003 жылдан бастап ақындар айтысын дамытуды қолға алды. Ақсайдағы қазақтар қазақ ұлтының дәстүрлі мәдениетін жақсы сақтаған, қыз ұзатып, келін түсіргенде киіз үй тігіп той тойлағанды тамаша дәстүрге айландырған. Бұдан тыс үлкен жиын-тойларда қазақтар қазақтың ұлттық киімін киіп шығуын да тамаша дәстүрге айландырған.

Ақсай халқының орта есеппен кісі басына тура келетін кірісі 16708 юан. Жақынғы жылдары Ақсай ауданы қарқыны дамыды. Аудандағы қайта жөндеуден өтіп, асфальттандырылған транспорттық жолдарың ұзындығы 1000 километрге жеткен.

Аудан орталығы Хоңлиууан қалашығының көлемі 4.8 шаршы километр. Көшелері түгелімен асфальтті жол. Қалашықтағы құбыр суы , жылумен қамдау , көгілдір отын, жарық, су, сандық телевизия сияқты халықтық құрлыстардың жүзеге асырылуы 95% тен асқан. Ақсайдағы халықтың баспаналы болу жобасы 100%. Ақсай ауданында кен өндірісін дамыту жақсы орынға қойылған. Аудан өңірінде өндірілетін тасмақта кені ауданның басты кіріс қайнары болып табылады. Тасмақтадан тыс Ақсай жерінде темір, мырыш, жез, шырымтал сияқты 41 кен түрі бар.

Ақсай жері шөлді және үстірттік өңірлерге бейімделген жануарлардың қасиетті мекені. Бұл өңірде жабайы түйе, құлан, қодас, арқар, аю, ақбұғы, ұлар, қоңырқаз, тырна, дуадақ сияқты елеулі қорғалатын аң-құстардың түрлері бар. Қанамбар қорығы қос оркешті жабаиы түйені негіз еткен мемлекеттік қорық болып табылады.

Ақсай ауданында ұлттық мәдениеттің қорғалуы мен дамытылуы жақсы жолға қойылған. Ауданда ұлттық көрме орталығы, кинотеатр, этнопарк, мұражай, ипподром, спорт сарайы сияқты жаңа құрлыстар бой көтеріп ұлттық мәдени қимылдардың кедергісіз өткізілуіне тамаша шарт жағдайлар әзірленген. Осындай шарт жағдай астында 2013 жылы қыркүйек айында Ақсай қазақ автономиялы ауданында қазақ күресінің IX кезекті Азия чемпионаты өткенін атап өтуге болады.

Гансу өлкесіндегі Ақсай қазақ автономяилы ауданының көрінісі көркем, жер байлықтары мол, ұлттық салт-дәстүр ерекшеліктері қою түске ие. Өткен замандарда киіз үйде тұратын қазақтардың тұрмыс шарт-жағдайы тым мәз емес болатын. Ал қазіргі кезде барлығы өзгерген, халықтың күнкөрісі жоғары деңгейге көтерілген, малшылардың барлығы отырақтанып сапалы салынған жер үйлер мен қабат үйлерде тұрады.

Қалбан Ынтықан

Тарбағатайдың жамбылын салғанда Тарбағатай губернаторы хат жазып, керейден көмек сұрапты. Керей билері Мәми мен Қара Оспан ақылдасып, Тарбағатайдан бөлініп шығуды ойлап, Қара Оспан: «керейден жәрдем бергізбеймін» деп, Мәми «жәрдемдесейік» деп, сонымен керей екіге бөлініп, «әлі бірлікке келе алмай жатырмыз» деп хабар беріп, жұмысты әдейі кейінгесоза беріпті. Осыдан барып Алтай керейлері мен Тарбағатай ұлықтары арасындағы дүлдараздық ұлғая түсіпті. Сонда Жәке: Мәми кетсе керейден ақыл кетеді, Оспан кетсе Керейден айбар кетеді, – деп баға берген екен. Осы кезде губернатор Жәкені шақырыпты. Сол жылы Жәке Шылан деген әскербасының үйінде болғанда сар шегір, сақалды кісі Жәкеге Шылан: Е, Жәке, сені мақтаған ел «Керейдің Жәкесі, меркіттің әкесі» дейді, жамандаған ел «Тауда жүрген тау текенің текесі» дейді ғой, – депті. Е, Шылан сені мақтаған ел «Тарбағатайдың Шыланы» дейді, жамандаған ел «қан сорғыш кара шұбар жыланы» дейді, – депті Жәке. Оның тапқырлығына риза болған, әрі оның шешендігінен ығысып қалған Шылан «бұдан былай дос боп өтейік»деген екен. *** Бір кезде Жәке өзіне қарасты жәнтекей руларын Мәми бейсінің қарауына өткізіп беріп, оның есесіне Бурылтоғайдағы үш зәңгі ел меркітті өз қол астына қаратпақ болып, губернатордан бекіту қағазын түсіріпті. Осыдан соң меркіт руларының бастықтарымен бас қосып ақылдасып, өзіне қарасты зәңгі, залыңдардың алман-ақуларын белгілеп беріпті. Соңынан зәңгі, залыңдар Жәкеден: Сіз өзіңіз қанша қазан алман аласыз? – деп сұрапты. Сонда Жәке: Құдай маған бақытты өзі берген. Өз малым өзіме жетеді. Қазан алман алмаймын, қайғы-уайым салмаймын, – деп жауап беріпті.

Бір кезде бір жерден әкімшілік аудан құру үшін оның егістік жерінің көлеміне қарайтын болған. Алтай аймағында егістік жері 100 хуға (бір ху – жеті гектар мөлшеріндегі Қытайдың аумақтық өлшемі) толсағана бір аудан болып бөліне шығады екен. Сол кезде Жеменей ауданында әрең 60 ху егістік жер болса керек. Осы себептен ол буыршын ауданына қарайды екен. Жәке губернатордантағы да 40 гу жерге қағаз алып, ол жерді меркіт руына бөліп беріп, Ласты өзенін бұрып, тоған салдырыпты. Келер жылы Жеменейге аудан деген ат беріліп, әкім жіберіліпті. Сауыр керейлері: «Қытай келіп алман алатын, өзімізге кесел салатын болды. Осыған мұрындық болған сен,» – деп Жәкеге наразылық білдіріпті. Сонда Жәке: Бес уақыт намазын дұрыс оқысаң, құдайдың сенде несі бар? Алман-салығын толық берсең қытайдың сенде несі бар? – деп жауап берген екен.

Жұмажан дейтін би ауырып жатып, халы азайғанда Жәкені шақырып алып арыздасыпты: – Самырат,меркіт ақылымыз бір, жақсылық-жамандықты тең көріп келе жатқан ел едік. Самырытта сойыл алып жауға шабатын, сөз алып дауға түсетін азаматтар әзірге жоқ. Ер жетіп келе жатқан жас балалар елдің қамын ойлап біріктіре ме, өз басын ғана сақтап бірліктен айрыла ма, белгісіз. Самыратты саған тапсырдым. Сені құдайға тапсырдым. Есесін жіберме, намысын тигізбе, – депті. – Айтқаның жөн. Мен тірі тұрғанда ешкімге есесі кетпес, – депті Жәке. Сонан аттанып былайшыққансоң, Жұмажанның халының нашарлығын ойлап: Басында қара таудың бір бәйтерек, Бұл бәйтерекқұласа біз қайтер ек. Дәм бітіп бұл дүние аударылса, Жиған мал, істеген іс неге керек? – деген екен қасындағыларға.

Жұмажан өзінің үлкен ұлына дөртуылдың бір байының қызына құдаласады екен. Жұмажанның баласы тұйықсыз қайтыс болыпты да, самырат жағы оң жақтағы қызды Жұмажанның інісі Тайкешкенге қаратамыз деп кісі салса, құдасы қамшысының ұшын бермей, барған адамын қуып жіберіпті. Самыраттар: «Жесірімізді алып бер» деп Жәкеге алты қанат ақ үй тігіп, аузын буған кішкене саба апарыпты. Жәкеге сарқасқа қойға бата істетіп, самыраттарға көкқасқа құнажын әкеліп бата қылдырыпты. Тайкешкен ыза болып, сабасын жарып, құнажынның мүйізін қағып алыпты. Сонда Жәке: Дөртуыл, мен сендерді сөкпеймін, Жұмысым бітпей кетпеймін. Жақсы ісңді жарылқаймын, Жаман ісіңді тектеймін. Бізді күтпе, самыратты күт, Олардыңбасы қаралы, Беті жаралы. Құдай дескен құдаң, – депті. Қызды шақырып алыпсұраған екен: Күйеуім өлген тұлмын. Мен самыратқа бармаймын. Керейден басы сау біреу табылар. Тайкешкен де мен сияқты әйел, – депті. Тайкешкен қамшысын білеп: Әкең мен шешеңді шақырып кел, әйел ме екем, ер ме екем, солардың алдында көрсетейін, – депті. Үй ішіндегілер қамшы білесіпәзер тоқтатыпты. Тайкешкен еліне хабарбергізіп, алпыс адам алдырыпты. Дөртуыл да байлығы менмықтылығын көрсетуге қамданыпты. Сонда Жәке: Дөртуыл, күштілігіңді көрсетпе, байлығыңа мақтанба. Асатынталай бел бар,алдыңда қазулы ор бар. Жесір дауын көргеміз, керейдің талай қызын найманға ұстатып бергенбіз. Сенің қызың сонан артық па? Керей-найманның жолын сендер өзгерте алмайсыңдар, –депті. Соңында қыз өзі келіп, Жәкеге мұң-зарын айтып жылапты. Дөртуыл жағы да тарығып, «билікті, Жәке, өзің айт» депті. Жәке былай депті: – Екі түрлі билік бар. Дөртуыл таңдағаныңды ал. Біріншібилік қалыңмалға алған екі жүз қой, екі айғыр үйір жылқы, құдасы мен құдағиына берген ақ бас түйе мен ақ жамбысын, жүйрік атын қайтарасың. Келген қонақты мазақ етіп, керей-найманның қонақасын бұзғаның үшін ат-шапан айып, қыздарың Тайкешкенді қаралағаны үшін бір тоғыз айып тартасың. Бұған көнбесең, екінші билік – жесірін қолына беріп, самыратты жолға саласың. Өзің таңдап біріне көн. Ақыры малмен бітім жасалыпты.

Бір жолғы дау үстінде Жәке бір қажыны «сен» деп қалыпты. Оның үстіне бір өтірігін де ұстатып алыпты. Сөз аңдып отырған қу жігіттер осыдан ұстап Жәкені жеңбек болып: Әй, Жәке, біздің қажыға «сен» деп неге тігіл сөйлейсің? Оның үстіне мына айтқаның тіпті өтірік қой, – депті. Сонда Жәке: Е, қажы болса қайтейін, Лақ бидің шақшасы да қажығабарып келген. «Сіз» деген сөз «сен» деген сөздің келіні емес пе? өтірік сөз шын сөздің желімі емес пе? – деген екен.

Жәкенің қартайған шағында Бұтыбайдың үйінде бір топ адам Жәкені мақтап отырса керек. Сол арада отырған, Жәкенің балдызы іспеттіболып келетін саркідір әйел сөзге қалжың араластырып: Қартайғанда Жәкені мақтап, қаупаштай беріп қайтетін едіңдер? – депті. Сонда Жәке: Иә, осы балдызымдікі жөн-ау. Біздің елде Көтбай дейтін ақын бар. Сол ақын қартайғанда балдыздары ойнап мазасын алып болмағанда: Ішінде көпжемістің алма жақсы, Құрықтан қашағанға шалма жақсы. Жас күнде балдыздарға перідей ем, Бұл күнде менен дағы мал ма жақсы, – деген екен. – Мұныкі де сол ғой баяғы, – деп үйтолы адамды қыран күлкі еткен екен.

Кезінде меркіт руынан шыққан Дәмежанды ұстап беруге қатысы бар делінген Мамырбек төре бір кезде Тарбағатай елінің қысымына ұшырап, Сауырдағы Жеңісхан төреге келіп паналапты. Жеңісхан оның бұрынғы өкпесін тарату үшін Жәке бидің үйіне ертіп барыпты. Қонақтарға қонағасы әкелініп, бата тіленіпті. Батаны өзіңіз істеңіз, – депті қонақтар жасы үлкен Жәке биге жол беріп. Сонда Жәке би: А, құдай, жас бер дедім, жас бердің. Бас бер дедім, бас бердің. Алдыма қызыл, артыма қара көк тас бердің. Көгекемнің аруағына көкқасқа тайымды айттым. Кейіс көрген төреге бейістен шыққан қойды айттым. Аллаһу акбар, –деген екен.

Жәнтекейдің қазыбек руы мен меркіт руы ұзақ жыл қанаттас отырғандықтан жер таласы толассыз болып отырыпты. Сөз жүйесіне келгенде Жәке би дендесе, он бір сәмембеттің көптігіне, одан қалса керейдің төрт биіне сүйенген Лақ би меркіт руын ығыстырып, Ластының шығыс жағынан асырмапты. Ершімді сөзі, елеулі пікірі ақпаған Жәке би найманның Бұтабай биін шақырып, осы жұмысқа ақыл сұрапты. Сонда Бұтабай: «Жәнтекей мен жәдік кісі өлтірсе, қарақас пен молқы құн тартады» дейтін сөз бар. Оның үстіне, айырығы мол бір арнаға құятын өзен секілді тасып та жататын, ордасына сыймай асып та жататын ел ғой. Ағызбаймын дегненге бөгеу бермес, Жайылмадан тосып бұрмасаңболарма? Сіз Лақ биді қалай бағалайсыз? – депті. Жәке бт оған: Ол ұялы теректің бүрінен шыққан сібірткі ғой. Үші тозғанмен бүрі қалады. Бүрі таусылса, көктейтін түбірі қалады емес пе? – деп жауап беріпті. Дұрыс айтасыз, олай болса алдымен өзім барып келейін, – деп Бұтабай Лақтыкіне келіпті. Ықыласпен жақсы қарсы алынған Бұтабай би Лақ биден: Осы Жәкені қалай бағалайсыз? – деп сұрапты. Е, Жәке құбыланың қызыл желі емес пе? Бір ағытылса басылар ма? Өздігінен айықпаса ашылар ма? Сол үшін іргені көміп, сақтықпен отыр емеспіз бе? – депті Лақ. Бұтабай би аттанар алдында Лақ онан қандай бұйымтаймен келгендігін сұрапты. Сонда Бұтабай: Қонынсымыз шалғай болғанымен, туысымыз бір, Орта жүздің кіндіктестеріміз ғой. Бірінші жұмысым- жәнтекей, меркіт абақ керейінен тараған, төскейде малың, төсекте басың қосылған туыссың. Жәке екеуіңніңортаңда шешілмей жүрген кірбіңдіктерің бар екен. «Ағайынның аты озғанша, ауылдастың тайы озсын» дейтін аталы сөз бар. Басқаны қойғанда, көшсең қонысың бір, мал қайырсаң өрісің бір, ауылараласотырған ағайынсыңдар. Берекеге келіп, ынтымақтассаңдар деген тілекті білдіргелі келдім, – депті. Бұл сөзге жығынды болған Лақ би: Онда бұл даудың өзіңнің бітіруіңе бердім, – деген екен. Сонымен қазыбек пен меркіт рубарының ортасындағы жершекарасын Ластының шығысы Ошарбай деп белгілеп, әр екі жағын бітімге келтіріп, Бұтабай кетерінде Жәке биге: – Ел алдында еселі сөзіңді жіберме. Бірақ көршілес отырған ағайындарға алая бергеннен қолтыққа тартқан жақсырақ болады. Лақтың сене жасы үлкен, қартайып қалған қадірлі қария. Батасын алған жөн,– депті.

Жәке жас кезінде қайындап барып қайтар жолында сәлем беріп Бұтабайдың үйіне түскен екен. Жәкені сүріндірмек болған бір топ жас жігіттер: – Ей, Жәке, әнеугүні қайныңа кетіп бара жатқанда тіпті ажарлы, үскінді едің. Енді қайтарыңда ұнжірғаң түсіп, сүлпиіп қалыпсың ғой, – депті. Сонда Жәке аспай-саспай: – Е, оның рас. Барарда қараша, қожанның жігіттеріндей адыраңдап-ақ барып едім, қайтарымда саты мен сайболаттың жігіттеріндей сүлпиіп қайттым деген екен. Өз руларының аты аталған жігіттер үндей алмай қалыпты. Сонда Бұтабай көзінен жас аққанша күліп: – Іздегендерің осы ғой. Өздеріңе де обал жоқ. Айғыр мен ойнаған ат арқасын алдырады, – деген екен.

Жәке қайыншылап жүріп атының шөбі таусылып қалып, Қыдырбай деген біреуден бір тең шөп алып қайтыпты. Аз күн өтіп ол шөптаусылған соң Қыдырбайға тағы келіпті. Жәкенің келе жатқанын көрген Қыдырбай өтірік ұйықтап, төсегіне жатып алыпты. Сәлем берсе, естімеген болыпты. Қыдырбайдың бәйбішесі де шәйін тез құйып, кетіруге асығыпты. Әрі: – Жәке, шәйіңді іштің, енді не бұйымтайың бар? – депті. Сонда Жәке: Қырынқарап жатады шөпті кісі, Екі сұрап алады епті кісі. Шөп сұрайын деп отырмын, – дегенде Қыдырбай күліп жіберіп, басын көтерген екен.