Ерзат Кәрібай

    Қытайдағы қазақтар тарихында жане Шыңжаң тарихында «үш аймақ төңкерісі» не дұрыс
тарихи баға беріліп Шыңжаң жерліе тарихынан орын берілген, әрине аталған үш аймақта
(Алтай ,Тарбағатай, Іле) қазақтар басым бола тұра, төңкерістеде жетекші рол ойнағанына
қарамастан оны Ұйғұрдың еншісіне меншіктеп берді, халқарадада осылай таным
қалыптасқан. Оған негіз 1944 жылы12 құрылған үкіметте басшылықта қазақтар болмады,
үкімет тілі ұйғұр тілі болды, тарихи суреттерімен хұжаттарыда дерлік солай болды!
Демек екінші шығыс түркістан жерлік халық сайламаған заңсыз үкімет еді! Егер заңды
үкімет болса тұтас үш аймақтағы 720 мың халықтың 53% ін ұстайтын қазақ билікте
болған болар еді! Кейінгі аталмыш үкімет қазақ мүддесіне саятында ешқандай жұмыс
істемеді, Қытай үкіметімен келіссөздеде ұйғұрдың мүддесін алға тартты. Ал көп жұрыт
назардан тыс қалдырған тағы бір үкімет болған, ол «Алтай қазақтарының төңкерістік
үкіметі» болатын! Оның басшылары түгел қазақтар, қарулы күштеріде қазақтардан
құралған болатын, деседе бұл туралы көп айтылмай тасада қалған, қатысты тарихи
суреттерімен хұжаттарыда әлі ашылмаған! Бір қызығы 1954 жылы сол үш аймақта «Іле
қазақ автономиялы облсы» құрылған, осы облс құрамына сол заманның өзінде 100
мыңдай қазақ қоныстанған шығыс аймақ Тәңіртау-баркөл кірмей қалды. Қазыр сол
жерлерде Қытай үкімет санағымен 300 мыңнан аса қазақтар өмір сүруде! Демек сол
заманда рухы жәншілмаған жарты миллион қазақты екі империя Ресей мен Қытай
жақтырмады, ерлік тарихының өзін басқаға бұруға тырысты. 1940 жылы өр Алтайдан
басталған көтерілістен тартып 1944 жылы 24 қазанда Алтайда қазақтардың төңкерістік
үкіметі орнады, 1945 жылы қазанда «шығыс түркістан» ға қаратылды. «Алтай
қазақтарының төңкерістік үкіметі» қалай құрылды? Не үшін таратылды? Халық көңілінен
қалай орын алды? Деген сұрақтардың тууы заңды, төменде осы тақырыпқа шамамызша
тоқталамыз.

Үкіметтің құрылуына негіз болған тарихи тамыр

Алтайдағы қазақтардың төңкерістік үкіметі сол топырақты мекендеген қазақтардың ұлт
азаттық күресі нәтижесінде барлыққа келген. Тарихи тамырын «Көгедай ордасы»
кезеңінен іздеген дұрыс, үйіткені 1790 жылы Пекинде Мәнжоу патшасымен жолққан

Көгедай орталыққа төте қарайтын, жылына 81 ат қана алман төлейтін, ішкі жақта тәуелсіз
өзін-өзі билейтін шартты қабылдатып , өзі сұлтандық шен алған болатын. Өз алдына заңы
бар дербес кнняздық ретінде өмір сүрді. 1912 жылы Мәнжоу империясы құладыда Қытай
билігі орнай бастады, Алтайдың орталық үкіметке төте қарайтын статусы жойылды,
осыдан бастап Қытай билігі аудандар құрып сақшы орналастырып, алман –салықты
ауырластырды, оған қарсы жүздеген адамдық қарулы қосынын бастап Зуқа батыр қарсы
шықты, 1929 жылы Зуқа батырдың басы алынды, онан кейін Жантайлақ, Әкім батырлардыңда
басы алынды. 1932 жылы баркөлде қарулы қосыны бар Әліп үкірдайдің басы алынып 107
адам қоса қырғындалды. 1933 жылы коммунис Шың шысай Шыңжаң билігін тартып
алды, ол бастабында қазақтарға қарата жақсы саясаттар қолданды, Шәріпқан көгедайев
Алтайдың билеушісі болып тағайындалды, сол тұста Алтайда оқу –ағарту зор табыстарға
қол жеткізп 6000 нан аса қазақ баласы жаңаша мектептерден оқыды, Кеңес одағына
оқушы жіберілді, 1920 жылдары келген «алаш зиялылары» да ағарту жұмыстарына аямай
үлес қосты, солардың бірі Ғапбас мүпти еді. Алтайда «ерікті алтай» , «жаңа алтай» сияқты
газет журналдар шығып отырды. Осылайша халықтың сауаттылық деңгейі біршама
көтерілді. Сонымен қатар алтай бетінде көптеген қанды соғыстарда көп болған, «беген
шабалған қара сеңгір», «қызыл аяқ шапқыншылығы», « бөке ауған», «ақ орыс шапқыны»,
«қангелді-секел қырғыны» сияқты соғыстарда болған, халықта көшпенді жауынгерлік рух
сақталған еді.

Зуқа батыр

Қан кешкен өр алтай-бірінші көтеріліс

1939 жылы Баркөл қазақтары шың шысайға қарсы көтеріліп шығыс провинцияларға
көшті, бұнің соңы трагедялы «тибет асқан көш» ке ұласты. Сонымен қоса сол жылы
алтайда жиындар ашылып «мылтық жинау» әрекеті басталды. 1930-1933 жылдары шығыс
шыңжаңда болған төңкеріске қатысқан қазақтар көп болатын, баркөлдегі Әліптің түбінеде
осы төңкерістің сәтсіз аяқталуы жеткен болатын. Баркөлмен Алтай елі бір ел еді, баркөл
қазақтары дерлік алтайдан барғандар еді. 1937 жылы Қытай –Жапон соғысы басталдыда
Кеңес үкіметі Қытайды қолдап оларға қару-жарақ берді, тасымал жолы бойында қазақтар
отырғандықтан түрлі сылтаулармен жол хауіпсіздігі дегенді сылтау етіп қазақтарды
аяусыз жаныштады. 1939 жылы Алтай аймағы бойынша Шәріпқан Көгедайев, Ақыт қажы,Бұқат бейсі, Дәлелқан, Қалел тәйжі, Сақсайбай үкірдай, Қарағұл залың басаған 40 адам қолға алынды, онын басқа ру басылардыда жіпке тізгендей етіп шетінен қолға ала бастады. Исілам дінін қорлап құран кітаптарын өртеді, ақыры ыза кернеген халық ақ сойылын қолға алып атқа мінуге мәжбүр болды!

Шәріпқан көгедайев

1940 жылдың басында Көктоғай ауданындағы Молқы руының үкірдайы (болыс ) Есімқан
иманбай ұлы мылтық жинағалы келген аудан әкімі Шүй ыр линді жеті адамымен өлтіріп
қаруын алды, Қарақас Ақтеке біи сақшы сарноғаймен қоса үш адамды өлтірді, осылайша
екі рудан 700 түтін көтеріліске шығады. (негізгі баяндаулар сол уақиғалар куагері уахит
тәйжі халел ұлының естелігі негізінде жазылды). Оларға Шіңгілден ырысбек бастаған 80
әскер бастықтыруға жіберіледі көтерілісшілер оларды түгелімен жояды, тек 3-4 адам ғана
құтылады, 100 түйе әскери заттар олжаға түседі. Осы соғыста Сүлеймен нүсіп ұлы
мергендігімен көзге түседі. Осыдан соң Ноғайбай, Ырысхан, Зәтелбай, Мұса мерген
бастаған 1000 отбасы Шіңгіл елі көтеріліске қосылады. Бір ай бойы соғыс болып
Ноғайбай, Зәтелбай бастаған 40 тан аса азамат ерлікпен қаза болады, 500 ден аса Қытай
әскерін жойып , 500 ден аса қару, 700 ат, 300 түйе әскери заттарды олжалайдыда
көтерілісшілер тіпті күшейеді. Онан Моңғолия шегарасына барғанда Моңғол әскерлері
оқ атып қамысқа өріт қойып 100 ден аса адам опат болады, Есімқан, Ақтеке, Мұса мерген
бастаған топ үлкен қаптыққа кетеді, Сүлеймен бастаған 100 ден аса жігіт қарамайлыға
бекінеді. Қаптыққа беттеген елді 2000 атты әскермен қуалайды, осы соғыста жау
әскерінен 3 адам ғана құтылып қалғаны түгел қырылады, Мүса мерген осы соғыста оққа
ұшады, кішікей атты қазақ Орыс генералын жекпе-жекте өлтіреді. Орыс генералының
басын сұрағанда Ырысқан: «сендер бізге Маскеуге апарып атып тастаған әлиқанның
басын әкеліп берсеңдер береміз!» деп жауап қайтарыпты. Сол кезде Оспан батыр 40
адаммен барып 40 қанша жауды өлтіріп 200 түйеге артылған әскери заттарды қолға
түсіреді, осыдан бастап «Оспан батыр» атала бастайды. Ел бәйтікке беттеп бара жатқанда
тағыда ұрыс болып Ақтеке батыр бомбыдан қаза болады. Көтерілісшілер тұрғындағы(жер
аты) қарақас пен шерушіден 300 үйді құтқарады арал елімен біріктіреді. Сүлеймен
қаратүңкеде жаумен соғысып 70 тен аса жауды жояды, қарашорада 50 ін жояды. 1940
жылы маусымнан тамызға дейін жау қолынан тағы 300 үйді босатып алады, арал елінен
2000 үй көтерілісшілерге қосылады, сүлеймен, оспандар 500 адаммен барып жау қолынан
тағыда 400 үйді құтқарып алады. Осылайша көтерілісшілер 3000 нан аса түтінге, 2000
қарулы қосынға ие болады. Қазан айындағы соғыстарда 700 ден аса жауды қырып
тастайды. Сол кезде Шың шысай елдесу талабын қойып үгіт қағаздарын ұшақпен бората
бастайды.
Көтерілісшілер ақылдаса келе үкіметке мынадай талаптарды қояды:
1. Қолға алынған барлық алтай уакілдерін босату, өлгендерінің сүйегін беру;
2. Көктоғай-Шіңгілде сақшы мекемесін құрмау;
3. Алтайда қазақтар басшы болу;
4. Өткен істі қузамау;
5. Қаруды жимау;
6. ҚИЫНШЫЛЫҚТА ҚАЛҒАН МАЛШЫЛАРҒА ҮКІМЕТ КӨМЕК БЕРУ;
Әккі Шың шысай қару жимау деген шарттан басқасының бәрін қабылдағанын білдіріп
мақұл болады, Алтайға қазақтар басшы болу деген шарттың өзінен көгедай заманынанбергі жалғасқан алтай қазақтарының өзін-өзі басқару дағдысын қайта жаңғырту

тілегін көруге болады. Шарт бойынша бір бөлім адамдар босайды Бұқат Алтайға уәли,
Жанымқан орынбасары болады, Дәлелқан сүгірбай Сарсүмбенің орынбасар әкімі,
Рахат халел Көктоғай әкімі , Кәдірбай көктоғай сақшы бастығы, көксеген Шіңгіл әкімі
болады. Осыдан соң қарудың көбі тапсырылып көтеріліс уақытша тоқтайды.
Қан кешкен өр алтай-екінші көтеріліс
Шың шысай мыңдаған әскерді кен ашады деген сылтаумен Көктоғайға тасиды, Көктоғай
сақшы бастығы Кәдірбай із-тозсыз жоғалады. Ырысқан ауырған кезде Жанымқан
жіберген емші оған қастық жасап өлтіріпті деген сөз таралады, Рахаттың сары ізіне шөп
салынып басы қатерде қалғанда қырдағы үйіне қашып кетіп үйін алдырып алады.
Осылайша көтеріліс тағы басталады да оған көктоғай-шыңгілден 3800 үй 20 мыңға таяу
адам қатынасады, бірақ жау әскері қаруы, әзірлігі күшты болады, көтерілісшілер бірнеше
айда жауды әлде неше рет есеңгірете жеңіп мыңдаған жауды қырады. Сол жылы өр
алтайда табиғат ана өзгеше мінез көрсетіп қар қалың жауады, бір соғыста көтеріліс
басшысының бірі сүлеймен оққа ұшады, ел ішіне іріткі түседіде көтерілісшілер ырықсыз
орынға түседі. Қиын сәтте Жанымқанды «құдай ,құран» дегізіп елшілікке жібереді, оған
сенген ел басылары бағынады, көтеріліс басшыларынан халел, рахат, есімхан, бұқат
қатарлы 14 адам қолға алынып Үрімжіге жөткеледі, олардың көбі түрмеде өледі.
Дәлелқанды Кеңес консулы ұрлап кеңес одағына әкетіп екі жыл тәрбиелейді. Оспан
бастаған 40 шақты адам бағынбай құмға кіріп кетеді.

Оспан бастаған қозғалыс

Оспан құмға кіріп кеткеннен кейін оны жоюға бөріпжап бастаған 100 ден аса әскер
жіберіліп оның екінші әйелімен үй ішін қолға алады. 1943 жылы Оспан қолы 400 адамға
көбейеді. Осы жылы Алтайдағы Қытай армиясының саны 20000 нан асып кетеді. 1943
жылы Шың шысай Бұрын өзі арқа сүйеген Кеңес одағынан бет бұрып , кеңестік мыңдаған
адамды бір түнде шегарадан қуып шығады. Осыдан бастап Кеңес үкіметі оспанды
қолдауға өтеді.
1943 жылы шілде айында Моңғолиядан оспан батырға елшілер келіп кезігіп қайтады,
қыркүйек айында оспан батыр Моңғолияға Қапас, Шердиман қатарлы уакілдерін жіберіп :

ендігары Моңғол шегарасын мазаламайтынын; Кеңестік кеншілерге тиіспейтінін; есесіне
Моңғолияға мал апарып қаруға айырбастауға жол қоюын талап етті. Қазан айында
Шіңгілдің бұлғын өзені бойында «Алтай қазақтарын көркейту комитеті» құрылып оспан
бастық болды, Сұлубай әскер басы сардар болып сайланды, әр руға хат жазылады. Осы
жиында мынадай 8 түрлі мақсат алға қойылады:
1. Қазақ ұлтын еркіндік ,теңдікке шығару.
2. Алтайдың әр ауданын қазақтар өздері басқарып өздері үкімет құру.
3. Алтайда қазақ қарулы күштерін құру.
4. Қытай үкіметі қолға алған адамдарды босатып алу.
5. Қытай үкіметінің қазақ малшылардың малына тисуінен сақтану.
6. Үкіметке алман-салық төлемеу.
7. Алтайдан Қытайларды қуып шығыу, Қытайлардың қоныстануын шектеу.
8. Кеңес одағы, Моңғолия сияқты елдермен сауда барыс келісті күшейту.
Осы жиында оспан батыр : «ұлт мүддесін қорғайтын батырлар менің соңымнан еріңдер!
Қолдарыңа қару алыңдар! Әйітпегенде ата-бабалардың аруағына шет келген боласыңдар!»
деп ұран тастайды. Жыл соңында оспан 300 әскермен үрімжіге шабуыл жасамақ болады.
Осы кезде 5000 нан аса қытай әскері ауыр қарулармен қаруланып оспанның 500 жасағына
шабуыл жасайды, соғыс қара бұлғын мен дүре арасында болады, екі жақ қатты
шайқасады, жау әскері он есе көп, оның үстіне танк, зеңбірегі мен соғыс ұшағы
болғандықтан оспандар шегінеді, осы барыста қоршауда қалған оспанды сұлубай келіп
құтқарып алады.
1944 жылы көктемде оспан Моңғолия басшысы чойбалсанмен кездеседі, Моңғолия
оспан тобына 395 винтерка, 30 пулемет, 70 автомат береді. Көкек айында көтерілісшілер
700 үйге көбейеді. Көп ұзамай бұлғындағы қытай базасына шабуыл жасайды, Моңғолия
соғыс ұшағымен көмек береді,оспанның қолы 1000 адамнан асып соғыста мыңнан аса
қытай әскерін жойып Шіңгіл ауданын азат етеді, сұлубай батыр соғыста ерлікпен қаза
болады. 24. 04 .1944 көктоғай ауданына шабуыл жасайды, маусымның екісі күні
көктоғай алынады, 3 мыңнан аса қытай әскері жойылады. Көтерілісшілердің қол
астындағы халық саны 30 мыңнан асып кетеді, өр алтайдың екі ауданы азат болады. 1944
жылы маусымда 1000 нан аса қазақ қосыны сарсүмбеге (қазіргі алтай қаласы) шабуыл
жасайды. Көп ұзамай батыс бес ауданға 1000 нан аса қарулы күштер жіберіледі.

Оспан батырмен Чойбалсан

1944 жылы 12 қазанда шіңгілдің бұлғын өзені бойында « Алтай қазақтарының
төңкерістік үкіметі» құрылады. Үкімет бастығы оспан батыр болады, осы жылы көктемде
Кеңес одағынан Моңғолия арқылы оралған дәлелқан сүгірбай ұлы әскери басшы болады.

Момынбай би

Үкіметте 12 тұрақты жора болады, олар : 1. Оспан 2. Дәлелқан 3. Әділқан 4. Көксеген 5.
Момынбай би 6. Уәтқан 7. Ләтіп 8. Сүлеймен 9. Асхат мәңкей 10. Кәріп зәңгі 11. Рамазан
залың 12 . Молла сілам(Ұйғұр) .Әр ауданның әкімі белгіленеді, қарулы күштер саны 2380
адамға жетеді. Оларды 9 үлкен топқа бөледі, әр руда бірден әскер басы болады, мысалы
Молқы жасағына қапас, жылқайдар басшы, Шақабай жасағына Қуанышбай, Нұрғожай
басшы болады. Моңғолиядан келген ақылшыларға екі үй тігіледі, оларды «ақ үй», «көк
үй» деп атайды, олардың ішінде Мәжік, Богданов, Қалқабай, құрманқан сияқты
жансыздар қызымет етеді. Жыл соңына таяғанда Моңғолия ақылшылар үйырмесі мен
Дәлелқан сүгірбайлар төменгі алтайдың бес ауданындағы халықты бері көшіріп алу
ұсынысын ортаға қояды. Нұрғожай бастаған топ өрмегейті асуы арқылы сарсүмбеге барып
бурылтоғай, сарсүмбе елін Моңғолия арқылы көшіріп щіңгілге әкеледі. Буыршынның
жарым елі көшпей қалады да, қаба мен жеменей елі Кеңес жеріне апарылады. Төменгі
алтайдан келген елге жер жетіспейді, Моңғолия жақ сөзінен танып жер бермегендіктен ел
қатты қиыншылыққаұшырайды, сол жылы ауыр апат болып қар қалың жауады, мал
қырылады, көптеген адам аштан қырылады. Бұл Кеңес үкіметінің «Қазақ үкіметі» не
жасаған қастандығы болатын! Олар үшін Қазақстанмен іргелес жерде қазақ үкіметінің
болуы аса тйімсіз есептелінді, ендігі жерде есепті басқадан соғып, қазақ жерінен қазақсыз
үкімет құрмақ болды.

Қос үкімет қатар өмір сүрген бір жыл

1944 жылы шың шысай нанкин үкіметіне орман минстрі болып ауысып орынына у
жұңшин келеді. 1944 жылы тамыз айында Іленің нылқы ауданында әкбәр бастаған қазақ
партизандар көтерілісі туылады, екі айда 1300 адамға жетеді, 1944 жылы 11 айда осы
партизандармен Кеңестен келген әскерлер қосылып құлжа қаласын басып алып 12
қарашада «Шығыс түркістан республикасы» құрылды. Бұл онан бұрын Алматы қаласында
құрылған болатын! Әлихан төре үкімет бастығы болады, хакімбег қожа орынбасары
болады. Үкіметте 16 мүше болады, олар: 1. Әлихан төре (өзбек), 2. Хакімбег қожа (ұйғұр,
тұрпан бегінің баласы), 3. Бука әмбал(Моңғол) 4. Палинов (белорус) 5. Патеи юанович
лескин(орыс) 6. Рақымжан сабырқажы(ұйғұр) 7. Әбдікарым аббас(ұйғұр), 8.Салжанбай
бабажан(өзбек), 9. Ғани иолдаш (өзбек), 10 Абдұрұп мақсұм(өзбек), 11. Әбілқайыр
төре(қазақ) 12. Қайнам әбдұлла (ұйғұр, ғайни батыр аталады) 13. Әнуар мұсабайев (ұйғұр)
14. Мұқамеджан мақсұм (өзбек) 15.Қасымжан қамбари(ұйғұр) 16. Сәйпиден әзези(ұйғұр).

ШТР үкімет басшылары солдан оңға қарай: Әнуар мұсабайев, Ахметжан қасми,
Рақымжан сабырқажы, Әбдікарым аббас
Іле аймағында 450 мың халық болып оның 220 мыңы қазақ, 140 мыңы ұйғұр болатын,
қалғаны моңғол, сібе ,қытайлар, қалаларда аздаған өзбек, орыс, татарлар бар болатын,
Кеңес одағы қазақ ұлтының мүддесімен санаспай халық сайламаған «Шығыс түркістан
республикасы» заңсыз үкіметін құрып шығады, құрамында жалғыз қазақ әбілқайыр төре
еді, ол мал шаруашылығы минстры болады. Бұл шынын айтқанда үлкен қорлау болатын,
Іледегі көтерілісті бастаған әкбар мен сейітті жасырын өлтіріп үкімекте саны аз өзбекті
басшы қылады, үкімет тілі ұйғұр тілі болып, іс қағаздар мен құжаттар осы тілде жүріледі.

ШТР үкіметінің бір құжаты

ШТР үкімет банкының зайомы
Кеңес үкіметі құлжадан үкімет құрумен бірге 14-15 мың ауыр қарумен қаруланған өз
әскерін қоса кіргізді, мысалы Кеңсай атты полкы Қазақстанның қазақ-орыс жасақтарынан
құралған болатын, командир лескин, міндеті Алтай мен тарбағатайды аралап сондағы
үкімет орындарын қызылдандырып кеңестік адамдарды қою болатын. Ал текес атты
полкы Қырғызстан әскерлері болып Торғайев, Мәуленов деген басшыларыда
қырғызстандықтар еді. Егерде осы тәжірибелі әскерлермен ауыр қарулар болмағанда
үкімет әскерінің берік қорғандарын талқандау қиын еді. Іленің қазақтарынан тоғызтарау
5- атты полык құрылады. 1944жылы Алтайда 20 мыңнан астам қытай әскері соғысқанда
іле де 2.5 мыңдай ғана қытай әскері қалған болатын, қаруларыда көнерген болатын, осыны
ескерген Кеңес үкіметі Құлжадан ШТР құрып шығады. Үкімет Кеңестік формада
жасақталып кеңес көнсулының нұсқауымен әрекеттенеді, ШТР әрмиясыда кеңес киіміне
ұқсас киім киді. Іленің 11 ауданында тек тоғыз тарау мен күнеске ғана қазақтан әкім
қойылады.
Тарбағатай аймағында 1945 жылға дейін тыныштық болды, 170 мың халықтың 100
мыңнан артығы қазақтар болатын. Толы ауданыкөлемінде жыл басынан бастап қазақтар
әрекеттене бастайды, шілдеде 700 адамдық партизандар пайда болады, Олардан
тарбағатай 6- атты полык құрылып оған тағыда Кеңестік қайса дүйсенбеков командир
болады. Тарбағатай аймағы алынып болған соң кезінде Кеңеске Герман соғысына 500
атты ер-тұрманымен берген жомарт бай қазақ басбай уәли болады, бірақ оның төңірегін
Ұйғұр, өзбекпен толтырады. Үрімжі аймағына қарасты сауан ауданында қалибек,
тәкімандар бастаған партизандар құрылып 1700 ден аса жауды жояды.

Алтай қазақ қарулы күштері

1945жылдардағы оспан батыр

1945жылы Алтайдағы соғыс қимылдары баяулайды, қарулы күштер саны 5000 адамнан
асады, төменгі алтайдың аудандары азат бола бастайды, бурылтоғай көктоғайдан бұрын
алынған болатын. Ал дәлелқан Кеңестің бұйрығы бойынша сарсүмбені қоршап кеңсай
атты полкының алтайға келуін тосады, одан бұрын жеменей мен қаба азат болады, осы
кезде Алтай қарулы күштері аймақтың 90 % жерін меңгереді. Көп ұзамай кеңсай атты
полкы келіп алтай қарулы күштерімен бірге буыршынды оңай алады. Қыркүйекте
сарсүмбеге жетеді, 3000 нан аса қытай әскері тізе бүгеді. Кеңсай атты полкы дәлелқанмен
бірге алтайда үкімет құрады, оспан келмеседе оны уәли сайлайды, Кеңестік әріпбай
орынбасары болады, ұйғұр молла сіламді сарсүмбеге әкім сайлайды, кеңестік адамдар
мен басқа ұлыттар үкімет пен сақшы,аудандағы мекемелердің жартысынан артығын иелеп
кетеді, керісінше бұрынғы алтай төңкерістік үкіметінің басым көп санды адамдарын
жұмысынан алып, қарулы күштердің қаруы жилып алынсын деген қаулы шығады.
Оспанға Кеңестік адамдар ақыл салып алтайға әкеледі, осылайша бір жылдық «Алтай
қазақтарының төңкерістік үкіметі» үкімін жояды.
ШТР мен арадағы алауыздық

Дәлелқан Сүгірбайев

Алтай ШТР дың бір аймағы болуы сондағы халыққада, бұрынғы төңкерісшіл күштерге
ұнамады, ШТР алтай халқының мүддесімен есептеспей алтай қарулы күштерін
қарусыздандырып орынына басқа жақтан келген адамдардан 1000 адамдық алтай атты
аскер полкын құрады. Оспан үкімет орындарына өз адамдарын ұсынғанымен оны ешкім
тыңдамайды. Бұрынғы алтайдағы соғыс қаһармандарының еңбегі жоққа шығарылады,
Алтайда 83 мың халықтың 90 % қазақ бола тұра үкіметтің жартысынан артығы тағы басқа
ұлыттардан қойылады. Бұл оспанға тіпті ұнамады, көктоғайға салық тәйжі, шіңгілге нәзір,
бурылтоғайға мұхаметжан, қабаға көкенай, жеменейге мәмедолла әкім болады. 1946
жылы ШТР күшінен қалдырылып «Шыңжаң бірккен үкіметі» құрылды. Оспан үкіметке
жора, алтай уәлиі болады. 25 мүшенің 8 ұйғұр, 3 қазақ болады, келісім дерлік ұйғұр
мүддесіне шешіледі. ШТР дің 30 мың адамдық әрмиясындағы 14-15 мың кеңес әскері

еліне кетеді, Кеңестің мициясын орындаушы әлихан төреде жасырын қайтарылыд. 1946
жылы Кеңестер одағы ядролық атом бомбасын жасау үшін көктоғайда үлкен уран қорын
байқап соны ашады, 1946 жылы қытайда екі үйектену басталып Америкашыл гомин
үкіметі мен Кеңеске бейім компартия қатар өмір сүреді, Америка Кеңестің ядролық қаруд
жасауына кедергі болу үшін Гомин арқылы алтайдағы оспанмен жалғасады, Оспанмен
Гомин үкіметінің байланысы қоюлайды. Сол жылы оспан батыр көктоғай, шіңгілдегі ел
басыларын жинап жиын ашады. Осы жылы екі аудан халқы ШТР ға алман төлемейді, бұл
дербестік алудың белгісі еді. Дәлелқан мен ысқақбек барып ақыл айтқанмен оспан оны
тыңдамайды. Сол жылы Гомин үкіметі 400 бесатармен оспан тобын қаруландырады,
оспан тобы 350 адам бурылтоғайды алаып сарсүмбенің сібеті деген жерінде ШТР
қосынымен қақтығысады, жылқайдар 200 адаммен көмекке келеді. Оспандарға қарсы
5000 мыңнан аса адам жұмылдырылады(қобық 2- атты полкі мен алтай атты полкі), оған
дәлелқан, Нүсіпқан көнбай, жағыда бабалықтар басшылық етеді. Оспан тобы бәйтікке
шегінеді, 1947 жылдың ортасында өр алтайдан бәйтікке 1000 нан артық отбасы көшіп
барады, олардан 1000 нан аса адам қаруландырылады. Маусым айында Моңғолия әскері
бәйтікке шабуыл жасайды, оспан олармен соғысып жеңіп шегіндіреді, осыдан соң атағы
аспандап Америка газеттеріне басылады үрімжідегі Америка консулы мен сөйлесулер
басталады. ШТР дың 5000 әскері алтай еліне зорлық зомбылықтар жасайды, соған
байланысты қыркүйек айында оспанның қапас бастаған 1000 нан артық жасағы алтайға
лап қойып ШТР әскерінің денін қырып тастап алтайды басып алады. Бір айдан кейін
10000 нан аса ауыр қарумен қаруланған ШТР мен Кеңес әскері алтайға қайта шабуыл
жасайды, жағыдайдың тиімсіз екенін көрген оспан тобы алтайдан шегінеді, 19 мыңнан аса
халық оспанмен ере көшіп боғда бетіне қоныстанады. Сонымен бір уақытта қалибек
сауанда ШТР мен соғысып 13 мың халқымен манасқа шегінеді.
1947 жылы қыста Қытай генералы сұң чи лиян оспанмен кездескен, сұң чи лиян
естелігінде оспан оған былай деген: «Мен Шыңжаң қазағымын, Кеңестегі қазақтармен
қанымыз бір туыспыз, Кеңестік төңкерістен кейін Кеңестіктер Россиядағы қазақтарға
жантүршігерлік жәніштау жүргізді, көп адамды қырып, малын тартып алды, дінни
сенімінен айырды. Қазыр Шыңжаңдағы кей қазақтар сол зұлыматтан қашып келгендер,
сондықтан біз Кеңес одағына кектенеміз!… Іле оқиғасында әлиқан төремен тоқтамға
келіскемін… Кейін байқасам Іле төңкерісінің басшылары Кеңестіктер екен, кеңестік қазақ,
өзбек, ұйғұр, қырғыздар екен. Кейбірі Кеңестен оқыған, Кеңестің құлжадағы консулы
құлжадағы оқиғанға басшылық еткен, олар ШТР ды құрып шықты. Іле жақ мені өздерін
қолдамайды деп ойлап менің көзімді құртпақ болды, орыныма дәлелқанды қойып сол
арқылы менің орынымды бастырмақшы болды, сондықтан мен үкіметтін қолдау күтемін,
олармен соңына дейін айқасамын!» деген.
Бұдан оспан батырдың қазақ ұлытшылы екенін көруге болады, ол Қазақтарға зүлмат
орнатқан Кеңес үкіметі мен коммунизмге жан –тәнімен қарсы болған.

1948 жылы оспан батырды гомин үкіметі үрімжіге қонаққа шақырған кезде түскен сурет
1948 жылы оспанды нанкин үкіметі құрылтайға шақырады, оған ұлы шердиманды
жібереді. Боғда бетінде Алтай әкімшілігі құрылып оспан уәли болады, оспанның елінен
1000 нан аса адам әскерлікке алынып дербес полік болып құрылады.

Қызыл қытаймен арбасу жане қырғын соғыс

Оспан батыр

1949 жылы баркөл жерінде түскен сурет
1949 жылы Америка Гомин үкіметін қолдауын тоқтатты, ал Кеңес үкіметі компартияны
бар күшпен қолдады, соның нәтижесінде Қытайда қызылдар билікке келді. 1949 жылы
қазанда қытайдың 100 мың қосыны Шыңжаңға кірді, гомин армиясы зізе бүкті, ал ШТР
сатқын армиясыда бір тал оқ атпай берілді.

Қызыл қытай әскерімен ШТР әскерінің кездесуі
Оспан тобы қызыл үкіметпен аралық сақтап тұрды, ал ШТР лар оспанды қызыл қытайға
құбыжық ретінде сипаттады. 1950 жылдың көктемінде ақыры қанды соғыс басталады.
Қытай әскерінің бас қолбасшысы уаң жін өз естелігінде былай айтады:
« 1949 жылы 25 қарашада шыңжаң азат болды, бірақ кейбір оспан сияқты теріс азулар
бас көтерді, олар басында 4000 адам болатын, оларға гоминның тізе бүккен әскерлері
қосылып 20000 нан асып кетті. Олар бізді қуып шығып өздері патша болмақ еді, осы
жылы оспан гоминның көне генералдарымен астасып шығыс алты ауданда бүлік тудырды.
6000 гомин әскері мен 45000 нан аса халық қатынасты. 1175 адамды өлтіріп 340000 малды
бұлап кетті. Оспан қару алып тұрып : Құмылды алып қытайдың шегінер жолын кесіп
тастап , онан үрімжіні алып шыңжаңды коммунизімге қарсы базаға айналдыру керек! деп
ұрандады. Осылайша шыңжаңда бандыларды аластау басталды, мен үкімет
армиясына(гомин әскеріне) қанықпын , бірақ оспандарға атты әскерді өзек етіп ( Яғни
ШТР ұлттық армиясін) қимылдауымыз керек болды. Олар атқа мінсе жолбарыс, ал аттан
түссе қой сияқты болады, сондықтан алдымен олардың аттарын жойыңдар, оларға
снарияд, зеңбірек арқылы шабуылдап аттарын шошытып бытырату керек! Дедім. 1-
сәуірде армиямыз 4 бағытта аттанды , оспанда тұрақты әскер жоқ болғандықтан ,
маңындағы руластарымен ақ орыстардан басқасы соғысқа ебдейсіз екен, армияміз әр руға
атылған жолбарыстай тап берді, қарсы жақтан бандыларда қайтарма соққы жасады. Сол
сәтте гүрсілдеп жарылған снарияд дауысы құлақ тұндырды ( демек қытай армиясы танк,
зеңбіректі көп қолданған) , бандылар жер бауырлап шегініп кетті, қазақ малшылары
малдарын айдап кете алмай азаттық армия жақсы деп қол көтеріп бағына бастады.
Армиямыз тағыда шабуылдап 150 бандыны жойып, 800 ін тұтқындап , 9 рудан 14000
адамды құтқарды, оспан қалдық қолымен бәйтікке шегінді… Осы кезде тағы бір банды
атаманы оразбай Тәңір таудың биігіне 2000 жасағымен қоса манас, құтыби , санжыдан
20000 қазақты бастап армиямызға шабуылға өтті, оспан оны естіп қуанып : Оңтүстікке
тартайық! Қытаймен бәйтікте алыспай оразбаймен бірігейік! Депті. Онан хабар алған
армиямыз оның жолын кесті, ол қалдық қолымен төтеп бере алмай гансуға өтіп кетті. 1951

жылы көктемде армиямыз оспанды қайызда 50 үймен отырғанда қолға түсіріп , оған қоса
263 адамды тұтқындады, жәнәбіл бастаған 39 адам өлді, 1100 адам бір жақтылы етілді,
сәуірдің 29 күні оспан үрімжіде өлім жазасына кесіліп атылды, оны көруге 80 мың халық
жиналды…» .

Оспан батырдың қолға түскендегі суреті

Оспан батыр жане бірге жазаға кесілген қытай генералдары

Оспан батыр жане бірге жазаға кесілген қытай генералдары

Оспан батырдың ақтық бейнесі

Бұдан көретініміз оспан батыр бастаған 20 мың өр алтай халқы мен олармен қандас
кезінде алтайдан ауған үрімжі аймағы мен баркөлдегі 60 мыңнан аса қазақтар 1950 жылы
қызыл қытайға қарсы азаттық соғысқа аттанды, оған жиыны оспанға ерген 42000 қазақ
тағы оразбайға ерген 20000 қазақ қатынасқан. Қасан өр алтайдың естелігінде сауанда
қалған арыстанбай моллаларда қытайға қарсы көтеріліс жасап соңынан атылған, ал қазақ
атты полкының генералы закария әшен ұлы қолға түскен қазақ әскерлерді түгелдей
қырғызғаны үшін ашумен келіп уаң жіннің бетіне түкірген, сонысы үшін олда ату
жазасына кесілген. Ал оспандарға қарсы соғысқа тағыда ШТР дың қазақ атты әскерлерін
пайдаланып тағыда қазақты қазаққа салған. Оразбайды биік таудан барлай алмай оның
бұрынғы дұңған досын жансыз етіп жіберіп соңында оларды қоршауға алып жойған! Осы
соғыстарда мыңдаған қытай әскерінің қырылғаны анық! Бірақ әлі күнге оны өздері ашып
айытпаған. Осы күреске қатынасқан қалибек хакім, сұлтаншәріп ауылдары осы жылы
тибет асып кашмирге жетеді, олармен бірге дәлелқан жанымқан ұлы, оспанның
серіктерінің бірі нұрғожай молдажан ұлы, құсайын тәйжілер бар еді, олар 350 адам болып
1942 жылы үндістанға келген 1400 қазақпен қосылып кейін Түркияға жетті. Іледе
тоғызтарау әкімі жанболат сөрті ұлыда қызыл қытайға қарсы күрес бастап, олда өлімге
кесілді, мәлік ажы бастаған бірәзі тибет асқан елге қосылмақ болып жолы болмай қолға
түсіп оларда атылады. ШТр жақтың адамдары кейін түгел қызыл қытайдың жақтастары
ретінде мәнсап алды, 1954 жылы ШТР ға қарасты үш аймақты (алтай, тарбағатай, іле)
Кеңес ұйғұрлық шапан кигізген болса қызыл қытайлар ондағы қазақтың санының
көптігіне мән беріп онда «Іле қазақ автономиялы облсы» құрылды, дәлелқан
сүгірбайевтың ұлы пәтіқан облс бастығы болды. Керісінше 1950-1951 жылдары қызыл
қытайға қарсы оқ атқан санжы, баркөлде сол кезде 100 мыңдай қазақ мекендеп сол жердің
байырғы әрі негізгі тұрғыны бола тұра қазақ облсының құрамына ол жерлерді кіргізбеді,
тек мори , баркөл аудандарын қазақ автономиялы ауданы етіп құрды. Қазыр сол жерлерде
300 мыңнан аса қазақ өмір сүріп жатыр, көбі кезінде алтайдан ауғандар болатын. Оспан
батыр атылғаннан кейін ұлы шердиман өр алтайға қайта оралды, боғдаға ауған ел қайта
орала бастаған болатын, шердиман қарақас қатарлы рулардан 500 адамдық қосын құрып
жалғасты күресе берді, 1952 жылы барып келісімге келді, қытай жақ оспан батырдың
мүрдесін қайтарып береде. 1957 жылы 1947 жылы ауған ел тегісімен мекеніне оралады,
келесі жылы коммуналасу басталғанда қалман ақыт ұлы мен дәлелқан палуан бастаған
көтеріліс туылып көктоғай –шіңгілден 700 ден аса қазақ қатынасты, бір жылда көтеріліс

Оспан батырдың зираты, Шыңжаң, Алтай, Көктоғай ауданы, Күрті ауылы, Қалбағай қыстағы.

жәнішталып көптеген адамдар тарым лагеріне айдауға жіберілді. Сонымен қатар 1951
жылы тибетке шығып кеткен қазақтардың қарсылығыда осы жылы зорға тоқтады, гансуда
«ақсай қазақ автономиялы ауданы» құрылды. Осылайша қатайдаға қазақтардың ұлыт
азаттық күресі түбегейлі тоқтады.
Алтай қазақтарының төңкерісі мен төңкерістік үкіметінің кейбір ерекшеліктері
1. Алтай қазақтарының төңкерістік үкіметінің туы Абақ керейдің аруақты батыры ,
ұраны болған Ер жәнібектің Абылай ханның қолынан алған ақ туы болды, бұл ту
Жәнібек батыр ұрпақтарында сақталып, осы төңкерісте оны алып шығып ұран
шақырып батырларды топтаған, бұл көгедай ордасындағы кей жағыдайлармен
ұқсас, көгедай ордасы кезіндеде қызыл аяқ, беген шабылған қара сеңгір қатарлы
соғыстарда қол бастаған батырлар осы туды көтерген. Негізі сол орданың
дәстүріне сай «төріт би-төре заңы» ел ішіндегі дау –шарларды шешуге
қолданылды.
2. Әскери құрлымы жағынан руларды негіз етіп қосын құрылды, әр рудан қос
жасақталды, Молқы, Қарақас, Жәнтекей сияқты рулардың тағы басқа рулардың
қосы болды, бұл Шыңғысхан заманындағы әр рулардан құралған мыңдықтарды
есімізге түсіреді, мысалы Қоңыраттың 3 мыңдығы, ойраттың 4 мыңдығы
дегендей. Қосын көбейгенде 5000 адамға дейін жеткен, алғашында шоқпар,
қылыш сияқты қаруларды қолданса кейін мылтық, автомат, пулемет қолданды.
Негізі атты әскерлер болып әр жауынгердің аты мен қаруы өзінен болды, далада
аң атып жеп , арқасына тұлыпқа салған талқанына май араластырып жеп түзде
жүре беретін, бұл жағынанда Шыңғысханның атты әскерінің дәстүрінің сарқыны
бар, ол алтын орда, қазақ ордасынан бері үзбей жалғасып келгені анық. Киінісі
жағынанда қарапайым болып үстінде ішігі, басында тымағы болды. Ұрыс
тәсілдеріде далалық көшпенділердің дәстүрі бойынша болып, өз жерінде отырып

өздерінен он есе көп жауды қырып тастап отырды, 11 жылдық соғыста 40 мыңнан
аса қытай шеріктерін қырғынға ұшыратты.

3. Осызамандық сипаттары. Негізі 20 ғасырдағы от қарулармен қаруланды, кейін
телеграмма сияқты хабарласу аспаптарын қолданды. Төңкерісшілерге
Алашордашылардың идеясы 1920 жылдардағы оқу –ағарту арқылы әсіресе 1933-
1939 жылдардағы Шәріпқанның тұсында жаппай таралды.

Далалық әскерлер

kerey.kz

Біреу білсе біреу білмес, 2- жаһан соғысына қатысқа қытай қазақтары да болған. Соғысқа қатысуының тариxи себебі былай болды. 1933-жылы Шыңжаң өлкелік үкімет басына Шың Шысай келді. Шың билікке келе салысымен Совет-Шыңжаң қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтерді. Советтің әуе күштер қорғаныс армия базасы шығыс Шыңжаңның Құмыл қаласына орналасып ішкі қытаймен ресми байланыс үзілгенді. Тағы Советтен екі жүзге тарта әр саланың мамандары Үрімжі, Алтай, Құмыл, Құлжа, Шәуешек тб қалаларға келіп қызмет жасады. 1934-35 жылдан бастап Мәскеу, Ташкен, Алматы, Қазан қалаларына арт-артынан үш дүркін оқушы жіберді. 1934-1939 жылдар арасында Советтер одағында оқып білім алған Шыңжаңдық оқушылардың саны 300′ден асты. Мұның дені қазақтар еді. 1939-жылы 2-жаһан соғысы тұтанып Шыңжаң өлкелік үкіметі сол жылы Советке жібермекші болған оқушылардың оқу бағдарламасын күшінен қалдырады. Естеріңізде болса тариxшы, ғалым Нығымет Мыңжан өз биографиясында айтқанындай дәл осы жылы “Советке шығып оқу орайынан айрылып қалған” еді. Шыңжаң өлкелік үкіметі оқу бағдарламасын тоқтатып қана қоймай сол жылы Советте білім алып жатқан оқушыларды жаппай Шыңжаңға кері қайтарып алады. Бұл Совет-Шыңжаң қарым-қатынастарының ушыққан тұсы еді. Дәл сол кезде бірбөлім Алматы, Мәскеу және Ташкенде білім алып жатқан Шыңжаң қазақтары Шың Шысайдың “елге қайтару” науқанына мойынсұнбай бәрі Алматы қаласында жиналып өз еріктерімен соғыс майданына тізімделіп Қазақ СССР-дың әскер қатарына алынған екен. Таяуда сол туралы деректер тауып алдым. Соғыс майданында Шыңжаң қазақтарынан силанып әскери шен-шекпен алғандары да, жараланып емделгендері де болған екен. Бір қызық дерек, 1944-жылы соғыс аяқталар тұста оларды Мәскеу Алматыға жинап “Шарқи Түикістан” проектісіне салыпты. Олар Алматыда “Алтай, Тарбағатай, Іле мен Үрімді, Еренқабырға, Тәңіртаудың географиялық, этникалық және саяси ерекшелігі” туралы дәріс бергенге ұқсайды. Мәскеу Еуропа соғыс майданынан қайтқан қазақтар мен “Түркістан Легионынан” қайтқан қазақ әскерлерін Алматыға жинап “Шарқи Түркістан” проектісіне қатыстырыпты. Қазақстандық майдангердің нақты қаншасы “Шарқи Түркістан Респубиликасы” үшін Алтай, Тарбағатай мен Іледе соғысқанын қазірше анықтай алмаймыз. Бұл тақырыпқа арнайы пост жазамын, сол кезде тың ойларды айтайын.

Қым-қуыт дүние! Еуропа соғыс майданынан оралған қытай қазақтарын “Шарқи Түркістан үшін күрес” майданы күтіп тұрды. Мәскеу, сондай-ақ Алтай, Шәуешек, Құлжадан астыртын адам әкеп өткізіп Алматыда, Ташкенде үш айлық, алты айлық стратегиялық курстарға дайындады. Сол тұлғаның бірі Генерал Дәлелқан Сүгірбаев еді.

2-жаһан соғысына қатысқан қытай қазақтары туралы дерек Шыңжаңда неге айтылмады деп сұрауыңыз мүмкін. Оның басты себебі, 1950′дің соңы 1989′дың басына дейін Қытай-Совет қатынастары өте төменгі деңгейге түсті. Сол себепті совет құрамында жүріп Еуропа майданында қан кешіп соғысу- қытай үшін томпақ еді. Таптық күреске алынып ауыр жазаға ұшырайтын.

Ал, келесі кезекте біз қытайдың әскери оқу орнында оқып кейін Қытай-Жапон соғысына қатысқан қытай қазақтары болған ба немесе Нан Кин, Гансу һам Үрімжідегі әскери жоғары оқу орнын тауысқан қытай қазақтарының 40-жылдардағы тағдыры не болды, олар не үшін Еуропа мен Ақш-қа әскери білім алуға шыға алмады деген сұраққа жауап іздейміз. Бұл тағы “Шарқи Түркістан мен Чин Түркістан айқасына” апарайын деп тұр. Қош, некерек, қазірше осы!

Eldes Orda

kerey.kz

Қытай қазақтары ШУАР-дың бес үлкен аймағына шоғырлы қоныстанған. Жалпы, Шыңжаңда он ірі аймақ болса, соның бес үлкен аймағында Қазақтар жиы қоныстанған. Қазақтар қоныс тепкен бес үлкен аймақ мыналар: Іле, Тарбағатай, Алтай, Санжы және Құмыл.
Бұл бес аймақтың ішінде тек үшеуі (Іле, Тарбағатай, Алтай) ғана Қазақ автономиясының құрамына кіріп отыр. Қалған екі аймақ бөлініп, бөлшектеліп қазақ құрамына енбей қалды. Сонымен ШУАРдағы қазақтардың байырғы қонысы атанған Қазақ аймақтарына жеке жеке талдау жасаймыз.

1. Іле уалаяты (картадағы 1) жан саны ең тығыз өңір. Орталығы бұрын Күре қаласы еді, кейін Құлжа қаласы болды. 1871-жылы патшалық Ресей құрамына кіріп 1881-жылға дейін он жыл Жетісу, Алматы облысының бір бөлшегі болған. 1881′ден 1914-жылға дейін Шыңжаң өлкесі құрамына қарамай тіке орталық үкіметке әмкери губерния ретінде қарап тұрған. 1912-жылы Іленің Күре, Құлжа қалаларында азаматтық соғыс пен төңкеріс туылып Дихуа (Үрімжі) үкіметімен текетіресіп ақыры Пекиндегі Юуань Шикайдың тіке араласуымен соғыс тоқтап зорлықты күшпен Шыңжаң өлкелік үкіметке қаратылған (1914). 1944-жылғы Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірлігі жағынан алынған сандық мәлімет бойынша, Іле уалаятында сол жылдары 210 мың 672 Қазақ, 76 мың 229 Ұйғыр, 27 мың 661 Қытай болған екен. Дәл қазіргі қытай коммунисттерінің сан айғақшылары (статикалық) Іле уалаятындағы Қазақтың ұзын санын 500 мыңның айналасында ғып көрсетіп жүр. Сонда 70 жылдан бері небәрі бір есе өскен бе? Сосын, Іле уалаяты мен Тарбағатай уалаяты арасын бөлу үшін арадағы Бұраталаны жеке автономиялы обьлс ғып шығарып Жың, Арасан аудандарының қазақтарын Іле уалаятынан ажыратып алып қояды. 1955-1962 жылдары Іле уалаятынан Қазақ сср-ға қоныс аударушылар өте көп болды. Әсіресе, 1962-жылы Іле уалаятының Қорғас ауданынан шекара асып арғы Қазақ сср-ға көшушілер тіптен көп болған. 2016-жылы Іле уалаятын аралап дерек жинап жүргенімде Қорғасқа қатысты деректі оқып таңқалдым, мысалы, 1962-жылға дейін Қорғаста қазақтың көптігі сонша *** деген бір ауылдың өзіндегі Қазақтың ұзын саны 30 мыңнан асқан, сол ауылдан 3000 оқушы бір уақытта мектепке барып тұрған, 1962-жылғы үркін көште ауыл Қазақсыз қаңғырап қалып, мектеп пен әкімшілік, бос үйлерді зорлықпен қоныстандырылған Ұйғырлар кеп иемденім кеткен. Соның өзінде Күнес, Нылқы, Текес, Өртекес(Моңғолкүре), Тоғызтарау, Шапшал, Құлжа, Қорғас қатарлы сегіз аудан Іле уалаятына тіке қарайды (бұрын 12 аудан еді). Бұның ішінде Қазақ ең көп аудан- Күнес. Шамамен 150 мың мен 200 мыңның арасында, қалғандары 70 мың мен 100 мың айналасы, Қазақ ең аз аудан- Құлжа (Құлжа қаласы емес, Құлжа ауданы) мен Қорғас, соның өзінде әрқайсында 50 мыңнан астам Қазақ бар.

2. Тарбағатай уалаяты (картадағы 2). Орталығы- Шәуешек қаласы. 1916- жылға дейін Іле әскери губерниясы арқылы орталық үкіметке тіке қарап тұрған. Алтайдағы Көгедай ордасы орталық билікке жылына төлейтін 81 ат сар ноқтаның салығының 41-ын Қобда арқылы өтеп тұрса, қалған 40-ын Тарбағатай амбаны мекемесі арқылы орталық Пекинге жөткеп тұрған. 1916′дан 1944-жылға дейін Тарбағатай уалаятында Сауан мен Шиху аудандары қарасты болмай келген. 1944-жылы Шарқи Түркістан үкіметі Сауан, Шиху аудандарын азат қылған соң оны Үрімжі уалаятынан бөліп ап Тарбағатай уалаятына қосқан. 1944-жылғы Шыңжаң Өлкелік қорғаныс миністірлігінің санағы бойынша Тарбағатай уалаятында 103 мың 180 Қазақ, 1 мың 15 (1015) Ұйғыр, 26 мың 299 Қытай болған. Бірақ, ескере кетіңіз бұл санаққа Сауан (Сандыққозы) мен Шиху (Қарасу) ауданының қазақтары кірмейді. 1955-1962 жылдары Тарбағатай уалаятының орталығы Шәуешек пен Шағантоғай ауданынан Қазақ сср-ға қоныс аударушылар саны ерепайсыз көп болды. 1962-жылдың сәуір айының 21-28 жұлдызы шекара небәрі бір ақ апта ашылып еді, 60 мыңнан астам Қазақтар Қазақ сср-ға өтіп кеткен. Сонымен Шәуешек қаласы мен Шағантоғайдың қазағы күрд азайып Дөрбілжін мен Толы ауданының қазақтарын бөліп көшіріп Шәуешек пен Шағантоғайдың жан санын толықтырған. Тарбағатайдағы Қазақ ең көп аудан Дөрбілжін мен Толы ауданы, әрқайсында 80 мың мен 100 мыңнан Қазақ тұрады, Қазақ ең аз аудан шекарадағы Шағантоғай ауданы, онда небәрі 17 мың мен 20 мыңның айналасында Қазақ тұрады. Тарбағатай уалаятына Шағантоғай, Толы, Дөрбілжін, Қобық, Сауан және Шиху қаласы қарайды. Кезінде Тарбағатай мен Алтай уалаятының арасын бөлуді жоспарлап Қобық ауданынан жеке автономия жасамақшы болған, бірақ іске аспай, қисынсыз болып Қобық аудан статусы күйінше қала береді.

3. Алтай уалаяты (картадағы 3). Орталығы- Алтай қаласы. 1920-жылға дейін Көгедай Ордасы деген атпен орталық Пекинге 130 жыл тіке қарап кейін зорлықты күшпен Шыңжаң өлкесі құрамына кірген. Алтай жеке хан ордасы ретінде Пекиннің басқаруына тіке қарап тұрған кезде Қазақтар “Төрт Би Төре Заңы” бойынша басқарылып тұрған. 1920-жылы Алтай ордасы Шыңжаңға қаратылған соң Алтай қазақтарының бағы тайды. 1920′дан 1951′ге дейін Алтай дүрбелең мен зобалаңнан көз ашпады. 1944-жылғы Шыңжаң Өлкелік қорғаныс миністірлігінің санағына Алтай қазақтарының жалпы саны енбей қалады, оның себебі Алтайда 1939-жылы ұлт азаттық көтеріліс туылады да, ол 1944′ке дейін тұтас Алтайды шарпып Алтайда әлеуметтіе жұмыс мүлдем тоқтайды. Соның өзінде 1944-жылғы санаққа Алтайдың батысындағы бір екі ауданның саны кіреді, онда 53 мың 352 Қазақ, 2 мың 961 Ұйғыр (2961), 2 мың 331 (2331) Қытай болған. Бұл Алтай уалаятының Жеменей, Қаба аудандарының саны, қалғандарын санауға ешқандай мұрсат болмаған. 1955-жылы Алтай қаласындағы Сәбет консулы жабылғанда бірен-саран Қазақтар ғана (мысалы, Мұсылманбек Төгісов, тб) Қазақ сср-ға көшіп өткен. 1962-жылғы шекара оқиғасында Алтайдан ел қозғалмаған. Қазір, Алтай уалаятына Шіңгіл, Көктоғай, Бұрылтоғай, Буыршын, Қаба, Жеменей аудандары қарайды.

4. Санжы обьлсы (картадағы 4). Орталығы- Санжы қаласы. Бұл обьлс таза Қазақ уалаяты саааналады. Қазақтар бұл өңірді Тәңіртау немесе Еренқабырға деп атайды. Ең өкініштісі, бұл өңірді Қазақ автономиясы құрамына қытай коммунисттері қоспай бөліп тастаған. 1954-55′жылдарға дейін Үрімжі уалаяты деп аталып орталығы Ди Хуа қаласы болды. Үрімжі уалаятына Мори, Шонжы, Жемсары, Мичуан, Бөкен (Фу каң), Құтыби, Манас, Санжы, Үрімжі сияқты Қазақ аудандары тіке қарап тұрған. 1954-жылы Қазақ автономиясын құру комитеті жер-су мәселесінде екіге бөлініп қиян кескі талас-тартыс жасайды, ақыр аяғы екіші пікірдегі коммунист мүшелерінің пікірі қуатталып Үрімжі уалаятындағы Қазақ аудардары Қазақ автономиямы құрамына енбей қалады. Сонымен сол жылы бұл уалаяттың аты өзгеріп Санжы Дұңған Обьлсы болып құрылады. Не үшін Дұңған деп атаған деуіңіз мүмкін, дұңғандар Санжы қала маңында шоғырлы қоныстанғандықтан оларды сылтау етіп коммунисттер Дұңған обьлсын қолдан жасап Қазақ аудандарын соған қаратып қояды. 1962-жылы Үрімжі қаласы (бұрынғы Дихуа қаласы) Санжы Дұңған обьлсынан бөлініп жеке қала боп құрылады. 1944-жылғы Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірлігі жағынан жасалған санақ бойынша сол кездегі Үрімжі уалаятында 150 шамасында Қазақ болған екен. Айтпақшы, Қазақтан шыққан Қадуан Мамырбекқызы осы Үрімжі уалаятының уәлиі (әкімі) қосымша қорғаныс төрайымы болған. Осы тұста Үрімжі уалаятының әр қайсы Қазақ аудандарының әкімдері дерліктей қазақтан сайланған. 1955-жылдан бері бұл өңірдегі Қазақтар обьлс атауын “Қазақ-Дұңған” обьлсы деп өзгертуге күресіп келеді, бірақ оны тыңдайтын коммунисттердің құлағы болмады. Бұл уалаяттың не үшін Қазақ автономиясы құрамына кірмей қалғанын бір күні егжей тегжейлі баяндап сараптап берейін.

5. Құмыл уалаяты (картадағы 5). Уалаят орталығы- Құмыл қаласы. Қазақтар Баркөл мен Аратүрік екі ауданға шоғырлы қоныстанған. Құмыл қаласы мен Баркөл, Аратүрік екеуінің арасын алып Тәңір тауы қия бөліп жатыр. Құмыл қаласында жиырма мыңға жуық Қазақтар тұрады, қала маңында таза Қазақтар тұратын ауыл мен елді-мекендер көп (қыстаулық, көктеулік). 2016-жылы дерек жинау бабымен Құмыл қаласында апталап аялдап қаладағы Қазақ мектептерін араладым (шағын лекция да жасадым). Құмыл уалаятындағы Қазақтар ең шоғырлы қоныстанған Баркөл мен Аратүрік қазақтарының тарихи тағдыры өте аянышты. 1954-жылы Қазақ автономиясы құрылатын кезде Үрімжі уалаятына қарап келген Тұрпан, Пішән мен Тоқсұн аудандары бөлініп жеке уалаят болады да, Құмыл уалаятындағы Баркөл, Аратүрік қазақ аудандары Санжы қазақтары сияқты Қазақ автономиясы құрымына мүлдем қосылмай қалады. Қазір бұл Құмыл уалаятының Қазақтары 100 мыңға таяп жығылады. Қазір уалаят құрамында Баркөл, Аратүрік екі аудан бар.

Сонымен, қытай Қазақтары осы бес үлкен уалаят обьлсқа шоғырлы қоныс тепкен. Әрқайсы өңірдің өз қилы тарихы тағы бар. Оны алдағы уақытта бүге шігесіне дейін талдап түсіндіретін боламыз.

Eldeç Orda

    Ресей империясының отарлық езгісіне қарсы тұрып, одан кейінгі коммунистік-шовинистік кезеңде ұлт мүддесін қорғап, ұлттық саяси партия құрып, қазақтың мемлекеттілігін қайта жаңғыртуға талпынған қазақ зиялылары мен оқымыстыларының  жарық жұлдыздарының, ірі қайраткерлерінің бірі найман-терістаңбалыдан шыққан Райымжан Марсек еді.  Райымжан Марсектің өмірі, қазасы жөнінде бірталай зерттеулер жүргізіліп, кітаптар да жазылған.  Алаш арысының артында қалған ұрпақтары жөнінде, Раймыжанның туған інісі Шериязданның қызы Тұрдықан апайымыздың «Кешулер» атты кітәбінде толығымен айтылған.  Осы апайымыздың жазған кітәбі мен  тарих ғылымдарының докторы Әбжановтың жауапты редакторлығымен жазылған Райымжан Марсек туралы «Қазақ қайда бара жатыр?» атты кітәптерде айтылмаған  бірер деректерді келтіруді жөн көрдім.

   Төңкерістен кейін Райымжан Марсектің контрреволюцияшыл аталғаны белгілі. Былтыр жазда байжігіттің атақты шежіресі болған, Дәулетбай батырдың егізі Есенгелді бидің ұрпағы Мәлік аға Мұқашұлы жүрек талмасынан дүниеден өткен еді. Кезінде осы Мәлік аға марқұм Тарбағатай ауданының әскери комиссариатында қызмет жасап жүріп көптеген құпия деректерді білген болған.  Елінде «тірі энциклопедия» атанған  Мәлік ағаның  қолынан мен ең алғаш осы Райымжан Марсек жөніндегі чекистердің дерегін көрдім. Бір кездескенімізде сатыбалдылармен құдандас екенімізді естіген Мәлік аға, Райымжанның бабасы терістаңбалы Сатыбалды батыр туралы әңгімесін бастап кетіп, кезінде, әскери комиссариатта қызмет жасап жүрген күндерінде шекарашыл чекистерге қызмет еткен Рашид Меркурбановтан Райымжан Марсек туралы естігендерін айтып берді. Меркурбанов Зайсанның татары еді. «Тарбағатайдың қызыл қырандары» атты большевиктердің әйгілі әскери отряды Қытаймен шекарада контрреволюцияшылдардың шабуылдарына төтеп біруге жұмылдырғаны белгілі.  Осы Меркурбанов пен Ақжар ауылының азаматы болған Интин Қасен атты ақсақалдар, Қытайға өтіп кеткен Райымжанның атының Зайсан-Тарбағатай өңірінде жаңғырып тұрғанын айтып кетеді. Райымжанның: «Көкпекті, Тарбағатай, Қалба, Бөкен, Қызығын қайта айналып көрер ме екен?!» деп кезінде өлең айтып жүргені бекер болмаған.  Алаш қозғалысына шексіз берілген Райымжан Марсек  қызылдардың Семейде  үстемдікке ие болып, Алаштан Райымжанды күшпен айырған кезде ол Зайсан қаласына келіп Алашорда комитетін құрып, оған басшылық жасаған. Демек, Ұлан ауданының тумасы болған Райымжан Зайсан-Тарбағатай халқына да танымал болған. Ең алдымен ол өзінің батырлығымен, алғырлығымен көзге түскен. Кейін, Бақты арқылы Қытайға өтіп кеткенде контрреволюцияшыл топ жинап, екі күннің бірінде «қызылдарды шабамын!» деп жүреді екен.  Сол кезде Қытайдағы Қызыр төре Райымжанның осы қызбалығын біліп, елімен ақылдасып: «Осыған арамыздан бір қыз беріп қосалық, балалы-шағалы болған соң, сотқарлығын қояр!» деп керейдің Нұржамал деген қызына қосқан.  Райымжан үйленіп, бала оқытып жүрсе де, өзінің контрреволюцияшыл әрекеттерін қоймағаны жөнінде, Мәлік ағаның қолынан алған деректен де аңғаруға болады. Өзінің іс-әрекеттерін Райымжан жанұясына сездірмеген дейді.  1992-ші жылы «Ақиқат» журналында жарық көрген бұл деректе былай делінген екен:

   «Қытайдағы қазақтың Контр. Рев. Орталығының қызметі туралы»,  Шекараның арғы бетінен түскен материалдардағы мәлімет бойынша, шекараның арғы бетіндегі ұлтшыл қазақ контррев. Орталығының жетекшісі Марсеков өткен жылдың соңғы күндерінде Джанрдан Шара-Сумэ қаласы ауданына келген: жолшыбай Мәрсеков қабықтағы бай Ақыш Шерединовқа тоқтаған. Марсеков кейбір қазақтарға өзінің Алтайдағы маңғол байларымен бірігуді көздейтінін мәлімдеген, Мәрсековтың ізінше-ақ қаңтардың алғашқы күндерінде қабық арқылы үш линиялы винтовкамен 30 адамдық Алаш отряды жүріп өткен. Дам мекенінде отряд Қонысбаев Хасенге тоқтаған. Отряд Алтайға кетіп барады. Сапарлары анықталмаған».

   Міне, осы  мәліметтерден  кейін арғы беттегі Райымжан чекистердің нысанасына мықтылап алынған еді.  Анау-мынау қашқын емес, орыстың Савинковы сияқты, Қытайдағы контреволюциялық Орталықтың басшысы болған Райымжанның қазасы туралы әртүрлі нұсқалар айтылады. «Тірідей көмді» дегеннің қайдан айтылғаны жөнінде Мәлік аға, Меркурбанов пен  Интин Қасеннің аузынан естігендерін де маған айтып берді. 1938-ші жылы Сталиннің тапсырмасымен Қытайдағы контрреволюционерлердің бәрі де тұтқынға алынып, жүз шақты адам өлім жазасына кесіледі. Үкімді орындаушылардың көбісі қытай коммунистерінің қатарындағы ұйғырлар екен. Олар қолдары арттарына байланған қазақтарды Саяпіл даласына апарып шеттерінен бауыздап өлтіре бастағанда, Райымжан бой бермей кеткен соң, соны ғана басынан атып құлатқан.  Қазақтарды әкеткенде сатырлатып атылған мылтықтардың дауысы әдеттегідей естілмеген соң,  ел арасында «тірідей көмді» деген лақап тарап кеткен.  Міне, бергі жақта атағынан ат үркіген, қызыл қырандардың өздерінің назарында болған  Райымжанның қазасы жөнінде қызыл қырандар отрядына осындай мәлімет келген екен.

  Бұл нәубеттен қаратайдың Әбдікерім болысының батыр ұлы Шабдан ғана құтылып кеткен еді. Өзіміздің матайлық Әди Шәріпов ағамыз Кеңес дәуірінде Лондонға барғанында осы Шабданды көріпті.  Ағылшын әйеліне үйленген, екі қызы бар екен. «Мен Әбдікерімнің Шабданымын, мен тірімін!» деп айқай салған дейді ақын-жазушы Шекербану Рахметолдақызы өзінің жазған «Есте қалар есімдер» атты кітәбінде.

   Енді бір ақын-жазушы, Қытайдан қайтқан оралман бауырымыз төртуылдық  Иманғазы Нұрахметұлы Қытайда жүрген кездерінде Әбдікерім болыстың екі немересін көрсе, Иманғазының  қайын атасы Райымжанды көрген екен. Райымжан Иманғазының қайын жұрты Есіргептерге «туысымыз» деп келіп жүрген дейді.  Бір терістаңбалы болған соң «туысымыз» деп айтқан болса керек. Райымжанның туған бауыры Шерияздан, терсітаңбалы Жәнібек батырдың ұрпағы Дүсіп қажының қызы Оқа апаны алған еді. Есіргептегі Мейірбаевтардың шешелері Масара апа да осы Жәнібек батырдың ұрпағы болады.   Оқа апа да, Масара апа да Райымжанның замандастары болған соң, осы құдандалықты біліп «туысымыз» деді ме екен, кім білсін.  Кезіндегі Марсек болыстың ұрпақтары, немере інілері, Сатыбалды әулетінің өкілдері қазіргі Қасым Қайсенов кентіндегі мектепке Райымжанның атын беріп, алдына мүсінін қойып өнегелі іс бітірді.  Алаш қайраткері Райымжан Марсекті құрметтеу ілтипаты осымен тоқтамау керек деймін.     

   Терсітаңбалы Ақтанадан Айтқұл, Сатый, Жарылғаптар сияқты, Райымжанның бабасы Сатыбалды да батыр болған. 1771-ші жылы Көкжал Барақ қырғыздың қалың қолының қоршауына түскенде, өздері түгелімен қырылса елге хабар жетпей қалатынын сезіп,  мерген болған соң қуғынға алдыртпас деп Сатый батырды бабамыз қоршаудан шығартып жіберген екен.  «Көкжал Барақ қашқанда қуып па едің?» деген шапырашты Сүйінбайдың елінде бұл оқиғалар айтылып жүреді. Дулаттардың айтқанында Шу өзенінің маңында Көкжал Барақтың екі адамы қоршаудан құтылып кеткен екен. Екінші адамды мен Сатыбалды ма деп жүруші едім. Кейін, Маканшыдағы тума Шыңқожа батырдың ұрпақтарынан екінші адамның осы Шыңқожа болғанын естідім. Алай да, Шыңқожа батыр Іледен өткенде суға ағып кетеді. Сатыйдан суық хабарды естіген сарыжомарттық Танаш батыр мен шанышқылы Бердіқожа батырлар Көкжал Барақ бабамның кегін қайтару үшін қырғызға барғанда, ағайынды Сатыбалды мен Сатый батырлар бабамыздың қазасына себепші болған қырғызға кірме, түбі саяқ-шапырашты Садыр батырдың екі ұлдарын Садырдың көзінше бауыздап тастаған.  Сатый батыр садағымен атып атынан ұшырған Садырды  Бердіқожаның өзі бауыздайды. Танаш батыр жекпе-жекте қатарынан екі қырғыздың батырын өлтіреді. Кейін, әкесін өлтірген Танаш батырды олжаға алынған қырғыздың қызы, батырдың суға түсіп жүрген кезінде садақпен атып өлтіреді. Бердіқожаны сексен қырғыз келіп Аякөз маңында ұстап алып өлтіріп, денесін мүшелеп қарнына тығып ай далада тастап кеткен екен.  Соның үшін ұсталған қырғыздың бір манабының баласын Бердіқожа батырдың төрт әйелі: «қырғызды бізге беріңдер» деп, өз колдарымен пышақтап өлтіреді. «Бердекемнің мінгені қараалаяқ, сұм қырғыз кескілепті аямай-ақ!» деп жоқтау айтады. Міне, жоңғарларды құртқаннан кейін солардан бос қалған жерлерге қазақ-қырғыз таласының бел ортасында терістаңбалы Сатый мен Сатыбалды батырлар да жүрген. Сатый батыр Шығыс Қазақстан жерін жоңғарлардан азат етуде басшылық еткен.  Осы оқиғалар жөнінде жоғарғы Шекербану Рахметолдақызы жеңгеміз Алматыда тарихи роман жазу үстінде. Былтырғы жазда Шекербану жеңгеміз Сатый батырдың ұрпағы Бақытгүл ханымға еріп, Айыртаудың түбіндегі сәуегей үңгірдің қасындағы Сатый батырдың бұлағының басына Қабанбай, Көкжал Барақ, Сатый, Сатыбалды батырлардың кездескен жерін көруге барып қайтты. Жоңғарларды құрту жоспарында Сібеге келіп жоңғарлардың қамалын алғандар Қабанбай батыр, Барақ сұлтан, Көкжал Барақ, тоғас Байбарақ батыр, садыр Майлы батыр, тарақты Байғозы батыр, терістаңбалы Жарылғап, Сатый мен Сатыбалды батырлар еді. Қазіргі таңда Шығыс Қазақстан облысының әкімі Даниал Ахметовтың бастауымен Аблайкит аталатын осы жоңғардың қамалы қайтадан қалпына келтіріліп жатыр. Алай да, бұл батырларды ешкім де есіне алып отырған жоқ. Бұл қамалды Қалдан Серен қиратқан деп адасып жүр. Бұл қамалдың бас жағындағы жартаста менің бабам Көкжал Барақтың жоңғарлармен бәстесіп көтеріп әкеліп қойған тастың тұрғанын да білмейді. Ал енді, жергілікті халық болса, бұл аңызды жатқа айтады. Көкжал Барақ бұл қамалды бұзбаса, бұл аңыз қайдан калған? Иә, рухани жаңғырып жатқанымыздың сиқы осы болар. Бабаларымыз қырып тастаған жоңғарды жаңғыртып жатырмыз. Барақ бабамның енді бір ұрпағы, тарихшы  Советхан Қалиғожин ағамыз өзінің жазған жырында:

                                  «Сарықұл, Атығай мен Сатыбалды,

                                  Жауына жолбарыстай атылады,

                                  Бір жылда жиырма бір жау батырын,

                                  Жайратып жекпе-жекте атын алды».

     - деген екен. Сатыбалдының батыр болғаны Кеңес дәуірінде Райымжанның бабасы болған соң, көп айтылмаған еді.

                                     Қайрат Зарыпхан. Шежіретанушы.

kerey.kz

Әлемге тарыдай шашылған қазақ халқының басым бір бөлігі Моңғолия қазақтары. Абақ керейден тараған осынау көшпенді қазақтардың басынан бір қатар ауыр кезеңдер мен қиын күндер де өтті. Ел бастаған батыр бабаларымыз ұрпағының болашағы мен бейбіт күнді аңсап, бейқұт мекен іздеп байырғы мекені болған Алтайдың күнгей бітінен теріскей бетіне яғни Қобда өлкесіне қарай үдіре көшті. Абақ керейдің бір тобының Моңғолия өлкесіне қоныс аудару мәселесі жайлы біздің тарихшыларымызда көптеген зерттеулер жасап, бір қатар еңбектер жазды. Қазақтар алғаш Моңғолия өлкесіне дәл қай жылдан қоныс аударғандығы жайлы дөп басып айтатын анық дәлел жоқ. Бұл жайлы құнды деректер Моңғолияның батыс өлкесіне саяқат жасап Қобда өлкесіндегі қазақтардың көші-қоны, тұрмыс-тіршілігі жайлы арнайы зерттеу жасаған Ресей саяхатшылары, тарихшы этнограф ғалымдары Г.Н.Потанин, Г.Е.Грумм-Гржимайло, А.М.Позднеев, В.В.Сапожников, сауда миссионері А.В.Бурдуковтың кейбір еңбектері мен күнделіктерінде жазылған.

Саяхатшы Г.Е.Грумм-Гржимайло қазақтардың Қобда бетіне қоныс аударуы жайлы аса маңызды деректер келтіреді. Мысалы: «Мұндағы қазақтар өткен ғасырдың яғни 1860-жылдарында Алтайдың ар жағынан бергі бетіне өткен. Қара Ертістің бойынан басталған жер дауы керейлерді Қобда бетіне келмеске шарасыз етті…»[1]- деген қортынды жасаған. Ал тарихшы, этнограф ғалым Г.Н.Потанин «1976 жылдың тамыз айында қазақтардың бір тобы Алтай жотасының теріскей бетіне өтіп, Қобда бойын мекендепті. Олар (керейлер) біздің Қобдаға келуімізден 6-7 жыл бұрын Алтай жотасының күнгей бетінде еді, бұрын біз кесдестірген Көбеш ауылы қазір осында (Қобда бетіне) көшіп келген екен»[2] – деп жазады.

Моңғолия қазақтары жайлы зерттеу жасап алғаш рет 1960 жылы ғылыми туынды жазған тарихшы Ә.Мініс, А.Сарай «алғаш қазақтар Алтайдың теріскей бетіне мал отарлата жүріп 1868-1869 жылдардан бастап түбегейлі қоныс аударған»[3] – деп жазса, Моңғолия ғалымы Цэвэн Жамсранов «Қазақтар 1860 жылдары Алтайдың бергі беті Қобда өлкесіне мекендей бастаған екен»[4] – деген деректі мәліметтерден тыс белгілі тарихшы Зардыхан Қинаятұлы «Абақ керейдің бір тобы XIX ғасырдың соңғы жартысы, тұспалдап айтқанда 1860-1870 жылдардан бастап Моңғол жеріне мал ортарлатып, қоныс аудара бастағанына көз жеткізе аламыз»[5] – деп түйіндеген. Белгілі ғалым, Моңғолия қазақтары жайлы зерттеу жұмысымен тарих ғылымының докторы атағын қорғаған Хурметхан Мұхамәдиұлы «ХІХ ғасырдың 60-70 жылдарында қазақтардың бір бөлігі Алтай жотасының теріскей беті – Қобда өңіріне өтіп мекендеді»[6] – деп жазса, Моңғолия үкіметінің ұлттық мұрағатындағы (архив) материалда Моңғолия үкіметінің 1924 жылғы құрылтайына қазақтар атынан өкіл болып қатысқан Дәуітбай Тауданбек ұлының сөйлеген сөзінде «Қазақтар Моңғолия жеріне алғаш мекендегелі, міне 60 жыл болды»[7] дегені 1864 жылдар шамасына сәйкес келеді. Ал ақын, жазушы тарих ғылымының кандидаты Сұраған Рахметұлы Шынжандық тарихшы, белгілі ғалым Жақсылық Сәмитұлы, Нәбижан Мұхаметханұлы, Асқар Татанайұлы қатарлы ғалымдардың жасаған тарихи тың туындыларын қолдана отырып сол кездегі «Мәнжу-Чин патшалығына Алтай урианхайлары шағымданып, Қазақтар Моңғол жеріне келіп біздің өріс-қонысқа ортақ болып, жайлым жер таласқа түсіп, түрлі қайшылықтар туындай бастады деген наразылық танынытқан, арыз тілектерін Қобда Әмбісі Бейжінге мәлімдейді»[8]. Бұл 1820 жылдар тұсы еді. Осы құнды деректерге сүйене отырып қазақтардың алды осы кезден Қобда өлкесіне келе бастағанын тілге тиек еткен… Жазушы Шынай Рахметұлы «Қазақтар Моңғолия өлкесіне 1830 жылдан бірен-сарандап келіп қоныстанған. 1860 жылдардың басқы шенінен топ-топымен келіп қоныстанған және келушілер 1940-50 жылдарға дейін үзілмеген»[9]-деген қортынды жасаған. Ислам Қабышұлы «Қазақтың Абақ керейінің шеруші, жәнтекей рулары Моңғолия жерініне қоныстануы 1867-1870 жылдары тым жедел болған. Онан соң да Алтайдан Қобда бетіне қоныс аударушылар саны жыл сайын қосыла түскен»[10] – деп жазғанында анық дәлел жоқ, (Моңғолия жеріне алғаш қоныс аударған ауылдардың арасында қарақас, молқы ауылдары да бар екенін, қарақас ауылдарын Тілеуді би Кенеұлы бастап асып келгенін айта кеткен жөн – С.Ш.). Алтай асқан қазақтардың алды Дэлүүн өлкесіне қарай ойысып одан Тиектіге қарай қоныстанғандығы жайлы көптеген деректер бар.

«Дэлүүн өлкесіне алғаш Тілеуді бастаған Қарақас руы Жалғызағаш басымен асып келіп мекендеген. Ал Ботағара ауылдары Қайыртымен асып Қызыл қиямен құлдай Сақсай, Далакөл өлкесіне қоныстанады»[11]-деп Қ.Қадан, І.Құлыбек қатарлы шежіреші кісілержазған екен.

Осы деректерге сүйене отырып Моңғолия қазақтары XIX ғасырдың орта тұсыннан яғни 1852-1864 жылдар аралығында Мәнжу-Чин үкіметі қазақтардан алатын түрлі алым-салықты молайтып, сондай-ақ жайылым қоныс тарылу салдарынан аз ұлттар арасында түрлі көтерілістер шығып, қамал қорғаныс салуға «кісі алымын» алып оларды ақысыз-пұлсыз жұмыстатып, малға салық төлеу, осындай саяси, экономикалық, әлеуметтік ахуалдың ауырлауынан болып қазақтардың бір тобы Керей, Уақ, Найман руларының кейбір ықпалды адамдары өз руларын бастап Алтайдың теріскей бетіне ығысып әуелі жаз жайлап, күзде мал отарлатып, қыста Алтайдың күнгей бетіне қайта келіп жүріп 1860 жылдың соңында түбегейлі қоныс аударғанына көз жеткізе аламыз…

Чин үкіметі 1890 жылдары қазақтың рулық үрдіс салтын еске алып, 1884 жылы Пекин үкіметі орталығы Сарсүмбеде (Шар сүм) Алтай аймағын құрып, Батыс Моңғолиядағы қазақтарды осынау әкімшілік билігіне қарасты етті. Мәнжу-қытайлық жүйенің үрдісі Алтай өлкесі қазақтар арасына 1909 жылдарда келіп жетті. Бұл тұста Алтайдың арғы, бергі бетіндегі дүйім қазақ біртұтас билікте болатын. «Қобда бетінде Керейдің Шеруші, Жәнтекей, Қарақас, Молқы, Жәдік, Шұбарайғыр, Ителі қатарлы жеті рудың тобы мекендеді»[12]. Шеруші, Жәнтекей, Қарақас руы ауыл жан санына байланысты әмбіға тура бағынатын үкірдай әкімшілігінде болды.

Қазақ халқының ағартушысы, діни ғұлама Ақыт қажы Үлімжіұлы:

…«Дэлүүннің ашысы,

Жалғыз ағаш бұлағы.

Бітімшіге қараған,

Біраз елдің тұрағы»[13]…- деп жырлауы сол кездегі Дэлүүн өлкесіндегі барлық қазақтар Бітімшінің билігінде екендігінің айқын дәлелі.

Халыққа қорған болған тұлға, қазақ тарихынан ойып орын алатын белгілі адамдардың бірі қарақас рулы – Бітімші би Тілеудіұлы. Ол әйгілі Кене бидің немересі, ал әкесі Кененің мұрагері болған Тілеуді би.

Қарақас руының тарихта аты белгілі алғашқы биі Кене Жанбайұлы болған. Кене бидің қай жылы дүниеге келегені жайлы анық дерек жоқ. Баласы Тілеуді Кененің 30 жас шамасында дүниеге келген деген деректерге сүйенсек Кене би XVIII ғасырдың соңы 1780-1790 жылдар шамасында дүниеге келген болып саналады – (Ш.С.). Жазушы, журналист Бодаухан Тоқанұлының «Моңғолиядағы Қарақас руының шежіресі» – атты еңбегінде «Кененің қорғаны Алқакөл, Білезік аралығында, қазірде “Кене қорғаны” деп аталатын көрінеді, кей деректерде “Жеменейде” деп те айтылады»[14] – деген деректер жазылған.

Бітімші би қарақас ішінде Назар-Жәдік тобынан шыққан әйгілі тұлға. Алтай өлкесінен Дэлүүнге қоныстанған рулы елдің ең ірі бөлігін осы тұлға бастап келді деген деректер бар. Сол кездегі Мәнжу Чин билеушілерінің нұсқауымен Қобдадағы Мәнжу Чин өкілі (кебәмбі)-мен кездесіп, қарақастарға қоныстық жер алған тұлға деп есептейді[15].

Кене би қайтыс болған соң мұрагерлік ретінде билікті баласы Тілеуді жалғастырды. Тілеуді би ержүрек, сөзге шешен, ақылдылығы мен батылдылығы сай келетін көрнекті тұлғалардың бірі.  Орыстың зерттеушісі, тарихшы этнограф ғалымы Г.Н.Потанин өз еңбегінде «Тілеуді би Кенеұлы 1810 жылы туылған»-деген деректер бар. Тілеудінің руы – Қарақас – Назар – Жәдік. Жанбай ұлы Кененің екі ұлы бар. Тұңғышы – Қаракөбен, оның інісі – Тілеуді. Ол Шақабай батырдың немересі Бәйтеректің қызымен неке құрған. Кенеұлы Тілеуді 1870 жылдары 61 жасында дүниеден өткен. Тілеудінің бейіті Дэлүүннің Жалғыз ағаш өлкесінде.

Тілеуді бидің тұсында Дэлүүн өлкесін мекендейтін моңғолдардың бір табы Дүңкір (Дүйнхэр) еді. Олардың төрелерімен алдасып та арбасып та, тіпті айқасып та көрген бидің бірі Тілеуді болған. Тілеудіні халықы пір тұтып құрметтеп «Бәлі», «Бәлекең» деп атаған. Бәлекеңнің тұсында да қазақ, урианхай білеушілерімен, байлар арасында қоныс дауы, жаңжал, келіспеушіліктер көп болған. Бұған дәлел ретінде мына бір оқиғаны келтіруге болады. «Алтайдың Торғауыты мен Қобданың урианхайлары Молқы, Қарақас ауылдарын тықсыра түседі. Жайлым-қоныс, қыстау, күзеуден тарыққан ел Дэлүүннің Бессаланың басы, қарлы жондарға ығысады. Осы тұста Бәлекең мен Жалғызағаштағы Дүңкір мешітінің бас ламасы арасындағы кикілжің көпке созылған. Бәлекең халықты сабырға шақырып мәселені келісіп шешуге тырысып Дүңкір мешіт әміршісінің тәлкегіне көнеді. Сүйтсе де хүрээ әміршісі Қарақас елін Жалғызағаштағы хүрээ жайлауына жолатпай, қонған ауылды бақандап, сойлдап, әмір таптырмай қояды. Көшкен елдің жылқысын қуып, шырқын бұзады. Үнемі шабуыл жасап ауылдарды ойрандайды. Бұл әрекетке ашуланған Тілеуді би өзі бастап ұран салып «Қарақастың бойында жаны бар еркегінен бір адам қалмасын, атқа мінер қатын баласына дейін еркекше киіндіріп әкелсін, әмірімді екі еткен ағайын болса айып саламын» деп оларды қара бақан, қамшымен қаруларндырып атқа қондырады. Шалқар түсте қанен қаперсіз отырған Дүңкір хүрээнін шауып Урианхайларды Буянт өзенінен өткізе қуып, өзі Дэлүүн суының құйғанынан өтіп, ел шетіне қонып той мереке сайын Көксерке тауын бөктерлетіп бәйге жарыстырып, ат ізін сала береді. Ақыры бәйге тосатын сол төбе бүгінгі күнге дейін «Бәлекеңнің бәйге төбесі» аталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан атамекенге айналды. Қазірде Дэлүүн өлкесінде өтетін даталы той, дүбірлі думанда ат бәйгесі осы жерден жарыстырылып тосылады. Осы оқиға жайлы белгілі жазушы Сұлтан Тәукейұлы «Арман тау» романында «Бәлекеңнің бәйге төбесі» атты бөлімінде кеңінен баяндаған.

Тілеуді би қайтыс болған соң баласы Тырқай Қобдадағы сол кездегі әкімшілік жүйесі болып тұрған «Әмбі»-ға барып халықтың атынан жер сұрап әмбіның қалаған барлық нәрсесін тауып беріп қазіргі Дэлүүн өлкесінен кең алқап жерді иелікке алған. Бірақ Тырқай шешен көп уақыт билік құрмай бір жылдан соң қайтыс болып оның інісі Бітімші ел басқарып үкірдай болған.

Бітімші де әке жолын жалғастырып, аманатын арқалаған беделді би, көпке үлгі болған дара тұлғалардың бірі. Бітімші жайлы халық арасында, көптеген аңыз әңгімелер кеңінен тараған. Оны халық әуелі әулие, кеменгер адам ретінде таныған. Бітекең асқақ рухты, халқы үшін аянбай тер төккен, дау кескен шешен, әділ би. Бітімші Бессаланың суындай буырқанған, Көксеркенің тауындай асқақ, халықтың қамқоршы әрі қорғаны болған көрнекті тұлға. Ол қара орман халқының рухани санасын оятып, мұсылман дінін уағыздауға ат салысты. Елін жерін көзінің қарашығындай қорғады. Бітімші ел билеген заманда Дүңкірлермен арада жерге талас, қақтығыс жиі етек алып, түрлі даулар мен келіспеушілік көп болған. Бітімші бірін алдап, бірін арбап, бірін қорқытып барлығына төтеп беріп, халқының амандығын ойлап, байтақ жерін ұрпаққа аманат етіп қалдыру үшін күрес жасаған саяси қайраткер.

Бітімші би  қазақтың ұлттық дәстүрін жандандыруға көңіл бөліп, барынша қолдап қоршады. Келешек жастардың жақын болашағы үшін басын бәйі тігіп, өмір мен өлім алпалысында жүріп күн кешті.  Бүгінгі біздің жеткен бейбіт өмір осындай бабалардың ерен еңбегімен, қайсарлығымен жеткенін әр бір ұрпақ санасына тоқып, жадына сақтауы тиіс. Бітімші Тілеудіұлы қазақтың төрт биінің бірі Мамытұлы Көкеннің Бәтима деген қызымен тұрмыс құрған. Бітімші биден Нұртаза, Нұрғали, Ораз атты үш ұл, бір қыз туады делінеді. Нұртазадан Нәбидолда, Қабдолла, Халел, Сәбиған, Қаби, Сағи, Орысхан, Әбділхамит, Әбісағи атты ұлдар туады. Нұртазаұлы Халел, «тәйжі» атағын алған ел бастаған белгілі адамдардың бірі.

Қазір Бітімші Тілеудіұлының қабірі Баян-Өлгий аймағы Дэлүүн сұмыны 7-бақ өлкесі Ахунтыда. Осындай халыққа қорған болған, даңықты тұлға деп таныған Бітімші бидің басына құран оқып, құлыптас қою туралы ақын, жазушы, тарихшыларда бастамалар көтерді. Енді осы игі бастамаға Дэлүүн халқы болып үн қосып, бірге жұмылып, аталмыш жұмысқа ат салыса кірісу керек деп ойлаймын.

Бітімші бидің асқақ тұлғасы, ұлты үшін күрескен қайсар табандылығы, халық көңілінде терең сақталып, асқақ рухы мәңгі жасай бергей!

Моңғолия Журналистері одағының мүшесі,

Тарих ғылымының магистрі Шынарбек Сейітханұлы

Дереккөз: «Тарлан Тағзым» журналы, Улаанбаатар., 2016, №1(13) , 8-10-бет

[1]«Западная Монголия и урианхайский край», Ленинград., 1930, 413-б.

[2]Г.Н.Потанин. Очерки Северо-Западной Монголии (Путешествие по Монголии). М., 1948, 38-39-беттер.

[3]Ә.Мініс, А.Сарай. БНМАУ. Баян-Өлгий аймгийн казах ард түмний түүхээс. УБ. 1960, 8-бет

[4]Цэвэн Жамсранов. Дархат, Хөвсгөл нуурын Урианхай… Хасаг, Хамниган нарын гарал үндэс өгүүлэл. УБ.,1927, 132-бет

[5]Зардыхан Қинаятұлы. «Моңғолиядағы қазақтар», Алматы.,2001, 69-бет.

[6]Хурметхан Мұхамадиұлы, «Моңғолиядағы қазақ этникалық тобының қалыптасуы мен дамуы», Алматы, 2000.

[7]БНМАУ-ын Анхдугаар их хурал. Дэлгэрэнгүй тайлан. УБ. 1984, 216-бет.

[8]Сұраған Рахметұлы «Қазақтардың Моңғол жеріне қоныстана бастауы». Шұғыла журналы, УБ.2013, № 02 (177), 4-5 бет.

[9] Шынай Рахметұлы «Моңғолиядағы қазақ халқы», УБ.2007, 75-бет.

[10]Ислам Қабышұлы «Моңғолия қазақтарының тарихы». 35-бет.

[11]Қадан Қабисатұлы, Құлыбек Ілиясұлы. «Дэлүүн сұмын халқының ата-тек шежіресі мен тарихы», Өлгий.1998, 86-бет.

[12]А.Сарай, «Революциядан бұрынғы қазақ халқы». Өлгий. 1991, 65-бет.

[13]Ақыт қажы Үлімжіұлы. «Ғақылия», Өлгий. 1994, 144-145 беттер.

[14]Бодаухан Тоқанұлы, «Моңғолиядағы Қарақас руының шежіресі». Өскемен., 2007, 9-бет.

[15]Сиыршыбай Рахметұлы, «Дэлүүн жайлы білетіндерім». Шұғыла журналы. Өлгий., 2008, № 03 (158), 25-бет.

Алтай Республикасының Қошағаш ауданы Жаңа ауыл қазақтары өзге елдің ордасында ұрпағын өсіріп, ұлттық болмысын жаңғыртып, өзгелермен терезесі тең өмір кешіп отыр- деп жазды e-history.kz.

Алтай Республикасы Қошағаш ауданындағы қазақтардың ұлттық салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты, тіл мен дінді, ұлттық болмысымызды сақтауға деген ұмтылысы қай қазақтың жүрегін болсын елжіретпей қоймайды. «Өздерін байырғы көк түріктердің, ұлы бабаларымыздың қасиетті қоңсы мекенінде тұрып жатырмыз»,-деп әркез ұлықтайтын Қошағаш қазақтары бұл жерді ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап мекендеп келеді.

Шүй жазығындағы қазақтар да басынан талай нәубеттерді, ХІХ ғасырдағы, Кеңес үкіметі және ХХ ғасыр басындағы түрлі тарихи төңкеріс кезеңдерін бастарынан өткізді. Соған қарамай Қошағаш қазақтары сол нәубеттерден ұрпағын, дәстүрін жоғалтпай абыроймен бүгінгі бейбіт өмірге жеткізді. 

Шүй өлкесіне қоныстанған қазақтар тарихы

Ал, осынау өлкеге қазақ рулары қай ғасырдан бастап қоныстана бастады дегенге келетін болсақ, бірнеше тарихи еңбектерді атап өткеніміз жөн. Бесайдар Алашқызының «Шүй жеріндегі қазақтар» атты мақаласында: «Таулы Алтай өңірінің Оңтүстігі саналатын Шүй алқабына қазақтар ХІХ ғасырдың аяғында яғни, 1870 жылы көшіп келген» деген деректі айтады. Шүй өлкесінде дүниеге келген өлкетанушы Пионер Мұқтасыровтың «Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы» атты еңбегінде Шүй жазығына өр Алтайдағы Қаратай бабаның мекені Шабанбайды патша үкіметі меншіктегеннен кейін басталғанын айтады.  «Құлжабайлар «жер құдайдікі, су сұлтандікі, жағдайыма қарай көшіп жүре берем» деп жүргенде, қытай мен орыс патшасы қазақтың жерін 1864 жылы екіге бөліп алған. Атышулы жер бөлістен үш жыл өткенде, ақ патша жарлық шығарып: «Шындығатайға қарасты Шабанбай жайлауы – патшаның меншікті жері» деп жариялаған соң, жерсіз қалған ата-бабамыз көштің басын Шүйге бұрған».

 2007 жылы Новосибирскі қаласынан шыққан «Таулы Алтай Қазақтары» атты мәдени-танымдық энциклопедияда: «…1860 жылдың аяқ шенінде өр Алтайдағы Қаратай атаның мекені Шабанбайды, Марқакөлді патша үкіметі меншіктегеннен кейін Шәкірттің атасы Қалдеке, өз әкесі Абдоллалар 300-400-дей түтін ағайынын бастап қазіргі Қытай жеріндегі қазақтардың арасына барып Шіңгіл бойын бірер жыл паналайды. Ол жердің тарлығынан Моңғолия жақтағы қазақтар арасына өтіп, онан айналып Таулы Алтайдағы өздері білетін Үкөк даласына көршілес Шүй өзенінің теріскей жағасындағы жазыққа келіп орын тебеді», – дейді.

Әлімсақтан көк түріктердің атамекені болған Шүй өлкесі қазақтарға жайлы жайлау, торқалы топыраққа айналды. Осы Шүй алқабында алғашқы қазақ ауылдары отауын тікті. Іргесін бекітті. Бұрындары Жазотыр жайлауы ғана қазақ ауылы ретінде аталып келсе, 80-90 жылдары Қошағаш ауданында алғашқы жаңа қазақ ауылы бой көтерді. Бұл ауылдың аты – «Ақтал» аталды. Жаңа ауылдың бой көтеруіне қазіргі Қошағаш ауданының әкімі Әуелхан Жатқанбаев бас болып, өзі сол ауылдың алғашқы басшысы болды.

Алғашқы қазақ ауылы – Ақтал

Ақтал ауылы 1986 жылы 5 мамырда іргесін қалады. Алғаш қазық қағылып, құрылыс жоспарындағы 5 үй салынды. Кеңес үкіметінің шалғай ауданында, инфрақұрылымнан жырақ қалған Қошағаштағы қазақ ауылын тұрғызуға құрылыс отрядтары іргедегі Моңғолияның Бай-Өлке аймағынан келген. Олар бұл өлкедегі қазақ ағайындардың құтты қонысын салып, мектеп құрылысына да қол үшін созған. Бірақ кейін Ақтал ауылының астынан су шығып, мазасы кеткен халықты бүгінгі аудан әкімі ел еңсесі тіктеген уақытта «Жаңа ауыл» іргесіне көшірді. Осылайша ендігі қазақ ауылының іргесі «Жаңаауылда» түленді.  Ақталдың барлық халқы осы ауылға көшіріліп, апатты жағдайдан аман қалған. Жерден қайта-қайта су шығып, сазға батқан ауылды қыр жаққа, Монғолияға өтетін үлкен жолдың үстіне орналастырған Әуелхан ағаның көрегендігіне ауыл тұрғындары әлі де аузынана тастамайтындарын байқадық. 30 жылдан астам тарихы бар «Жаңа ауыл» уақыт көшінен қалмай, көркейіп, өркендегенін көз көрді. Бізде Алтай экспедициясы аясында «Жаңа ауылдың» түленгенін көрдік. Кіре берісіне домбыра бейнеленіп, «қош келдіңіздер» деген қазақша жазу алыстан көз тартады. Өткен-кеткенге дастарханы жайылып, сусыны дайын тұратын ауылдың берекесі сезіліп тұрады екен.

Алтай қазақтарының музейі

«Шүй қазақтары тоқсаншы жылдары, ел есін жиған уақытта «Жаңа ауыл» бой көтеріп бүкіл республиканы дүр сілкіндірді» дейді ауыл тұрғындары. 1990 жылдан бастап Жаңа ауылда аудан бойынша алғашқы мешіт, қазақ мектебі құрылысын бастаған. Республикалық қазақ қоғамы, Наурыз мейрамы да жаңаауылдықтардың бастамасымен іске алғаш рет асырылған.

Осы жұмыстардың басы-қасында қазіргі аудан әкімі Әуелхан Жазитұлы Жатқанбаев әр кез қолдау көрсетіп, ағайындарына барлық мүмкіндікті жасап берген. Осының арқасында қазақтың байырғы қоңсы мекені «Жаңа ауыл» ауылында орналасқан «Алтай қазақтарының музейі» ашылды. Ұлттық құндылықтарымыз бен жәдігерлеріміздің орталығына арналған мәдени ошаққа Қошағашқа ат басын бұрған туристер мен қазақтардың соқпай кетпейтіні анық.

  Алтай қазақтарының музейі Горно-Алтайск қаласындағы этнограф, композитор, ағартушы А.В. Анохин атындағы «Ел музейінің» филиалы. Музей қызметкері Тілеубек Көшерхан бізді де күтіп алып, музейдегі жәдігерлермен өзі таныстырды. Мұражай 1999 жылы 31 шілдеде Ресей қазақтарының құрылтайы күні есігін айқара ашқан. Содан бері шүй қазақтарының тарихын дәріптеуде маңызды қызмет атқарып келеді. Мұражайға арғы ата-бабамыздан келе жатқан дәстүрлі бұйымдардың барлығы қойылған.  

«Мақсатымыз келешек ұрпаққа ұлттық өнеріміз бен мәдениетіміз жайлы мағлұмат беріп, оларға тәлім-тәрбие беру болды. Бүгінде музейдегі экспонаттар саны үш мыңнан асады. Мұражай қызметкерлері мектептерге барып, қосымша дәріс оқиды. Балалар өздерінің ұлттық байлығын ұмытпай, оны жалғастыратын деңгейде болу негізгі міндет болып есептеледі», – дейді Т. Көшерхан ағамыз музей залдарын таныстыру барысында. 

Ауызбіршілігі мен бірлігі ұйыған жаңауылдықтардың ұлттық болмысымызды жаңғыртып, дәстүрімізді ұлықтап отырғанын көз көрді. Оған біз мұра­жай­ға бас сұққанда куә болдық. Жаңаауылдағы мұражай қыз­мет­кері Тілеубек Көшерхан ағамыздың айтуынша, музей экспонаттарын өздерін жинап, халық болып құнды жәдігерлердің санын арттырып, жаңғыртып отырған. «Бұл музей экспонаттарын Алтай қазақтары өздері жинап, жиыстырды.

Тіпті құрылысын алғаш рет қазіргі аудан әкімі бастама көтеріп, Моңғолиядан келген ағайын-бауырларымыз Әтімхан, Нұрдыхан Риянұлдарының шеберлігімен жасалды. Олар осында екі жылдай тұрып, музейдің ішін сәндеп безендіріп, халық кәдесіне жаратып кетті»,-дейді музей қызметкері. Алтай қазақтары мұражайын аралап көргенімізде әдебиет бөлімдері мен тарихымыздан орын алған батыр бабаларымызға арналған жеке бөлмелері бізді бір қуантып тастады.

М. Әуезов пен Абай Құнанбаев шығармалары, көркем суретті портреттері, Оралхан Бөкей мен Асқар Алтайдың кітаптары зал көрмелерінен орын тепкен. Батыр бабамыз Қаракерей Қабанбай бастап, Шүй қазақтарынан шыққан Совет Одағының батыры Елеуісов Жәнібекке дейін тарихтары жазылып қойылғандай көрме залдары көмкерілген.

Ұлттық киімдер мен мәдени-рухани тұрмыстық кешендері залы өткен кеткенімізден хабар беріп, ескіні жаңғыртып, жаңаны толықтырып тұрғандай әсерге бөлейді. Бір ауылдың, алтайдағы қазақтар тарихын осы музейге бас сұққаннан-ақ толық біліп шығуға жетер ақпараттың толыққаны кімді де болсын қуантары анық.

Ең бастысы Алтай Республикасының Қошағаш ауданы Жаңа ауыл қазақтары өзге елдің ордасында ұрпағын өсіріп, ұлттық болмысын жаңғыртып, өзгелермен терезесі тең өмір кешіп отыр. Жеті атаға дейін қыз алыспай, дәстүрімізді жоғалтпай, ислам дініне құшақ жайып отырған ағайындарымыздың көздеріндегі мұңды оқи алмай бізде Жаңа ауыл тұрғындарымен қоштасқан болатынбыз. Дегенмен «Жаңа ауыл» жаңарған қазақтың этно ауылы екені анық.

Алтынбек ҚҰМЫРЗАҚҰЛЫ

 e-history.kz

Суреттер әлеуеттік желіден алынды

Былтыр Қытайдан досым көшіп келді, өзі қытай қазағы. Көшірісіп басы қасында жүрдік. 

Олжас Әбілдің facebook парақшасынан алынды

(Қазақ жерінің бір тарихы)

Жошының үлкен ұлы Батый   1237-жылы Орыс князьдіктерін талқандап, Киев қаласын алып, Дунайға жетіп, Венгрияны, Мордваны бағындырғаны тарихтан белгілі.  Содан бері Алтайдан Дунайға дейінгі елдер Алтын Ордаға бағынышты болып, алым төлеп тұрған.  Ғасырдың ортасына  дейін Алтын Орданы Батыйдың ұрпақтары билегенмен,   1360-жылдардан бастап іс жүзінде билік басында (беклербек, уәзір қызметін атқарған) Мамай болды. Мамай  Алтын Орданың іс жүзіндегі билеушісі ретінде Орыс князьдіктеріне ықпалы, билігі жүріп тұрған. Мамай орыс, литва княздерімен араласып, қыз берісіп, қыз алысып тұрған.(Литва князьі Глинскийх  Мамайдың қызынан туған, ал, Иван Грозный Мамайға жиен болып келеді).  Алым салық мәселесінде  қиындық  туған жағдайда Мамай Рязань, Мәскеу князьдіктеріне жорық жасап тұрған. Мамай сондай жорықтардың бірінде Мәскеу князьі Д.Донскойдің әскерімен Куликово даласында кездесіп, жойқын айқаста жеңіліп қалған. Мамай Орыстардан, сосын Тоқтамыстан жеңілгеннен кейін, Қырымға қашып барып, кейінгі Феодосияда  қайтыс болыпты. (Оның жерленуіне Тоқтамыс барып, үлкен құрметпен  о дүниелік сапарға жөнелткен. Мамайдың Феодосиядағы қабірін бірнеше ғасыр өткеннен кейін, орыс әскерінде қызмет етіп жүрген атақты суретші Верещагин тапқан.) Мамайдың орыстардан осы  жеңілісін пайдаланып, Алтын Орданың басына Әмір Темірдің көмегімен Тоқтамыс келді. (Карамзин өзінің кейбір жазбаларында Тоқтамысты «қыпшақтардың ханы» деп те көрсеткен кезі болды. Тоқтамыс Маңығышлақ билеушісі Түй Қожа деген білікті кісінің баласы екен. Түй Қожаны Орыс хан өлтіргеннен кейін, Тоқтамыс Бұхара жеріне қашып келеді. Бұхар билеушісі оны Әмір Темірге алып келіпті. Тоқтамыстың билікке көтерілуі осы кезден басталған. Әмір Темір Тоқтамысты Сығанақтың әмірі етіп тағайындайды.. Тоқтамыс Алтын Орданың  билігіне келген шақтан бастап,  жан жағындағы елдерге ықпалын күшейтті. Әзірбайжанға, Хиуаға жорықтар жасады.  1382-жылы Мәскеуді басып алып, өртеді.

Содан біраз жеңістерден кейін, өзінің әскери қабілетіне сенімі күшейген Тоқтамыс хан Әмір Темірдің иеліктеріне жорық жасай бастады. Тіпті, Әмір Темір Парсы елінде жорық жасап жүргенде Тоқамыс хан Бетпақдала арқылы Бұхара мен Самарқанға әскерімен келіп, сол қала маңындағы қышлақтарды тонаған.

Тоқтамыс хан осы әрекеттерінен кейін, Әмір Темірмен соғыс болатынын білді ме! Әрине, сезді. Сол себепті өзінің күшінен  біраз ығып қалған, «Мәскеу князьі» құдіретін білдіретін айрықша грамотасынан айрылған князь Д.Донской  Алтын орда ханы Тоқтамысқа баласы Василийді жібереді. Тоқтамыс хан Василийді ойламаған жерден үлкен құрметпен қарсы алады. Қонақ қылып, күтеді,  сый сыяпат беріп, «Мәскеу князьі» деген грамотамен бірге Городець, Мещера, Торус, Муром қалаларын билеуге рұқсат береді.  Мұның бәрі Василий мен Мәскеу жұрты үшін үлкен олжа еді. Бәрі күтпеген жерден болды. Алтын Ордаға барып үш  ай жүрген, және үлкен билік құжатымен оралған Василийді мәскеуліктер таң қалып, қуанышпен қарсы алған.

Тоқтамыс ханның Васлийді Мәскеу және бірнеше облыстың князьі етіп тағайындауының өзіндік есебі бар еді. Ол Әмір Темірмен соғыса қалған жағдайда Мәскеу  және бірнеше облыстың князьі ғып тағайындаған Василийдің әскери күшінің қолдауына ие болу еді.

(Тоқтамыс хан ойлағандай, Василий бастаған әскери күш  Әмір Темір әскерімен шайқасар ( 1387-жылы) алдында келген. Бірақ, шешуші шайқас Әмір Темірдің жағына ойысқанда Василий өз күшімен шегініп, кері қайтып кеткен.)

Бұрын өз иелігіндегі Әзірбайжан мен Гүрзі еліне Тоқтамыстың басып кіргеніне онша ренжімеген Әмір Темір, Тоқтамыстың  Бұхара мен Самарқанға өзі жоқта келгенін кек тұтты, қахарына мінді. Әскерін атқа қондырды. Сөйтіп, атақты қолбасшы  Тоқтамысқа қарсы жорыққа аттанды. Әмір Темір қалың қолымен  Бетпақдала арқылы Ұлытауға ат басын тіреді. Қалың әскеріне ұсақ тастан тау үйдірді. Қасындағы үлкен тасқа  қашатып, өзінің жорығы туралы түркі тілінде сөз жаздырды. Содан соң Әмір Темір Ұлытаудың басына шығып, Сарыарқаның ұшы қиырсыз кеңдігіне қарап, көп ойланып қалған. Өзен көлі сирек жазық далада соғысуда қиын екенін көрген.

Оның себебі, Әмір Темірдің Ұлытаудың жер Кіндігі екендігін білгендігінде деп ойлаймын. Шынында да, Ұлытау Еуропа мен Азияның  дәл ортасында  тұр. Әмір Темір өз өмірінде оқымағанымен, тоқығаны көп болған қолбасшы. Оның Шығыс  әдебиетінен, тарихтан, архитектурадан, астролгия ғылымынан хабары болған. Олай дейтін себебіміз, Самарқан мен  Бұхара, Түркістан қалаларындағы құрылыстардың жұмысына өзі тікелей араласып, ақыл кеңес  беріп отырған.

Әмір Темір Ұлытаудан кейін, Каспийдің солтүстік беті арқылы, Жайықтан өтіп, Әзірбайжанға бет алады. Өйткені, тыңшылары арқылы Тоқтамыс ханның әскерінің сонда тағы жорыққа шыққанын естиді. Әмір Темір Тоқтамыстың әскерін Құрық өзенінің жағасында қарсы алып, сол жерде талқанын шығарған. Тоқтамыс хан қашып құтылады. Әмір Темір Тоқтамыстың қайта жинап алған әскерін төрт жылдан кейін Құндызша өзенінде кездестіріп, тағы ойсырата жеңген.

Тоқтамыс тағы қашып кетеді. Содан Әмір Темір осы жолы оны өкшелеп қуып, жолындағы Сарай, Сарайшық қалаларын, Алтын ордаға бағынышты басқа да қалаларды талқандаған. Әмір Темір сонда да Тоқтамысты қолына түсіре алмай, үлкен өкінішпен Самарқанға қайтады.

Алтын Ордаға Тоқтамыстан кейін, Едіге, Шәдібек билік құрған. Шәдібек пен Едіге Тоқтамысты біржола құртпай тыныштық болмайтынын біліп, оны  Түменге дейін қуып барады.  Тоқтамыс хан сол шайқаста 1406-жылы қаза табады.

ӘМІР ТЕМІР

(Орыстың атақты тарихшысы Н.Карамзиннің «История Российского государства» кітабындағы  «Әмір Темір туралы» жазбалары негіздерінде жазылған шағын мақала.  V-том, I-тарау,79-87-беттерден.Ертедегі славян кирилицасында жазылған Карамзиннің осы тарихын ақтарып отырып, «ол Шыңғыс хан, Жошы, Батый, Алтын Орда Әмір Темір туралы деректерді  кезінде Сібірге келіп, мыңдаған құжаттарды алып кеткен Г.Миллердің архивінен, Рашид ад Диннің, Әбілғазының еңбектерінен алған ау» деген ойға келдім.).

^{Мәскеудің  бұрынғы князьі Дмитрий Донсойдың  баласы Василийдің  Тоқтамыс  ханнан  арнаулы грамота алып, бірнеше орыс князьдіктерін Мәскеу қарамағына біріктіріп, дәуірі жүре бастаған кезі. Осы кезде Василий Шығыста Әмір Темір деген жахангердің шыққанын естиді. Василий}  орыс жеріне тағы бір қауіптің туып келе жатқанын іші сезеді.

Н.Карамзиннің баяндауы бойынша Әмір Темір Шағатай Моғолдары империясының ең төмен дәрежедегі сұлтанының отбасында дүниеге келген. Бұл Қашқар қалмақ хандары мен әмірлерінің өз ара қырқысып жатқан кезі еді. «Темірлан осы Шағатай моғолдары империясының  бұрынғы атақ даңқын қалпына келтіруді армандаған» дейді Н.Карамзин. Темір осы жолда біраз жеңістерге жетіп, Шағатай әмірлігін бұрынғыдай күшейткен. Ақырында Темірге ішкі жауды жеңу қалады. Содан кейін өзінің бұрынғы досы, әмір Хұсейінді өзінің ықпалына түсіріп, ол бір шайқаста қаза табады. Содан кейін халық Темірді мойындап, Шағатай империясының , Сагебь Керемнің әмірі және «Әлем билеушісі» атағын берген. Бұл Әмір Темірдің 35 жасқа толған кезі, 1370- жыл. Шығыс дәстүрі бойынша, патшаның алтын белдігін тағып, алтын және асыл тастармен көмкерілген таққа отырып, өзіне бағынышты әмірлері алдында, сөз беріп, Әлемнің барлық патшалықтарын бағындыратынын айтқан. Әмір Темір Шыңғыс хан тұқымдарын әр елге хан, әмір етіп тағайындағанмен, оларды, өзіне аса жақындатпай, ұстаған.

Әмір Темір таққа отырғаннан кейін , алты жылдан соң,  әлемнің үш жарты шарындағы  26 мемлекетті, патшалықтарды бағындырады.

Әмір Темір Каспийдің шығыс бетін өзіне қаратып, ұзақ жылдар Шыңғыс ұрпқтары билеген Парсы елін таптап өткен. Ол елдегі кейбір сұлтандар Әмір Темірдің қыспағына шыдамай, тағы алдындағы кілемге бас ұрып келсе, кейбірі қарсыласып, шайқассада жеңіліп қалған, әмірлері айқаста қаза тапқан.

Бір кездегі ұлы халифтардың астанасы Бағдатты Әмір Темір аз уақытта бағындырған. Сол елдегі  Ориус деген өте бай Әмір Темірге көп алтын, асыл тас беріп құтылған.  Аралдан Персі құйылысына дейінгі Азия жерлерін, Тифлистен Ефратқа дейінгі Аравия сахарасындағы патшалықтар мен мемлекеттер Әмір Темірді ӘМІРШІСІ ретінде мойындағаннан кейін, ол елдердегі барлық эмирлерді жинап, оларға «Достарым, серіктестерім! Бақыт мені қолдап тұрған шақта, мен сіздерді жаңа жорықтар мен жаңа жеңістерге шақырамын! Бірге болыңдар!» деген. Содан кейін Әмір Темір Үндістанды қысқа мерзімде жаулап алған. Сол жерде жүріп, ол Грузияда өзіне қарсы көтеріліс шығып жатқанын естіп, елге оралады.

Әмір Темір Гүрзі елінде жүргенде Түрік қолбасшысы Баязидтің ерліктері туралы әңгімелерді құлағы шалады. Содан Әмір Темір  Анатолий жеріне келіп, Баязидке: «Мен әлемнің теңізден теңізге дейін жерлеріне иелік етемін. Түрлі Мемлекеттердің шахтары мен хандары менің шатырымды күзетеді. …Ақылға келсең өз отаныңда қаласың, маған қарсы шықсаң, өлесің!» деп хат жазады.

Содан кейін Ә.Темір Египет, Сирияны қол астына қаратқан. Алепо түбінде мамелюктардың әскерін қырып жіберген. Дамаскіні алғанда Әмір Темір басқа қалаларда болмаған көп алтынға ие болады.

Осы жеңістерден кейін Әмір Темір Баязидке келіп, оның соғыссыз бағынуын талап етеді. Әлем билеушісі бар жоғы үш төрт күнде Баязидтің әскерін талқандап, Баязидті тұтқындаған. Баязидті өз тағының алдына әкелгенде Әмір Темір оны құшақтап қарсы алады. Баязидтің басындағы тәжін шештіріп алып, оның үстіне қымбат шапан жабады. Әмір Темір Баязидке өмірдің  осындай ауыр кезеңдері болатыны туралы философиялық әңгіме айтып, Баязидті жұбатады.

Сөз соңында, Әмір Темір салдырған Түркістан қаласындағы Ахмет Яссауи кесенесі туралы бірер сөз айта кетейін. Ә.Темір А.Яссауи кесенесін «Тоқтамыс ханды жеңгеннен кейін салдырған» деген сөз бар. Бірақ, ғимараттың кіре берісінде Әмір Темір өзі айтып жаздырды деген: «1394-1395-  ж.ж.» деген жазба бар. Әмір Темір Ахмет Яссауи кесенесінің сыртқы архитектуралық жобасын, ішкі әшекейлерін, қазандықтың қалай жасалу керектігін айтқан, түсіндірген. Кесенені  Парсы, Үндістан елдерінен әкелген шеберлер өрген. Әмір Темір Әзірет Сұлтан қорын құрып, оған өзінің грамотасын тапсырған. Ол жазбада «Бұл әулие мекен ғимаратты ешкімге сатуға, жекеменшікке беруге, біреуге иелік етуге беруге болмайтыны» айтылыпты.  Сондай ақ, ғимараттың қабырғасында «Бұл әулие мекен Алланың рахымымен, падишах Әмір Темір көрегеннің  жарлығы бойынша орнатылды» деген жазу бар.

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ,жазушы, тарихшы

kerey..kz

“Алтай, Алтай болғалы не көрмеген,
Кiмдер туып, Алтайда кiм өлмеген?!
Қытай, дүңген бауырында ойнақ салып,
Сорлы Алтайдың емшегiн кiм ембеген?!”, – деп,

Бұқара Тышқанбаев ағамыз жырлағандай, қасиеттi Алтай сан ғасырлар бойы кiмге пана болмады дейсiз! Тарихқа көз жiберсек, бүгiнгi таңда Ресей, Қазақстан, Моңғолия, Қытай мемлекеттерi төрт емшегiн таласа емiп отырған қойнауы кенге бай, қолтығы сыңсыған қара орман, жүгiрген аң мен ұшқан құстың базары, етегi егiндi алқап, төрт түлiк малдың мамыражай мекенi Алтай ықылым заманнан берi бiздiң ата-бабаларымыздың алтын бесiгi, кiр жуып, кiндiк кескен өлкесi болғанын ешкiм де жоққа шығармаған. Жоққа шығара алмайды да.
Алтай Алтай болғалы, бауырына адамзат қоныс тепкелi сан ғасыр өтсе де өзгермеген екi нәрсе бар. Бiрiншiсi, қасиеттi өлкенi қандай ұлт мекендесе де бiздiң бабаларымыздың қойған ардақты аты Алтайдың өзгермегенi. Екiншiсi, күнi бүгiнге дейiн Алтайдың Қазақстаннан тыс үш мемлекеттiң қайсысына қарасты өңiрiнен де қазақтардың кiндiгiнiң үзiлмегендiгi (Ресейдiң Таулы Алтайында 10 мың қосағаштық, Моңғолия жерi болып есептелiнетiн Моңғол Алтайында 100 мың байөлкелiк, Қытайда миллионға жуақ өр алтайлық қазақтар мекен етуде).
Бiз бүгiн бұлайша тарихты қозғағанда өзгелерден жер даулағалы отырған жоқпыз. Сол бiр бiздiң ата-бабамыздан қалған Алтай деген қасиеттi атты өзге ұлттардың қалай ардақтап, өзiмiздiң қалай қадiр тұтпай отырғандығымыз жайлы айтпақпыз. Бұл күндерi аталмыш үш елде Алтай – тау аты ғана емес, көптеген қалалардың, ауылдардың, елдi мекендердiң, мекемелердiң, ғылыми жобалардың, экономикалық аймақтардың да атауы. Ең қызығарлығы, сол өлкенiң басты қалалары Алтай деп аталады. Ресей Федерациясы Таулы Алтай автономиялық республикасының астанасы Горно-Алтайск қаласы, Моңғолияның Говь-Алтай аймағының орталығы да Алтай қаласы. ҚХР Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданының Алтай аймағының орталығы да Алтай қаласы деп аталады. ҚХР құрылғанға дейiн бұл қала “Сарсүмбе” деп аталған. Сол сияқты, “Алтай” атты шағын ауыл, елдi мекен аттары бұл үш елде де толып жатыр. Таулы Алтай Республикасында Алтай атты аудан орталығы бар. Моңғолияның Алтай тауы бауырына орналасқан Баян-Өлгий, Қобда аймақтарының екеуiнде де Алтай атты сұмын (ауыл) бар. Мұның барлығы жергiлiктi халықтардың қасиеттi Алтай тауына тәу етуiнен, аялап, ардақтауынан туған атаулар екенiнде күмән жоқ.
Ал Алтайдың атам заманнан бергi төл тумасы, осы өлкенiң төрттен бiрiне күнi бүгiн ие болып отырған бiзде қалай? Алтай атты қала түгiл, елдi мекен бар ма? Егер Глубокое ауданындағы бiр ғана елдi мекен Алтайск кентi болмағанда, мүлдем ұятқа қалар едiк. Әрi кеткенде, Өскемен қаласындағы инновациялық жобалар дайындайтын технопаркiмiз “Алтай” деп аталады дерсiз. Өзге еш нәрсе жоқ. Рас, бұрын Катонқарағай ауданында “Алтай” атты совхоз болған. Бұл күндерi ол да атын жойған. Тiптi “Төр Алтай” деген айшықты атауды Қалихан Ысқақов, Әлiбек Асқаров, Әлiбек Қаңтарбаев сынды төл жазушыларымыздың шығармаларынан оқығанымыз болмаса, қарапайым халық “Төр Алтайды” ауызға ала да бермейдi.
Шынында солай, бiз Төр Алтайдың төрiнде туып, бар ғұмырымызды осында өткiзiп жатқандықтан қасиеттi мекеннiң қадiрiн бағалай бермейтiн сияқтымыз. Әйтпесе, неге бiр қаланың, бiр ауылдың атын Алтай деп атамаймыз? Осыдан кейiн “қазақ” деген халық Алтайдың төл перзентi деп қалай мақтанамыз?!

Бодаухан ТОҚАНҰЛЫ, журналист.
Өскемен қаласы

zhasalash.kz

Мұрат Алмасбекұлы

Қыстауға көшкен қазақтар. Фото: “Алтай-ақпарат” торабы

Мына көрініске қарап отырып, бойдағы қаның алпыс екі тарымыңды керней жұлқынады. Қайсар қазақтар деп айтуға еш күмәнданбайсың. Қақаған аяз, қаһарлы боран, қарлы дала. Бірақ, соның бәрі қазақтың қайсар малшы қауымына, кешегі даламен бірге жасасқан өр көңіл көшпенділердің ұрпағына түк те емес. Олар бағзы заманнан бері бабадан қалған байырғы жол, атадан қалған арда кәсібіне адалдығымен ғана алға құлаш ұрып келеді. Олар үшін қыстың суығы, боранның долылығы түк те емес. Табиғаттың қандай қатал сынына жолықса да, ата салтын, асқақ жігерін, арман-мұратын жоғалытпай келеді.

Көште: Алтайдың ар жағындағы қазақтар

«The Qazaq Times»