Stratfor барлау және сараптама орталығының сарапшылары СССР дәуірінен кейін дүниеге келген адамдар саны артып келе жатқандықтан, Еуразияның постсоветтік аймағында әлі талай саяси және мәдени өзгерістер болады дейді. Совет одағы ыдырап, оның құрамында болған елдер тәуелсіздік алғалы ширек ғасыр өтсе де, Балтық елдерінен басқалары әлі де орталыққа қатаң бағынған саяси жүйе мен жартылай капиталистік экономикалық модель бойынша өмір сүріп жатыр. Ал Ресей 1990 жылдардағы хаостан кейін ес жиып, бұрынғы одақтастарымен байланысты қайта нығайтты. Мәскеу әскерін орналастыру, саяси жолмен манипуляция жасау арқылы аймаққа ықпалын күшейтуге тырысып жатыр.

Әйткенмен Ресейдің көрші елдерге саяси, экономикалық және мәдени ықпалы азая береді, оған ең әуелі демографиялық өзгерістер себеп деп жазады Stratfor. Оның деректері бойынша, Орталық Азияда тұратын халықтың орташа жасы – 30 жас. Яғни, тұрғындардың жартысы ғана Совет одағын көргендер.

ОРЫС ТІЛІ ЕКІНШІ ОРЫНҒА ОЙЫСТЫ

“Бұрын Совет одағының құрамында болған елдердің барлығында орыс тілінің аясы тарылып барады” деп жазады Stratfor. Мектептерде орыс тілінің орнына француз, ағылшын, неміс, қытай тілдері оқытыла бастаған. Орыс тілін ана тілі ретінде қолданатындар да біртіндеп азайып жатқаны байқалады.

“БҰҰ мен ұлттық мәліметтерді қолданатын Euromonitor тобының деректері бойынша, 2016 жылы Украина халқының төрттен бірі ғана тұрақты түрде орыс тілінде сөйлеген. 1994 жылы орыс тілін ана тілім деп көрсеткендер Украина халқының 33,9 пайызын құраған. Ал Қазақстанда бұл көрсеткіш 33,7 пайыздан 20,7 пайызға кеміген. Грузияда орыстілділер саны 6,4 пайыздан 1,1 пайызға азайған” деп жазады Stratfor.

Дегенмен, бұрынғы одақтас елдер тұрғындарының арасында орыс тілін екінші тіл ретінде меңгергендер баршылық, бірақ олардың саны да жыл өткен сайын азайып барады.

Америкалық сарапшылар кириллицадан латын қарпіне көшу әрекеттерін осы трендтің бір бөлігі деп санайды. Түркіменстан, Өзбекстан мен Әзербайжанның ізін ала Қазақстан да латын қарпіне көшуді жоспарлап отыр.

“Назарбаев билігі әліпби ауыстыруды 1990 жылдардың басынан-ақ ойластырған еді, елдегі орыс тілінің рөлі төмендеп, қазақ тілінің ауқымы кеңейгендіктен, енді бұл өзгерістің болмай қоймасы анық. Сөйтіп, уақыт өте келе Ресейдің айналасындағы лингвистикалық өзгерістердің нәтижесінде оның мәдени ықпалы да әлсірей бермек” деп жазылған Stratfor сараптамасында.

ЖАҢА ҰРПАҚТЫ ЕСКІ ӘДІСПЕН БАҒЫНДЫРУ

Оның үстіне, Ресейдің ескі әдіспен тәуелсіз елдердегі қоғамдық санаға дәстүрлі ақпарат құралдары арқылы ықпал ету мүмкіндігі де азайып келеді. Зерттеушілер оның екі себебін атайды. Біріншіден, советтік кезеңнен кейін дүниеге келген жаңа буынның билікке, саясатқа деген көзқарасы, ұстанымы аға ұрпақтікінен өзгеше. Совет одағы ыдыраған соң билікке келген басшылар СССР-дың бөтен ойлыларды қорқытып-үркіту әдісінен бас тартпады. Жаңадан құрылған тәуелсіз елдерде оппозиция басшыларын тұтқындау, қудалау әдістері жиі қолданылды. Соның арқасында көп ел біраз уақыт ішкі тұрақтылықты сақтап қала алды.

Бірақ, 21 ғасырдың алғашқы онжылдығының ортасына қарай Еуразия құрлығында демократиялық бұлқыныстар басталды. 2003 жылы Грузияда бейбіт түрде билік ауысты, бұдан соң Украина мен Қырғызстанда халық наразылығы арқасында төңкеріс болды. Stratfor сарапшыларының айтуынша, жаңа ұрпақ жаппай жемқорлыққа, Совет одағы кезіндегідей қатаң саясатқа төзбейтінін айқын аңғартты. Бұрын-соңды төңкерісті бастан кешпеген елдердің өзінде экономикалық дағдарыс пен жемқорлыққа қарсы халық наразылық білдіре бастады.

“Ақпан-наурыз айларында Беларустың түкпір-түкпіріндегі қалаларда мыңдаған адам көшеге шығып, елдегі экономикалық жағдайға және үкіметтің саясатына көңілдері толмайтынын ашық білдірді. Президент Александр Лукашенконың қауіпсіздікке қаншалық мән беретінін ескерсек, бірнеше жыл бұрын мұндай кең ауқымды әрі ұзақ демонстрацияның болатынын көзге елестету мүмкін емес еді” делінген Stratfor сараптамасында.

ТЕХНОЛОГИЯНЫҢ ДЕМОКРАТИЯҒА ӘСЕРІ

Ресейдегі наразылық шараларына жасы жиырманың төңірегіндегі жастардың көп қатысқанына ерекше назар аударған сарапшылар “экономикалық дәуірлеу кезінде жақсы өмірге үйреніп қалған Ресей халқының дағдарыс басталғанда бұл биліктен көңілі қала бастағанын” атап көрсеткен. Кең аумақты қамтыған және жастар өте көп қатысқан бұл демонстрациялар жаңа буынның өскенін дәлелдейді.

Stratfor сарапшыларының тұжырымы бойынша, бұл демонстрацияларда жаңа технология ерекше рөл ойнаған. Ресей жастары өзара байланыс орнату және шаралар ұйымдастыру ісінде әлеуметтік желілерге көбірек сүйенеді.

“Әлеуметтік желінің маңызды геосаяси құрал болғаны сондай, Украина үкіметі осы айда ұлттық қауіпсіздік мақсатында Ресейдің “ВКонтакте” және “Одноклассники” әлеуметтік желілерін бұғаттау туралы шешім шығарды” деп жазады сарапшылар. Дегенмен, бұрынғы Совет одағы елдерінің басшылары әлеуметтік желілерге шектеу қойып, белсенділерді қудалау дәстүрін әлі жалғастырып жатса да, наразы топтарды ескі әдістермен тұсаулаудың қиындап бара жатқанын түсінеді.

РЕСЕЙДЕ ТҰРҒЫНДАР САНЫ КЕМІП БАРАДЫ

Санасы да, технологиясы да жаңарған халыққа үкіметтер ескі әдіспен қарсы тұрмақшы, ал бұдан тұрғындар мен үкімет арасындағы қарым-қатынас нашарлай береді дейді сарапшылар. Бұл әсіресе демографиялық ахуал қиындаған Ресейде анық білінеді. Халқының саны азаятындықтан, Ресей Еуразияға ықпал етуді көздейтін басқа державалармен экономикалық және әскери бәсекеде жеңіліп қалуы ықтимал.

“Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамы бойынша, 2050 жылға қарай Ресей халқы 143 миллионнан 129 миллионға азайып, 10 пайызын жоғалтады. Керісінше, АҚШ халқының саны 20 пайызға артса, Түркия мен Иранның да тұрғын саны біршама өседі” дейді сарапшылар. Оның үстіне, Ресейдегі славяндардың үлесі азайып, елдің мәдени және саяси бірегейлігі одан сайын күрделене түспек.

Ресейдің бұл сын-қатерлерге төтеп беріп, өз ішінде тұрақтылық пен көршілерге ықпалын сақтап қалуы оның жаңа жағдайға тез икемделуіне байланысты болмақ. Бұл ел мәдени, әлеуметтік және технологиялық өзгерістерге бейімделуге тырысып жатқанымен, демографиялық және лингвистикалық бетбұрыстарды тоқтату мүмкін емес. “Сондықтан, Еуразиядағы постсоветтік халық саны артқан сайын Ресейдің аймақтағы доминантты держава мәртебесіне қауіп төніп келеді” деп қорытындылайды америкалық Stratfor жекеменшік барлау және сараптама мекемесі.                                                                                                                                                                                  Азат Еуропа / Азаттық радиосы 

БҰРЫНҒЫ ОДАҚТАС РЕСПУБЛИКАЛАР

Балтық елдерінде шығатын Baltic Times газетіндегі «Орыс тілі бүкіл әлем бойынша позициясынан айырыла бастады» деген мақалада британдық Retirementgenius сайтына сілтеме жасап, кейінгі 20 жыл ішінде «өзге тілдерге қарағанда орыс тілі базасын бәрінен көп жоғалтқанын» жазған. Бұл жаңадан тәуелсіздік алған елдер «өзінің лингвистикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге» тырысып жатқан тұста болып жатыр. Мысалы, Euromonitor International зерттеу тобына сілтеме жасап, 2016 жылы үйінде орыс тілінде сөйлесетінін жұрттың 20,7 пайызы ғана айтқан Қазақстанда орыс тілін пайдалану деңгейі бәрінен шапшаң төмендегені, ал 1994 жылы бұл көрсеткіш 33,7 пайыз болғаны айтылған. Украинада да осындай жағдай байқалады – ол елде 1994 жылғы 33,9 пайыздан 2016 жылы 24,4 пайызға дейін кеміген. Орыс тілінде сөйлейтіндер Әзербайжан, Литва, Түркіменстан және Өзбекстанда да азайған. 2016 жылы Грузияда бұл көрсеткіш 6,4 пайыздан 1,1 пайызға дейін кеміген.

Мәскеуде орналасқан Macro-Advisory консалтинг фирмасының жетекші серіктесі Крис Уифердің пікірінше, «орыс тілін [қолданудың] азаюы мен қазақ, латыш және украин сияқты жергілікті тілдерді қолдану аясының ұлғаюына СССР ыдырағаннан кейін еркіндік алған саяси күштер түрткі болған. Кей елдер орыс тілінен Батыс елдерімен және Азиямен саяси альянс құру және инвестиция тарту стратегиясы кезінде сырт айналды» деп жазады Baltic Times.

Жуырда Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев қазақ әліпбиінің бірыңғай латын стандартын биылғы жылдың аяғына дейін құрастыру жайлы тапсырма берген болатын. Латын әліпбиіне толық көшуді 2025 жылға қарай аяқтау жоспарланған. Оның айтуынша, 1940 жылдан кейін елде кириллица «саяси» себеппен пайдаланылған. Бақылаушылар Назарбаев Қазақстандағы орыс тілінің әлі де мықты позициясын осылай әлсіретуге тырысып отыр деп санайды. Өзгелердің пікірінше, Назарбаев латын әліпбиіне көшу арқылы елде ұлғайып келе жатқан экономикалық, әлеуметтік және саяси проблемалардан халық назарын аударуға тырысып отыр, латынды енгізу әрекеті қазақ тілін пайдалануға жайсыз әсер етуі мүмкін.

GOOGLE МЕН ЯНДЕКСТІҢ ТАРТЫСЫ

Ұлыбританияның Guardian газеті Google мен Яндекс іздеу жүйелерінің бәсекелестік тартысы туралы жазған. «Орыстардың Google-і» деп жиі аталатын Яндекс Ресейдің федералдық монополияға қарсы қызметіне (ФАС) Android жүйесін пайдаланатын ұялы телефондарға ресейлік іздеу жүйесі мен өзге қосымшаларды орнатуды шектеуге қарсы шағым түсірген. ФАС-тың шешімінде заң талабын бұзу және нарықтағы үстемдігін теріс пайдалану фактілері анықталып, 2016 жылғы тамызда Google компаниясына 438 миллион рубль айыппұл салынды деп жазылған.

Осы аптада екі ірі жүйе Ресейдің арбитраж соты мақұлдаған коммерциялық мәмілеге келді. Оған сәйкес, Google 438 миллион рубль айыппұл төлеп, Android жүйесін пайдаланатын ресейліктерге іздеу жүйесін таңдау еркін беретін болып келісті.

«2016 жылғы сәуірде Еуропалық комиссия Google компаниясын Android жүйесіндегі үстемдігін асыра пайдаланады деп айыптап, бұл әрекеті үшін 5,9 миллиард фунт стерлингке дейін, яғни оның ғаламдық кірісінің 10 пайызына дейінгі айыппұл салуға ұласуы мүмкін деп ескерткен. Google әлгі айыптауды жоққа шығарған, бірақ ресейлік ФАС келісімі Google-дің ЕО-пен шайқасында домино ойыны әсерін туғызуы мүмкін» деп жазады Guardian.

СОЛТҮСТІК КОРЕЯДАҒЫ ДАҒДАРЫС ЖӘНЕ ҚЫТАЙ

Корей түбегіндегі жағдай шиеленіскен тұста Батыстың бірнеше басылымы Қытайдың аймақтағы ықпалын талдаған. АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Рекс Тиллерсон ядролық бағдарламаға қатысты келіссөз жүргізуге қайта көндіру үшін Солтүстік Корея билігіне қысым жасау тәсілдерін табу қажет деп мәлімдегеннен кейін Солтүстік Корея «алдын ала жойқын соққы береміз» деп АҚШ-қа тағы сес көрсетті. Бұған қоса, Солтүстік Кореямен шекарасына Ресей ауыр әскери техникасын шоғырландырып жатқаны жайлы ақпарат тарады, бірақ Ресей қорғаныс министрлігі әлгі маневрін «жоспарлы» жаттығу деп атайды.

Америкалық New York Times газетіндегі «Пекиннің Солтүстік Кореядағы саясатын күмәнді орыннан – Қытайда отырып сынау» деген мақалада Корей соғысын зерттеген қытайлық тарихшы Шен Зихуаның «Қытай екіге бөлінген Корей түбегінде ұстанатын саясатын әбден бүлдірді» деген сөзіне қатысты комментарий берген.

Қытай ақпанда Солтүстік Кореядан көмір импорттауды уақытша тоқтатып, оны ірі кіріс көзінен айырғаны жайлы хабар тараған. Бірақ Қытай сауда-саттықты мүлде тоқтатуға келіспей отыр, ал Пхеньян, Сеул және Вашингтонмен бұл мәселеге қатысты таластың беті барған сайын өктем болып барады. «Тараптардың бәрімен дос болу әрекеті қауіпті болып шықты» деп жазады New York Times.

Ұлыбританияның Economist журналындағы «Қытайдың азиялық көршілері ұлы державамен бәскелестікте қалай тірішілік етіп отыр?» деген мақалада Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Қытайдың ықпалын талдаған. Бұл мақалада да «бұл елдер бәрімен достасуға шебер, бірақ бұл барған сайын қиындап барады» деген тұжырым жасайды.

«Қытайдан тысқары Солтүстік Кореядан өзге азиялық елдердің бәрі аймақта АҚШ-тың ықпалы болғанын құптайды әрі оның жалғаса бергенін қалайды. Сингапур елшісінің сөзінше, аймақ елдері «таңдағысы келмейді, өйткені бұл маневр жасауға көбірек орын береді» […] Бірақ олардың үміт етуі барған сайын қиындап барады. Елшінің айтуынша, Қытай Азияның екіге жарылуы, яғни қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Америкаға, ал әл-ауқатын жақсарту үшін Қытайға сүйену саясаты енді жалғаса алмайды деген талап қойып отыр» деп жазады Economist.

Қазақстан көрші Қытайды экономикалық әрі саяси ірі серіктес ел деп санайды. Екі ел арасында ондаған миллиард доллардың экономикалық ынтымақтастық келісімі бекітілген.                                                                                                                                                                     Азат Еуропа / Азаттық радиосы