Осы көпірдің оң босағасына жауыздар

Зуқа батырдың басын бірнеше күн іліп қойған деседі

Боздайды ботасы өлген ғасыр – інген,

Сен менің алшы түскен асығым ба ең!

Сұлтаным ұлтан болған сонау жылы

Зуқаның бұл көпірге басын ілген.

Бас мұнда…

қайда қалған жансыз дене?!

айналса опат дей бер нар сүлдеге.

Қартайдым қара көпір саған жетіп

Алтайдың алқасындай Сарсүмбеде.

Сарысүмбе,

Сен не дейсің, Қыран өзен?

Сауалға жауап таппай жылады өзен.

Жасында жазмышымның тамшысы бар –

басыңда тұрса қандай мына кезең.

Сарғайған сағым күнге санам өкіл,

Қайысып қайғы ойламас қала нөпір.

Ғаламның ғазауатын сенен көрдім

Бабамның басы ілінген, Қаракөпір!

Жартасы,

жағалауы жасыл орман,

Әр тасы өр Алтайдың асыл арман.

Ақынның осы өлкеде шерлі жыры –

Батырдың бұл маңайда басы қалған.

Жалғанға күнде елеңдер шерлі көшім,

алғанда дүрбелеңдер елдің есін.

Сор, қайғы батырыңның басын алса –

Ол жайлы Қаракөпір,

Сен білесің…

Қолымда қара кітәп,

қап-қара күн,

Уақыттың шер-шеменін ақтарамын.

Қыранның үстіндегі – Қаракөпір

Арасын бөліп жатқан ақ-қараның.

Айт енді,

маған бүгін,

қозға,

сырды!

Білемін Рухым өлмей тозбасымды.

Зуқаның басы ілінген,

Қаракөпір –

Мен сенен іздеп келдім өз басымды…

Ғалым Жайлыбай

ақын, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының бірінші орынбасары,

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

Сарсүмбе, Қаракөпір Осы көпірдің оң босағасына жауыздар

Зуқа батырдың басын бірнеше күн іліп қойған деседі.

Qara kopir(Altayqalasi)

Боздайды ботасы өлген ғасыр – інген,

Сен менің алшы түскен асығым ба ең!

Сұлтаным ұлтан болған сонау жылы,

Зуқаның бұл көпірге басын ілген.

Бас мұнда…

қайда қалған жансыз дене?!

айналса опат дей бер нар сүлдеге.

Қартайдым қара көпір саған жетіп

Алтайдың алқасындай Сарсүмбеде.

Сарысүмбе,

Сен не дейсің, Қыран өзен?

Сауалға жауап таппай жылады өзен.

Жасында жазмышымның тамшысы бар

– басыңда тұрса қандай мына кезең.

Сарғайған сағым күнге санам өкіл,

Қайысып қайғы ойламас қала нөпір.

Ғаламның ғазауатын сенен көрдім,

Бабамның басы ілінген, Қаракөпір!

Жартасы,

жағалауы жасыл орман,

Әр тасы өр Алтайдың асыл арман.

Ақынның осы өлкеде шерлі жыры–

Батырдың бұл маңайда басы қалған.

Жалғанға күнде елеңдер шерлі көшім,

алғанда дүрбелеңдер елдің есін.

Сор,

қайғы батырыңның басын алса–

Ол жайлы Қаракөпір,

Сен білесің…

Қолымда қара кітәп,

қап­қара күн,

Уақыттың шер­шеменін ақтарамын.

Қыранның үстіндегі – Қаракөпір

Арасын бөліп жатқан ақ­қараның.

Айт енді,

маған бүгін,

қозға,

сырды!

Білемін Рухым өлмей тозбасымды.

Зуқаның басы ілінген,

Қаракөпір

– Мен сенен іздеп келдім

өз басымды…

Өр Алтайдың бұлттары Жарық барда

жаныңда лауласа үміт,

Хас батырдай аттанған жауға асығып.

Анам түткен түбіттей үлпілдейді,

Өр Алтайдың бұлттары тауға асылып.

Сырбаз кейпі ұқтырып сыртқа дерек,

Жаратылған пендедей жұрттан ерек.

аспандағы аққудың ұлпасындай,

Өр Алтайда бауырым,

бұлт та бөлек.

Әнге басып тұрғандай бала ғашық,

көктің бүгін қалқатай,

жанары ашық:

«…Ауылың көшіп барады таудан асып,

Таудан асқан бұлттармен араласып…».

Бұл өлкенің мінезі таудай бұла,

аспанында ақ нұрлар аунайды ма?

дүркіретіп,

қанатын сілкіп өтіп

– Бүгін жаңбыр жауа ма, жаумайды ма?…

таудан сағым жоғалар жыраққа асып,

тірлік кешсек қайтеді мұраттасып.

…Өр Алтайдың жұртына жұртым ғашық,

Өр Алтайдың бұлтына бұлақ ғашық.

Елді көріп тіктейін еңсемді енді,

Көз суарып кетейін өлсем де енді…

Өр Алтайдың бұлттары­ай,

өре көшкен,

Енді қашан көремін мен сендерді!..

Зер іздесең боларсың зердеңе абай,

Мен келгелі соңымнан ерген Арай.

…Бура бұлтты бұйдалап таң бозында,

тартып кеткім келіп тұр Елге қарай.

Қазақ әдебиетi

“Алтай, Алтай болғалы не көрмеген,
Кiмдер туып, Алтайда кiм өлмеген?!
Қытай, дүңген бауырында ойнақ салып,
Сорлы Алтайдың емшегiн кiм ембеген?!”, – деп,

Бұқара Тышқанбаев ағамыз жырлағандай, қасиеттi Алтай сан ғасырлар бойы кiмге пана болмады дейсiз! Тарихқа көз жiберсек, бүгiнгi таңда Ресей, Қазақстан, Моңғолия, Қытай мемлекеттерi төрт емшегiн таласа емiп отырған қойнауы кенге бай, қолтығы сыңсыған қара орман, жүгiрген аң мен ұшқан құстың базары, етегi егiндi алқап, төрт түлiк малдың мамыражай мекенi Алтай ықылым заманнан берi бiздiң ата-бабаларымыздың алтын бесiгi, кiр жуып, кiндiк кескен өлкесi болғанын ешкiм де жоққа шығармаған. Жоққа шығара алмайды да.
Алтай Алтай болғалы, бауырына адамзат қоныс тепкелi сан ғасыр өтсе де өзгермеген екi нәрсе бар. Бiрiншiсi, қасиеттi өлкенi қандай ұлт мекендесе де бiздiң бабаларымыздың қойған ардақты аты Алтайдың өзгермегенi. Екiншiсi, күнi бүгiнге дейiн Алтайдың Қазақстаннан тыс үш мемлекеттiң қайсысына қарасты өңiрiнен де қазақтардың кiндiгiнiң үзiлмегендiгi (Ресейдiң Таулы Алтайында 10 мың қосағаштық, Моңғолия жерi болып есептелiнетiн Моңғол Алтайында 100 мың байөлкелiк, Қытайда миллионға жуақ өр алтайлық қазақтар мекен етуде).
Бiз бүгiн бұлайша тарихты қозғағанда өзгелерден жер даулағалы отырған жоқпыз. Сол бiр бiздiң ата-бабамыздан қалған Алтай деген қасиеттi атты өзге ұлттардың қалай ардақтап, өзiмiздiң қалай қадiр тұтпай отырғандығымыз жайлы айтпақпыз. Бұл күндерi аталмыш үш елде Алтай – тау аты ғана емес, көптеген қалалардың, ауылдардың, елдi мекендердiң, мекемелердiң, ғылыми жобалардың, экономикалық аймақтардың да атауы. Ең қызығарлығы, сол өлкенiң басты қалалары Алтай деп аталады. Ресей Федерациясы Таулы Алтай автономиялық республикасының астанасы Горно-Алтайск қаласы, Моңғолияның Говь-Алтай аймағының орталығы да Алтай қаласы. ҚХР Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданының Алтай аймағының орталығы да Алтай қаласы деп аталады. ҚХР құрылғанға дейiн бұл қала “Сарсүмбе” деп аталған. Сол сияқты, “Алтай” атты шағын ауыл, елдi мекен аттары бұл үш елде де толып жатыр. Таулы Алтай Республикасында Алтай атты аудан орталығы бар. Моңғолияның Алтай тауы бауырына орналасқан Баян-Өлгий, Қобда аймақтарының екеуiнде де Алтай атты сұмын (ауыл) бар. Мұның барлығы жергiлiктi халықтардың қасиеттi Алтай тауына тәу етуiнен, аялап, ардақтауынан туған атаулар екенiнде күмән жоқ.
Ал Алтайдың атам заманнан бергi төл тумасы, осы өлкенiң төрттен бiрiне күнi бүгiн ие болып отырған бiзде қалай? Алтай атты қала түгiл, елдi мекен бар ма? Егер Глубокое ауданындағы бiр ғана елдi мекен Алтайск кентi болмағанда, мүлдем ұятқа қалар едiк. Әрi кеткенде, Өскемен қаласындағы инновациялық жобалар дайындайтын технопаркiмiз “Алтай” деп аталады дерсiз. Өзге еш нәрсе жоқ. Рас, бұрын Катонқарағай ауданында “Алтай” атты совхоз болған. Бұл күндерi ол да атын жойған. Тiптi “Төр Алтай” деген айшықты атауды Қалихан Ысқақов, Әлiбек Асқаров, Әлiбек Қаңтарбаев сынды төл жазушыларымыздың шығармаларынан оқығанымыз болмаса, қарапайым халық “Төр Алтайды” ауызға ала да бермейдi.
Шынында солай, бiз Төр Алтайдың төрiнде туып, бар ғұмырымызды осында өткiзiп жатқандықтан қасиеттi мекеннiң қадiрiн бағалай бермейтiн сияқтымыз. Әйтпесе, неге бiр қаланың, бiр ауылдың атын Алтай деп атамаймыз? Осыдан кейiн “қазақ” деген халық Алтайдың төл перзентi деп қалай мақтанамыз?!

Бодаухан ТОҚАНҰЛЫ, журналист.
Өскемен қаласы

zhasalash.kz