Қазақ тілінде сөйлеуге еркіміз болмаған кезеңде Жазушылар одағы мен КазГУ-дың филология факультетіндегі қазақ тілінде сөйлейтіндер бақытты көрінетін. Көрнекті ғалым Тұрсынбек Кәкішевті жете танымайтынмын. Бірақ сыртынан қатты сыйлайтынмын. «Алтын адамға» қатысты 30 жыл бойы үздіксіз айналысып жүріп ашқан жаңалығымды ең бірінші Тұрсынбек аға жүрген ортаға барып айтқым келді. Сөйтіп, кафедрасына бардым. Бұл 2003 жылдың ерте көктемі еді. Тұрсынбек аға әңгімемді бар пейілмен тыңдады да, «Сонша жыл бойы ешкімге айтпай, қалай жасырып келдің? Жария етіп, елді қуанту керек емес пе? Мұны енді халыққа тезірек жеткізу жағын ойластырайық», – деді. Осылайша Тұрсынбек Кәкішевтің алдынан қуанып шықтым. Көңілім көтеріліп үйге жеттім де, «Алтын адам» мәселесімен айналысатын комиссия құрып, оны үкіметке бекіттіру жағын ойластырдым. Құрамында еліміздің бірталай зиялы азаматтары, журналистер бар, 35 адамнан тұратын комиссия тізімін жасадым. Төрағасы Тұрсынбек Кәкішев екенін көрсетіп, парламентке, сол кездегі үкімет басшысы Даниал Ахметовке де «Алтын адамның» мәселесін айтып хат жаздық. Бірақ жауап болған жоқ.
«Алтын адамның» құпиясын ашуға мен физика маманы және соның ішінде радиацияның қатты денеге әсерін ұзақ зерттеген ғалым ретінде қызыға кіріскен едім. Жер бетіндегілерге осы кезге дейін белгісіз болып келген радиацияның шынайы болмысын осы «Алтын адам» жазуы арқылы ашуға болатын шығар деп үміттенгенмін. Ол үміт шынымен де ақталды. Бүкіл фундаменталды ғылым саласына «Алтын адамның» берері өте көп. Ол тіпті жерасты қазба байлықтары туралы да талай құпияны ашып тұр. Мұнай өңдеу зауытының «Алтын адам» «ұсынған» моделі бар. Сызба түрінде емес, сөзбен айтылған модель. Қағазға өзің түсіруің керек…
Металлургияның жер бетіндегі тұңғыш ошағы болған да осы қазақ жері екен. Оның экспонаттары да тиісті орында сақтаулы. Алтынның құпиясы – өзінше дара әңгіме… Отыз жыл бойы тозақ отына өз еркіммен түсіп, толассыз зерттеп ашқан «Алтын адам» құпиясы бүгінгі Қазақстанды бес құрлықтың алдында заңғар биікке бір-ақ шығаратындай. Осының бәрін жан-тәнімен сезінген жалғыз тұлға Тұрсынбек аға еді. Дархан көңіл тұлғаның «Алтын адам» жаңалығының елге жетіп, қуантқан күнін көрмей кеткеніне өкінемін.
Қазақстан бүкіл сала бойынша әлемді аузына қаратар держава болары сөзсіз. «Алтын адам» өзінің байлығымен осыған кепілдік беріп тұр. Фундаменталды ғылым саласынан лек-легімен ашылар таңғаларлық жаңалықтар тосып тұр. Тіпті шешілмеске айналған Арал мен Балқаштың мәселесі де «Алтын адамның» күміс зереншедегі жазуында бедерленген. Аралдың осындай күйге ұшырау себебін білгіңіз келсе, ағайын, күміс зереншедегі 26 таңбаның шифрын ашып, сонда көрсетілген сілтеме бойынша мәліметтер жинаңыз. Алайда «Алтын адамның», жер-жердегі сақ қорғандарының құпиясын ашатын оқымыстыны Еуропадан іздемеңіз. Қазақтың бұдан бес ғасыр бұрынғы тілін әлі ұмыта қоймаған қойшы баласынан іздеңіз. Сақ қорғаны атаулының барлық құпиясы біздің жерде сақтаулы. Жер бетіндегі географиялық атаулардың коды тек қана қазақ тілінде ашылады. Онда да дыбысталуы бұрмаланған бүгінгі емес, бұдан бес ғасыр ілгерідегі қазақ тілінде. Егер де біз қазақтың байырғы тілін білмесек, күміс зереншедегі жазудың шифрын аша алмас едік. Әрине, бұл жолда алуан түрлі математикалық операциялар қолданылды. Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» жазуын оқу үшін астрономиядан бастап, ғылыми-техникалық прогрестің бар жетістігінен түгелдей хабардар болуың керек.
«Алтын адамның» болашақ ұрпақ үшін сақтап келген қазынасы сан-салалы. Ең болмаса соның әдебиетке, музыкаға, сурет өнеріне қатыстысын ашайық. ҚазҰУ-дың филология факультетінде академик Тұрсынбек Кәкішев атындағы зерттеу орталығы құрылсын. Қабілетті жастарды ізденушілік жұмыспен қамтамасыз ету осыдан басталсын. Бұл іске студенттер қауымы да қызыға тартылар еді.
«Алтын адамның» өнер саласындағы туындылары жер бетінде шашылып жатыр. Соның бәрін біз өз жазуындағы тізімнен алып, атап береміз. Ал енді «Алтын адамның» фундаменталды ғылымдағы еңбектері мен газ, мұнай, көміртегіне байланысты мәліметтері жеке-жеке, дара күйде. Соның бәрімен айналысатын мамандар қажет. Біздің мемлекет адамзатты қызықтыратын ғылыми-техникалық прогрес ошағына айналғалы тұр. Бұған «Алтын адам» кепілдік береді.
Тұрсынбек аға осыны жанымен түсінген асыл жан еді. Академик Тұрсынбек Кәкішев атындағы, «Алтын адамды» зерттеу орталығын ғалым өзі қызмет еткен кафедра аясында ұйымдастырсақ дұрыс болар еді. Гуманитарлық салада қазақ ғалымдарынан асқан озық ойлыны басқа еш жерден таппайсыз. Бардың қадірін білейік, ағайын!

Мағрипа ЖЫЛҚЫБАЕВА, физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент

zhasalash.kz

2017 жылдың 21-22 қазанында филология ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішевтің 90 жылдығына орай «Ер Жәнібек» халықаралық қоғамдық қорының ұйымдастыруымен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың спорт кешенінде дүние жүзі қазақ жастары арасында шағын футболдан дәстүрлі «ER JANIBEK CUP» халықаралық турнирі өтеді. 

Осыған орай, бар өмірін қазақ әдебиеті сынын зерттеу мен Алаш арыстарын жоқтауға арнаған білгір ғалым, ұлағатты ұстаз Тұрсынбек Кәкішевтің 90 жылдығында шағын футболдан турнир ұйымдастырудағы мақсатымыз – дүниенің төрт бұрышында жүрген қазақ жастарының өзара жақын қарым-қатынас орнатуына үлес қосу және олардың туған отаны Қазақстанға деген сүйіспеншілігін еселей түсу.

Жүлде қоры 2 млн теңге болатын турнирге Франция, Германия, Түркия, Иран, Ресей, Монғолия, Қытай және Өзбекстанда тұратын қандастарымыз және еліміздің әр облысынан қазақ жастары қатысады.

  Алматыда әдебиеттанушы, профессор Тұрсынбек Кәкішевті жұртшылық ақтық сапарға шығарып салды. Қоштасу рәсімі ғалымның өзі білім алған және өмірінің соңғы кезеңінде қызмет еткен әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде өтті. Қаралы шараға студенттер мен зерттеушілер, марқұмның туыстары мен жерлестері, Алматы қаласы әкімі және парламенттің бірнеше депутаты қатысты. Марқұмды Алматыдағы Кеңсай зиратына жерледі. 9 қыркүйек 2015 жыл.

1

Ғалым Тұрсынбек Кәкішевпен қоштасу рәсімі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің “Студенттер сарайында” өтті. Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

2

Марқұм Тұрсынбек Кәкішевті ақтық сапарға шығарып салуға келгендер.

3

Алматы қаласының әкімі Бауыржан Байбек (ортада) профессор Тұрсынбек Кәкішевпен қоштасу рәсімінде.

4

Қаралы рәсімге келгендер марқұмның туған-туыстарына көңіл айтты.

5

Тұрсынбек Кәкішевпен қоштасу рәсімі кезінде марқұмның суретін көтеріп келе жатқан жігіттер. Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

6

Тұрсынбек Кәкішевпен қоштасу рәсіміндегі қаралы жиын. Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

7

Профессор Тұрсынбек Кәкішевпен қоштасуға студенттер мен зерттеушілер, марқұмның туыстары мен жерлестері, Алматы қаласы әкімі және парламенттің бірнеше депутаты қатысты.

8

Тұрсынбек Кәкішев 1950 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген соң «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде бөлім меңгерушісі, «Мектеп» баспасында аға редактор болып қызмет атқарған. ​1952-1958 жылдары Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің тарихы институтының ғылыми қызметкері, 1960-1968 жылдары Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болған. Ал 1978-1986 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінде филология факультетінің деканы болып істеген. Ол - қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы мен сынына арналған ондаған монографиялық зерттеулердің авторы.

9

Қоштасу рәсімі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі “Студенттер сарайында” өтті.

10

Тұрсынбек Кәкішевті Алматыдағы Кеңсай зиратына жерледі.

11

Марқұмды жерлеген соң зират басында құран оқылды. Кеңсай, Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

12

Қазақстандық белгілі  әдебиеттанушы, профессор Тұрсынбек Кәкішев 89 жасына қараған шағында, 2015 жылы қыркүйектің 7-і күні Алматыда дүниеден өтті.

Суретте: Марқмұның зираты басындағы темір қоршау. Кеңсай, Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

13

Тұрсынбек Кәкішев зиратына орнатылған уақытша белгідегі жазу. Кеңсай, Алматы, 9 қыркүйек 2015 жыл.

Асылхан МАМАШҰЛЫ

Азаттық радиосы