Біреу білсе біреу білмес, 2- жаһан соғысына қатысқа қытай қазақтары да болған. Соғысқа қатысуының тариxи себебі былай болды. 1933-жылы Шыңжаң өлкелік үкімет басына Шың Шысай келді. Шың билікке келе салысымен Совет-Шыңжаң қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтерді. Советтің әуе күштер қорғаныс армия базасы шығыс Шыңжаңның Құмыл қаласына орналасып ішкі қытаймен ресми байланыс үзілгенді. Тағы Советтен екі жүзге тарта әр саланың мамандары Үрімжі, Алтай, Құмыл, Құлжа, Шәуешек тб қалаларға келіп қызмет жасады. 1934-35 жылдан бастап Мәскеу, Ташкен, Алматы, Қазан қалаларына арт-артынан үш дүркін оқушы жіберді. 1934-1939 жылдар арасында Советтер одағында оқып білім алған Шыңжаңдық оқушылардың саны 300′ден асты. Мұның дені қазақтар еді. 1939-жылы 2-жаһан соғысы тұтанып Шыңжаң өлкелік үкіметі сол жылы Советке жібермекші болған оқушылардың оқу бағдарламасын күшінен қалдырады. Естеріңізде болса тариxшы, ғалым Нығымет Мыңжан өз биографиясында айтқанындай дәл осы жылы “Советке шығып оқу орайынан айрылып қалған” еді. Шыңжаң өлкелік үкіметі оқу бағдарламасын тоқтатып қана қоймай сол жылы Советте білім алып жатқан оқушыларды жаппай Шыңжаңға кері қайтарып алады. Бұл Совет-Шыңжаң қарым-қатынастарының ушыққан тұсы еді. Дәл сол кезде бірбөлім Алматы, Мәскеу және Ташкенде білім алып жатқан Шыңжаң қазақтары Шың Шысайдың “елге қайтару” науқанына мойынсұнбай бәрі Алматы қаласында жиналып өз еріктерімен соғыс майданына тізімделіп Қазақ СССР-дың әскер қатарына алынған екен. Таяуда сол туралы деректер тауып алдым. Соғыс майданында Шыңжаң қазақтарынан силанып әскери шен-шекпен алғандары да, жараланып емделгендері де болған екен. Бір қызық дерек, 1944-жылы соғыс аяқталар тұста оларды Мәскеу Алматыға жинап “Шарқи Түикістан” проектісіне салыпты. Олар Алматыда “Алтай, Тарбағатай, Іле мен Үрімді, Еренқабырға, Тәңіртаудың географиялық, этникалық және саяси ерекшелігі” туралы дәріс бергенге ұқсайды. Мәскеу Еуропа соғыс майданынан қайтқан қазақтар мен “Түркістан Легионынан” қайтқан қазақ әскерлерін Алматыға жинап “Шарқи Түркістан” проектісіне қатыстырыпты. Қазақстандық майдангердің нақты қаншасы “Шарқи Түркістан Респубиликасы” үшін Алтай, Тарбағатай мен Іледе соғысқанын қазірше анықтай алмаймыз. Бұл тақырыпқа арнайы пост жазамын, сол кезде тың ойларды айтайын.

Қым-қуыт дүние! Еуропа соғыс майданынан оралған қытай қазақтарын “Шарқи Түркістан үшін күрес” майданы күтіп тұрды. Мәскеу, сондай-ақ Алтай, Шәуешек, Құлжадан астыртын адам әкеп өткізіп Алматыда, Ташкенде үш айлық, алты айлық стратегиялық курстарға дайындады. Сол тұлғаның бірі Генерал Дәлелқан Сүгірбаев еді.

2-жаһан соғысына қатысқан қытай қазақтары туралы дерек Шыңжаңда неге айтылмады деп сұрауыңыз мүмкін. Оның басты себебі, 1950′дің соңы 1989′дың басына дейін Қытай-Совет қатынастары өте төменгі деңгейге түсті. Сол себепті совет құрамында жүріп Еуропа майданында қан кешіп соғысу- қытай үшін томпақ еді. Таптық күреске алынып ауыр жазаға ұшырайтын.

Ал, келесі кезекте біз қытайдың әскери оқу орнында оқып кейін Қытай-Жапон соғысына қатысқан қытай қазақтары болған ба немесе Нан Кин, Гансу һам Үрімжідегі әскери жоғары оқу орнын тауысқан қытай қазақтарының 40-жылдардағы тағдыры не болды, олар не үшін Еуропа мен Ақш-қа әскери білім алуға шыға алмады деген сұраққа жауап іздейміз. Бұл тағы “Шарқи Түркістан мен Чин Түркістан айқасына” апарайын деп тұр. Қош, некерек, қазірше осы!

Eldes Orda

kerey.kz

Шарқи Түркістан- شارقي تۇركىستان
Чин Түркістан- چين تۇركىستان

Шың дубнның шыңжаңды он бір жыл билеп-төстеу кезеңі Шығыс Түркістандағы советтік мәдени, саяси, экономикалық құбылысты өте қоюлатып жіберді. Яң Зың Шин мен Жин Шу Рінге қарағанда Шың дубан советтік билікке саяси “есігін” ашып ішкі қытаймен арасын алыстатты. Сонымен бірге ішкі қытайдан келетін қаптаған қалың қытай мигранттарды кері қайтарды, онымен қоймай орталық үкімет нұсқауына бойсынбай, орталық биліктің наразылығына қарамай жеке аумақтық конституция жасады, жеке байрақ, жеке әнұран, жеке валюта шығарды. Диxуада (Үріжіде) Орыс және Қытай тілінде сабақ беретін саяси, әскери институттар, мектептер пайда болды. Керек десеңіз орыс тілі екінші тілге айналды. Шың дубан ішкі қытайға ұшып баруын біржолата тоқтатып Мәскеуге жиы барғыштап кетті және Мәскеу үкіметі астыртын қаржыландырған Гоминдаң үкіметінің көзіне сүйел болған әлсіз де аз санды қытай көменестерімен де жақсы байланыс жасап, олардың бетке ұстар адамдарын арнайы Диxуаға (Үрімжіге) да алдыртты. Мәскеу билігіне наразы болып Шығыс Түркістанға қоныстанған антисоветшіл, антикөменесшіл саясаткерлерді Шың дубан ұсағанын ұстап, атқанын атып, атпағанын топыраққа тірідей көміп көзін жойды. Мәскеу көмекке жіберген тұлғаларға биік мәртебе беріп саяси қолғанаты қылды. Мәскеу Шығыс Түркістанның күншығыс қақпасы Құмыл уалаятының аумағына әскери әуе базасын құрды, соның ыпқалында Ішкі қытайдан ешкім рұқсатсыз аттап кіре алмады. Бұл фактор Шығыс Түркістандағы Советшіл “Шарқи Түркістанның” пайда болуы мен саяси күшке айлалып кетуіне апарып соқты. Шың дубанның советшіл саясатынан үрейленген Орталық Гоминдаң үкіметі Шығыс Түркістаннан айырылып қалмас үшін шетелге кеткен немесе Шың дубанмен текетіресіп ішкі қытайға қоныс аударған Шығыс Түркістандық тұлғаларды өзіне тартып, олармен санаса бастады, оларды арт-артынан орталық үкіметке шақырып оларға биік мәнсап беріп солар арқылы Шығыс Түркістанға астыртын үгіт жасағысы келді. Нанкин сияқты орталық Гоминданның астанасында газет-журнал шығарып Шығыс Түркістандықтардың “Мәскеуге, Шың дубанға, Көменестерге сенбеуіне” нәсиқаттады. Орталық Гоминдаң үкіметі бір мезгіл “Чин Түркістан” қадамына баруы осы кезеңде басталды. Онысы саяси шарасыздықтан немесе Шыңжаңды Советшіл, Мәскеушіл Түркістандықтардан көрі демократиялы орталық қытайшыл Түркістанға бетбұрғызу, алдаусырату керек болды.
Кейін Шың дубан мен Мәскеудің ара қатынасы араздыққа ұласты. Шың дубан Шығыс Түркістандағы советтік тұлғалар мен әртүрлі советтік күштерді бір күнде-ақ шекарадан шығарып олармен саяси, мәдени байланыста болған Шығыс Түркістандықтарды абақтыға тоғытты. Орталық Гоминдаң үкіметіне қайта жалт беріп шыңжаңдағы советшіл күштерді қидай сыпырды. Мәскеу де құр жатпай Шың дубан үкіметіне қарата оқ атқан Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалыстарды астыртын қолдап солар арқылы Шың дубанмен “есеп айырыспақ” болды. Бұның соңғы нәтижесі советтік негіз бен қолпаштаудағы “Шарқи Түркістан үкіметін” дүниеге әкелді. Бұл құблыс орталық Гоминдаңның ұйқысын қашырды, өйткені, шыңжаңдағы орталық үкіметке қайта қараған Шың дубан кезіндегі қалдық әскери күштер, саяси құрлымдар қауқары жоқ, соққыға шыдамайтын еді, алда жалда Шарқилар Манас өзеінен өтіп Диxуаға(Үрімжіге) басып кірсе тіптен насырға шабады, сорлағанның көкесі сонда дей келе шарасыздықтан саяси сауда жасап әккілікке салынып, саяси әдіс-айламен шешуді қолға ала бастады. Ең әуелі Шарқидың артқы тірегі Мәскеумен құпия ымыраға келді, сол арқылы Шарқи әскерін Манас бойында ілгерлетпей торуылдатып қойды, тағы сомен Шарқи әскерінің жартысын еөп азаматтарды ауылына қайтартып жасақ күшін сейілтті. Ішкі жақтан Нәнкинде сонау жылдары жинап алған Шығыс Түркістандықтарға дереу Диxуада (Үрімжіде) үлкен мәнсап беріп жеті уалаяттағы xалықтың үш уалаяттағы советтік Шарқиға үн қосып бірігіп кетуінің алдын тосты. Бір мезгіл “Шарқи Түркістан”ға қарсы “Чин Түркістан” яғни Қытай-Түркістан үгіт-нәсиқатын жасады, құжаттар, құрлтай керме тулары, саяси сабақтар бәрінде уақытша “Чин Түркістан” ұранын көтерді. Чин-Түркістанды- советтен де “демократиялы, адам құқын қорғайды, әр xалықтың ұлттық құндылығын заңды қорғауға алады, жергілікті xалыққа саяси, әкімшілік мәнсап көптеп беріледі, жалаң қытай ұлтшылдығы жасалмайды, кемсіту болмайды, теңсіздіккке жол жоқ, тб” деген үгіт-нәсиқат желше гуледі. Ішкі қытайда 8 жыл жүрген Жолбарыс та, түрлі себептермен орталық үкімет құрамына орныққан Айсабек, Имн Бұғра, Масғұдтар да осы кезеңде Нәнкиндегі үкіметтен Диxуаға (Үрімжіге) жөткеледі, оларға маңызды мәнсап тағайындалады.
Манас өзеніндегі әскери күшін қайта реттеп алған Шарқи Түркістан уақытша үкіметі бұл кезде Әлиқан Төрені тұтқиылдан “жоғалтып” алып сәл дағдарып тұрған кезі еді. Үрімжідегі түрмеден шыға салып ұшақпен Құлжаға ұшып бара сап екі-үш айдан соң Шарқи Түркістанның басына төраға болып отыра салған Ақметжан Қасмиды әрине түсінбей қалған болуы да мүмкін. Бұл кезең “Шарқи Түркістан уақытша үкіметі” атауын және “азат шарқи түркістан” атауымен шыққан газет-журналдарды біржолата өзгертіп жатқан күрделі өзгерістер кезі еді. Қысқа мезгілде өте үлкен күшке айналған “Шарқидың” енді желі шыққан доп құсап бырысып бара жатқан тұсы. Советшіл Шарқилар “азаттықты емес, жоғары автономияны алсақ деп қолымызға лажысыздан қару алдық” дегенге сендіріп, орталық Гоминдаң үкіметінің Диxуаға (Үрімжіге) енді орнығып жатқан саяси күштерімен екіжақты келсім жасасу ойын ашық айтқан “қызықты дәуір” еді. Сонымен не керек көп өтпей “Біріккен Үкімет” құрылды. Үш уалаят өз өкілеттерін, Жеті уалаят өз өкілеттерін ұсынады. Бұл кез- “Шарқи Түркістаншылдар” мен “Чин Түркістаншылдар” тартысының ең қызған кезі еді. Бір-бірлеріне арыз беру, домалақ қағаз жазу, астыртын соққыға жығу, соғып кету, ереуіл жасап наразы болу жилеген кез. Бір-бірінің өкілетті тұлғаларын мойындамай ақыр аяғы “Біріккен Үкімет” тарап кетті. Бұндай оқиға Нәнки мен Мәскеу үкіметіне “бала бақшадағы балалардың төбелесі” сияқты қызықты “ойын” болды. Екі ірі елдің саяси “керегіне” айналған “Түркістан” ұраны осылай ырду-дырдудан, жік-жікке бөлінуден көз ашпауға әкеп соқты. Нәнкиндегі Гоминдаң үкіметі “Шыңжаң Мәселесі” үшін қатты алаңдаулы еді, өзі құжат қабылдап үгіттеген “Чин Түркістан” ұранының әлсіз де болса “жеміс” бергеніне саяси қуанышы мол еді, деседе терістікте күшейіп келе жатқан МАО үкіметінің мәселесін шешу тіптен алаңдататын. Өйткені, Мәскеу “Шарқи Түркістан” арқылы есеп айырспаса да “МАО ҮКІМЕТ”і арқылы есеп айырысатыны ап-анық еді.

Суретке түсінік: Шарқи Түркістан үкіметі шығарған ұлттық ақша. Келесі бірі, Чин Түркістан үгіті гулеп тұрған кезде шыққан Шыңжақ ақшасы. (бетінде Чин Түркістан жазуы бар)

ОРДА Елдес
04.01.2017