Kerey.kz/Керей.кз » ҚАЗАҚТАР

Қытай: Гансуде мекендейтін қазақтардың тарихы

kerey.kz — Mon, 09 Oct 2017 04:35:18 +0000

Қытайдың ішкі провинцияларындағы шалғай аймақтарда шашырап жүрген Қазақ диаспорасын зерттеу қазірге дейін көп қолға алынбай келе жатқан маңызды тақырыптардың бірі. Солардың арасынан ең алдымен Гансу қазақтарын атауға болады.

І. Гансу қазақтарының тарихы және қазіргі жағдайы

Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының нәтижесінде 1954 жылы ШҰАР ға қарасты Іле Қазақ автономиялы облысы құрылды. Қазақтар негізінен осы обылыстың Алтай, Іле, Тарбағатай аймақтарында, сондай-ақ ШҰАР Мори-Қазақ, ШҰАР Баркөл-Қазақ автономиялы аудандарында үлкен шоғыр болып қалыптасқан. Осы аталған өңірлердегі қазақтарды диаспора деуден гөрі ШҰАР дағы тұрғылықты, ежелден келе жатқан этникалық қазақтар деп атасақ та теріс болмайтын ұқсайды.

Ал Қытайдың ішкі жағында да, атап айтқанда Гансу мен Чиңхай провинцияларындағы елді мекендерді жарты ғасырдан астам уақыт қоныс етіп келе жатқан қазақтардың да бар екендігі жалпыға аян. ШҰАР дағы қазақтар шоғырлы қоныстанған мекендерден алысқа шашырап кеткен осы бір қазақтар туралы зерттеулер мен ақпараттар Қазақстандағы баспа сөз беттерінде сирек кездесетіні рас. Себебі ол жақтағы қазақтар Қазақстан шекарасынан 2000 шақырымнан ұзақ шалғай жерлерге орналасқан. Сол үшін мақаламыздың тақырыбын сонау Қытайдың алыс қиырларындағы Гансу қазақтарына қарай бұруға тура келді.

Гансу қазақтары да Шыңжаңдағы қазақтар сияқты ауылдық жерлерде тұрады. Көп мөлшері Ақсай қазақ автономиялы ауданына орналасқан. Гансудың Ланжоу, Жиючуан, Донхуаң қалаларына да аз мөлшерде қазақтар орналасқан. Жалпы саны 4000 ның айналасында.

Ақсай қазақ автономиялы ауданы Гансу қазақтарының ең шоғырлы қоныстанған тұрақты мекені болып табылады. Аудан Гансу, Шыңжаң және Чиңхай өлкелерінің тоғысқан жеріндегі Алтын тауының шығыс жағына орналасқан. Жер бедері күрделі, айналасы тау, биік үстірт, құмды шөл дала. Ауасы құрғақ, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 110 мм. Аудан табиғи ресурстарға бай. Тұрғындары мал шаруашылығымен және кен ашу жұмыстарымен айналысады.

Қытай Халық республикасының Гансу провинциясына қарасты Ақсай қазақ автономиялы ауданы — 1954 жылы 27 сәуірде құрылған әкімшілік аудан. Орталығы — Хоңлиууан қаласы. Жер көлемі 33733 км². Ауданда қазақтардан басқа қытай, дүнген, тибет, монғол, салар сияқты ұлттар да мекендейді. Жалпы халық саны 10000, қазақтар саны 3600 адам, жалпы халық санының 40 пайызын ұстайды.

Қытайдың Гансу провинциясындағы қазақ диаспорасының қалыптасуы ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Шыңжаң өлкесінің билеушісі Шың шыцай жүргізген терорлық саясатпен тікелей байланысты.

Өткен ғасырдың 30 жылдарында Қытайдағы Шыңжаң өлкесінің билеушісі Шың шыцай Шыңжаң өлкесінде тоталитаризмдік режим орнатып, халықты қырып ˗ жойып, қуғын ˗ сүргінге ұшыратқаны анық. 1934 — 1939 жылдары Шыңжан губернаторы Шыңшыцайдың қазақтарға қолданған қатаң саясатының нәтижесінде Алтай аймағына қарасты Шіңгіл ауданындағы және Құмыл аймағына қарасты Мори, Баркөл аудандарындағы қазақтардан 30 мыңға жуық адам Шыңжанның шығысындағы Гансу өлкесіне босып кетті.

Қазақтар Гансу жеріне бірнеше дүркін босып барған.

1936 жылы қаңтар айында Ганьсу жеріне Адубайдың (керей тайпасының жәнтекей тасбике руынан, шаңия) көші өтті. Адубай бастаған бұл көштің құрамында 113 түтін, 565 адам болды. Бұл реткі қазақ көші Ганьсудың батыс солтүстігіндегі Мазоң тауын айналып, Аньши ауданын басып, Чилиян тауының солтүстік баурайындағы Уйырхұн, Тула өңірлеріне барып аялдайды.

1937 жылы шілде айында Қытай және Еуропа қазақтарының даңықты батыры Елісқан тәйжі Әліпұлы (керей тайпасының жәнтекей тасбике руынан) өз қарамағындағы елін бастап Гансудың батыс солтүстігіндегі Мазоң тауын айналып, Аньши ауданын басып, Чилиян тауының солтүстік баурайындағы Уйырхұн, Тула өнірлерінде тұрақтап қалған Адубайдың ауылына барып қосылды. Көштің құрамында 178 түтін 890 адам болды.

1937 жылы қазан айында Зайып тәйжінің (сол жылдары 70 жаста, керей тайпасының жәнтекей базарқұл руынан) бастаған көші Ганьсу жеріне өтті. Зайыппен бірге шығыс қазақтарына аты әйгілі Қасым батыр да (Керей тайпасының меркіт руынан) Ганьсу жеріне өтті. Зайып бастаған көштің құрамында 703 түтін 3515 адам болды.

1939 жылы ақпан айында Шыңжаңнан тағы бір үлкен көш Ганьсуға өтті. Ол көштің құрамында да мықты ел ағалары болды. Атап айтқанда: Құсайын тәйжі (найман тайпасынан) – 98 түтін, 490 адамымен; Нұрғали үкірдай (керейдің жәнтекей руынан) – 374 түтін, 1187 адаммен; Сабырбай тәйжі (керейдің жәдік руынан) – 241 түтін, 1800 адаммен; Шығыс қазақтарына аты таныс әйгілі батыр Әйембет ваң (уақ тайпасынан) – 100 түтін, 500 ден астам адаммен; Солтаншәріп тәйжі( керейдің ителі руынан) – 100 түтін, 500 – ден астам адаммен; Салақиттан үкірдай (керейдің молқы руынан) – 140 түтін, 700 адаммен; Әбілқайыр залың (керейдің сарбас руынан) – 183 түтін, 915 адаммен; Еженхан (керейдің жәнтекей руынан) – 125 түтін, 625 адаммен көш бастады. Бұл жолғы көштің жалпы түтін саны 3160-тан, адам саны 7000-нан астам болды[1, 11-14 б].

1930 жылдардан басталған қазақ босқындарының көші өткен ғасырдың 50-ші жылдарында аяқталды. Көш жөнекей қазақтар губернатор Шың шыцайдың және милитарис Ма буфаңның талай реткі қудалап жүріп жасаған қырғыншылығына ұшырады. Босқын халықтың жартысынан астамы жол бойындағы соғыстардан, обадан, ашаршылықтан қырылып қалды. Ал, көштің алдыңғы легі Елісқан батырдың бастауымен Тибетті басып, Памир, Гималай жоталарынан асып Үндістан мен Пәкістанды барып паналады. 50 жылдары Халқаралық көмектердің нәтижесінде Түркияға жеткен. Бүгінде Түркия мен Еуропадағы қазақтың дені осы көш арқылы барған қазақтың ұрпақтары.

Сол босқындардың біраз бөлігі Гансу, Шыңжаң және Чиңхай өлкелерінің тоғысқан жеріндегі Алтын тауының оңтүстігі мен солтүстігіндегі және Чиңхайдың Гәс жеріндегі елсіз иен далаларда аш жалаңаш қалыптарында жан сауғалап босып жүрді.

1949 жылы Қытай Халық республикасы құрылды. Жаңа құрылған ҚХР үкіметі Гансу, Чиңхай жерлерінде босып жүрген қазақтарды өз қалаулары бойынша орналастыру саясатын жүргізді. 1953 жылы 24 наурыздан 3 сәуірге дейін Қытай компартиясы батыс терістік бюросы батыс терістік әкімшілік комитеті Ланжоу қаласында Ганьсу, Чиңхай, Шыңжаң үш өлке шекарасындағы қазақ басшыларының бірлігі және ұлттар ынтымағы жиналысын ашты. Жиынға қатысқан өкілдер бұрынғы ұлттар арасындағы қанды қақтығыстарға Гоминдаң үкіметі себепкер екендігін тұрақтандырды. Сонымен қатар «Ганьсу, Чиңхай, Шыңжаң үш өлке шекарасындағы ұлттар ынтымағын күшейту мен шекарадағы қазақтарды тыныштыққа кенелту» келісім пікірін мақұлдады. Келісім бойынша Қайыз жерін орталық еткен шығысы Қалтын, Тосынпу, батысы Қанамбар, терістігі Янданту, түстігі Қайыздың түстігіне дейінгі аумақ Ақсай қазақтарына тиеселі болып белгіленді. Осыдан бастап босқын қазақтар тыныш өмір сүретін тұрақты мекенге ие болды[2, 69 б].

1954 жылы 27 сәуірде Ақсай қазақ автономиялы ауданы құрылды. Орталығы Боложуанжиң кенті болып белгіленді. Сонымен бір уақытта автономиялы ауданға қарасты 5 ауыл құрылды. Жаңа құрылған ауылдарға жаңа заман талабымен Бейбіт, Демократ, Ынтымақ, Құрлыс деген аттар берілді, қалған бір ауыл бұрынғысынша Добагу атанды.

Осыдан бастап бұрынғы босқын қазақтар өздері еркін өмір сүретін мекенге ие болып, бейбіт өмірлерін бастады. 1998 жылы аудан орталығы Хоңлиууан қалашығына көшірілді. Қазір Ақсай қазақ автономиялы ауданнына қарасты 2 ауыл, бір қала, 14 әкімшілік қыстақ бар. Ақсай қазақ автономиялы ауданындағы қазақтардың тұрмысы өте жақсы, экономикалық деңгейі жағынан Қытайдағы барлық қазақ аудандарының алды деуге әбден болады.

1955 жылы тұңғыш ауылдық мектеп ашылды. Қазақ балалары аралас мектептерінде қытай тілінде білім алады. Ауданда бір орта, бір бастауыш мектеп және бір бала бақша бар. Аудан орталығында 400 адам қатар тұрып намаз оқитын «Ақ мешіт» деген мешіт те бар.

Мұндағы қазақтар дінін, ұлттық салт-дәстүрлерін жақсы сақтаған. Соның айғағы ретінде Ақсайдағы Қазақ ұлттық мұражайын атауға болады.

Ақсайда 1992 жылға дейін таза қазақ тіліндегі мектептер болған. Кейінгі өзгерген саясаттар бойынша ондағы мектептер қытай тілінде білім беретін болды. Сондай-ақ, ауданда ойын-сауық үйірмесі құрылып, 2003 жылдан бастап ақындар айтысын дамытуды қолға алды. Ақсайдағы қазақтар қазақ ұлтының дәстүрлі мәдениетін жақсы сақтаған, қыз ұзатып, келін түсіргенде киіз үй тігіп той тойлағанды тамаша дәстүрге айландырған. Бұдан тыс үлкен жиын-тойларда қазақтар қазақтың ұлттық киімін киіп шығуын да тамаша дәстүрге айландырған.

Ақсай халқының орта есеппен кісі басына тура келетін кірісі 16708 юан. Жақынғы жылдары Ақсай ауданы қарқыны дамыды. Аудандағы қайта жөндеуден өтіп, асфальттандырылған транспорттық жолдарың ұзындығы 1000 километрге жеткен.

Аудан орталығы Хоңлиууан қалашығының көлемі 4.8 шаршы километр. Көшелері түгелімен асфальтті жол. Қалашықтағы құбыр суы , жылумен қамдау , көгілдір отын, жарық, су, сандық телевизия сияқты халықтық құрлыстардың жүзеге асырылуы 95% тен асқан. Ақсайдағы халықтың баспаналы болу жобасы 100%. Ақсай ауданында кен өндірісін дамыту жақсы орынға қойылған. Аудан өңірінде өндірілетін тасмақта кені ауданның басты кіріс қайнары болып табылады. Тасмақтадан тыс Ақсай жерінде темір, мырыш, жез, шырымтал сияқты 41 кен түрі бар.

Ақсай жері шөлді және үстірттік өңірлерге бейімделген жануарлардың қасиетті мекені. Бұл өңірде жабайы түйе, құлан, қодас, арқар, аю, ақбұғы, ұлар, қоңырқаз, тырна, дуадақ сияқты елеулі қорғалатын аң-құстардың түрлері бар. Қанамбар қорығы қос оркешті жабаиы түйені негіз еткен мемлекеттік қорық болып табылады.

Ақсай ауданында ұлттық мәдениеттің қорғалуы мен дамытылуы жақсы жолға қойылған. Ауданда ұлттық көрме орталығы, кинотеатр, этнопарк, мұражай, ипподром, спорт сарайы сияқты жаңа құрлыстар бой көтеріп ұлттық мәдени қимылдардың кедергісіз өткізілуіне тамаша шарт жағдайлар әзірленген. Осындай шарт жағдай астында 2013 жылы қыркүйек айында Ақсай қазақ автономиялы ауданында қазақ күресінің IX кезекті Азия чемпионаты өткенін атап өтуге болады.

Гансу өлкесіндегі Ақсай қазақ автономяилы ауданының көрінісі көркем, жер байлықтары мол, ұлттық салт-дәстүр ерекшеліктері қою түске ие. Өткен замандарда киіз үйде тұратын қазақтардың тұрмыс шарт-жағдайы тым мәз емес болатын. Ал қазіргі кезде барлығы өзгерген, халықтың күнкөрісі жоғары деңгейге көтерілген, малшылардың барлығы отырақтанып сапалы салынған жер үйлер мен қабат үйлерде тұрады.

Қалбан Ынтықан

ЖАТ ЖЕРДЕ ҚАЛҒАН ҚАЗАҚТАР

kerey.kz — Tue, 08 Aug 2017 02:22:55 +0000

Кеңестік жылдары қазақ халқына қарсы жасалған большевиктердің зұлымдық саясатының құрбаны болған талай мыңдаған, миллиондаған қазақтың сүйегі атажұртынан тыс жерлерде, жат жұртта қалды. Әсіресе, большевиктердің қолдан ұйымдастырған 1929-1933 жылдарғы ашаршылық кезінде қазақ жерінен ауып, шетелдерге бас сауғалаған талай қазақ сол жақта өлім құшты. Көбі көмусіз иен далада қалды.

Бірақ біздің айтпақ болып отырғанымыз, «Ұлы Отан соғысы» деп аталатын Германия мен СССР арасындағы 1941-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан талай боздақтың елге қайтпай, жат жұртта қалғаны. «Соғыс тұтқыны» аталған осы қазақтар соғыс біткен соң «елге қайтсақ, сталиндік террордың құрбаны болармыз» деген қауіппен Германияда қалуды жөн санайды. Олардың көбі «Түркістан легионы» құрамында болды. Кезінде Мұстафа Шоқайдың көмегімен неміс концлагерлерінен босанған осы азаматтардың кейбірі қазақ тілінде газет, журналдар шығарып, онда өздерінің атажұртқа деген сағынышқа толы ойлары мен мақалаларын жазып тұрды.
Солардың бірі соғыс жылдарында Берлин қаласында шығып тұрған «Милли әдебиет» (Milli Adebyet) журналының бас редакторы болған Мәжит Айтбай еді. Ол 1914 жылы Қызылорда облысында дүниеге келіп, Алматыда Қазақ педагогикалық институтын бітірген соң, 1937-1939 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, студенттер даярлау курсының бастығы, Қазақстан Жазушылар одағынының Қызылорда облысы бойынша бөлімшесінің бастығы қызметтерін атқарған. 1941 жылы соғыстың алғашқы күндері неміс қолына тұтқынға түседі. М.Шоқайдың көмегімен неміс концлагерінен босанған ол, «Түркістан ұлттық бірлік комитетіне» мүше болып, «Жаңа Түркістан» (Jeni Turkestan), «Милли Түркістан» (Milli Turkestan) газеттерін шығарысқан, 1943 жылы Берлинде «Абылай хан» атты өлеңдер жинағын шығарған. Оған екі дастан, үш баллада, төрт ән, 41 өлеңі енген. Шығармаларын «Қобызшы Қорқыт» деген бүркеншік атпен жазған, Мәжит Айтбай 1945 жылы АҚШ пен Англияның Дрезден қаласына жасаған әуе шабуылы кезінде қаза болды. Марқұмның қабірі қайда екені белгісіз қалды.
Жат жерде қабірінің қайда екені белгісіз қалған тағы бір қазақ Мәулікеш Қайбалды (Асан қайғы) Ленинград университетінің философия факультетін бітірген соң, Алматы университетінде орыс әдебиеті пәнінен сабақ беріп жүргенде әскерге шақырылып, соғыс кезінде немістердің қолына тұтқынға түскен. Оны Мұстафа Шоқайдың өзі тұтқыннан босаттырып, Берлинге алдыртқан екен. Соғыста немістер қолына түскен, ортаазиялық және қазақстандық тұтқындар арасында таратылып тұрған «Милли Түркістан» журналында «Асан қайғы» деген бүркеншік атпен Мәулікеш Қайбалды Алашорда қайраткерлері Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев және Сәкен Сейфуллин мен Бейімбет Майлиннің жазған еңбектерін көпке таныстыруда біршама еңбек еткен. Өз білім жігерін үлкен мақсатқа жұмылдырған М.Қайбалды Берлинде сегіз айлық аудармашылар курсын оқып бітіреді, одан кейін Майндағы Франкфурт университетінің неміс философиясы және ағылшын тілі факультетінде білім алады. Оның неміс журналдарында әдеби мақалалары жарияланып тұрады. Германияда неміс тілінде «Жұмақтан жеткен жансауға үні» атты романы жеке кітап болып, жарық көреді. «Азаттық» радиосының «Түркістан» редакциясының алғашқы директоры болып істеген Асан қайғы (Мәулікеш Қайбалды) 1969 жылы белгісіз жағдайда қайтыс болады. Оның өлі денесі Мюнхен қаласы шетіндегі теміржол бойынан табылған. Марқұмның қабірі о баста Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылмандар зиратында болса, кейін ол жерден шығарылып тасталған.
Соғыс тұтқыны ретінде елге қайтпай, Германияда қалуды жөн санаған қазақтардың бірі – Қарыс Қанатбай. 1911 жылы Батыс Қазақстан облысында туған. 1936 жылы Свердловск қаласындағы тау-кен институтын бітірген соң, Қазан қаласында инженер, кейінірек басшы қызметтерін атқарған. Герман – Кеңес соғысына офицер шенінде қатысып, 1941 жылы тұтқынға түсіп, түрмеден Мұстафа Шоқайдың көмегімен босап шығады. 1942 жылы Түркістан ұлттық комитетінде жауапты хатшы қызметін атқарған. Түркістанның ұлттық тәуелсіздігі үшін қызмет еткен тұлғалардың арасында Қарыс Қанатбай есімі Мұстафа Шоқайдан кейін айтылады. 1951 жылдың қыркүйек айында Мюнхен қаласында «Түркелі – Түркістан Азаттық Комитетінің органы» деген атпен екі тілде: түрікше және орысша «Түркелі» журналын шығарып тұрған. Ол – «Азаттық» радиосының Орта Азия редакцияларының ашылуына тікелей араласқан, өзіндік ықпалы болған күрескер тұлға. Қ.Қанатбай антикеңестік эмигранттардың Висбаден конференциясына делегат ретінде қатысқан. Қ.Қанатбайдың жазған естелігі, жарияланған еңбектері бізге әзірше беймәлім. Неміс әйелге үйленген Қарыс Қанатбайдың артында ұрпақ қалмаған. Дегенмен де оның көптеген тарихи маңызды істерге куә екені белгілі, ол 1982 жылы 71 жасында қайтыс болды. Марқұмның қабірі Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылмандар зиратында жатыр.
Екінші дүниежүзілік соғыста немістер қолына тұтқынға түсіп, кейін Германияда қалып қойған тағы бір қазақ – Дәулет Тағыберлі (1919-1987). Дәулет Тағыберлі Арқа жақтағы керей руынан, соғыстан бұрын Қазақстанның оңтүстік бөлігінде тұрыпты. Оның соғыс кезінде қашан, қалай тұтқынға түскені және одан кейін қайда болғаны анық емес. «Азаттық» радиосының «Түркістан» редакциясында Асан қайғыдан кейін қызмет істеген – қазақ бөлімінің жеке редакция болып құрылуына белсене атсалысқан қазақтардың бірі. Д.Тағыберлі басқарған кездегі «Азаттық» радиосының «Түркістан» редакциясында болған бір айтулы оқиға – қазақ тілінде ғана хабар беретін «Түркістан – 3» деп аталған редакцияның жеке бөлініп шыққандығы. Неміс әйелге үйленіп, өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-та өткізген Д.Тағыберлі 1987 жылы қайтыс болып, сүйегі Мюнхен қаласындағы мұсылмандар зиратына жерленген.
Жат жерден топырақ бұйырған тағы бір қазақ – Жәкебай Бапыш (1922-2000). Қызылорданың Қармақшы ауданында дүниеге келіп, сондағы пединституттың екінші курсын бітірген соң 18 жасында әскерге алынып, кіші офицерлер курсын оқып жүргенде соғыс басталады. Майданда қоршауда қалып, тұтқындалған. 1945 жылы неміс түрмесінен қашып шығып, қалжырап, сырқаттанып, талай бейнетті көріп, әрең деп өлім ауызынан қалған соң, елге қайтпай, Германияда қалып қойған қазақ. Қиыншылықтарға қарамастан, Германияның Нюрнберг қаласындағы радио-техника институтына оқуға түсіп, «Азаттық» радиосының көмегі мен қолдауы арқылы сол білім ошағын ойдағыдай бітіреді. Д.Тағыберліден кейін радионың қазақ бөлімшесінің директоры болған Жәкебай Бапыш – радиода 1955 жылдан 1986 жылға дейін 31 жыл, ең көп жұмыс істеген ардагер қызметкер. Өмірінің соңғы жылдары Мюнхенде өмір кешкен, Ж.Бапыш ақсақал 2000 жылы 31 мамырда 78 жасында қайтыс болды. Қазір Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылмандар зиратында жатыр.
Германия жерінде топырақ бұйырған тағы бір қазақ – белгілі диссидент Махмет Құлмағамбетов (1930-2009). 1930 жылы Қостанай облысының Меңдіқара ауданында дүниеге келген. Кейін Қазақ мемлекеттік университетінің философия факультетін бітірген. 1954-1958 жылдар аралығында Түркіменстандағы Чарджоу жоғары оқу орнында және одан кейін Қырғызстанның Фрунзе қаласындағы медицина және политехника институттарында дәріс берген. М.Құлмағамбетов кеңес билігіне қарсы үгіт-насихат жүргізіп, марксистік-ленинистік бағытты қатаң сынағаны үшін 32 жасында тұтқындалып, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының үкімімен 7 жылға сотталып, жазасын қатаң режимдегі колонияда өтеуге кесіледі және 3 жылға жер аударылады. Жазасын өтеп шыққаннан кейін М.Құлмағамбетов елге қайтпай, Украинаның Харьков қаласында тұрған. 1970 жылдардың соңында Кеңес Одағынан шетелге эмиграцияға шыққан М.Құлмағамбетов «Азаттық» радиосына саяси шолушы ретінде қызметке тұрып, өмірінің соңына дейін Кеңес елінің шындық жай-күйін, өзі көріп біліп, басынан кешкен ауыр да тауқыметі қиын жағдайларды «Азаттық» радиосының толқыны арқылы талмай баяндайды. Махмет Құлмағамбетов 2009 жылы 78 жасында Мюнхен қаласында қайтыс болды.
«Азаттық» радиосында ұзақ жылдар қызмет еткен Хасен Оралтай 2006 жылы Түркияның Измир қаласында жарық көрген «Елім-айлап өткен өмірден соң» кітабында, Германияның Мюнхен қаласындағы және Берлиндегі мұсылмандар мазарында жатқан қазақтар қабірінің жағдайына алаңдаушылық білдіре отырып, «Берлиндегі мұсылмандар мазарына Мұстафа Шоқай жерленген, ал Мюнхендегі мұсылмандар мазарында ондаған қазақтың қабірі бар болатын-ды. Қазір олардың көбі орнында жоқ, жыл сайын төленуі тиіс ақша төленбегені үшін немістер жағынан қабірлерінен шығарылып тасталған. Қазақстанда зиялы қауымға есімі белгілі Мәулікеш Қайбалды (Асан Қайғы) қабірінен шығарылғандар қатарында» деп дабыл қаққаны есімізде. Жат жұртта қалған қазақтар тағдырын осылайша сөз еткен қоғам қайраткері, жазушы, публицист Хасен Оралтай 2010 жылы 77 жасында Мюнхенде ауыр науқастан қайтыс болды. Марқұмға бауырлас Түркия жерінен топырақ бұйырып, Салихлы қаласының орталық мазарындағы әкесі Қалибек Раймбекұлы Хакімнің қасына жерленді.
Жуырда Орал қаласынан Серік Қанатбай есімді азамат осы мақала авторының жөн сілтеуімен Мюнхен қаласына барып, қала шетіндегі мұсылмандар зиратында жатқан атасы Қарыс Қанатбайдың қабіріне бас иіп, Құран оқытып, елден апарған бір уыс топырақты сеуіп қайтты. Қаншама жылдар бойы атасының қабірінің дәл қайда екенін біле алмай жүріпті. Аталарының қабірінің суретін тауып, интернет арқылы жолдағанымда барлық туыстары жиналып, ұлар-шу болыпты. Кеңес жылдары аталарын іздеуге, сұрау салуға тыйым салынғандықтан, тәуелсіздіктің арқасында ғана ұзақ жылғы сағыныш армандары осылай орындалса да сол маңайдағы қазақтардың қабірлерінің елеусіз күйде, ешбір қоршаусыз, көбін арамшөп басып кеткені жанын ауыртыпты. Неміс заңы бойынша әр қабірдің жеріне марқұмның туыс-туғандары жер салығын, яғни, шамамен жылына 70-80 евро көлемінде төлемақы төлеп тұрулары тиіс екен. Немістер болса, марқұм болған туысқандары үшін жер салығын бірден 10 жыл не 20 жыл уақытпен төлеп тастайды екен. Осы уақытқа дейін Түркиядан Германияға жұмыс істеуге барған «гастарбайтер» қазақтар «соғыс тұтқыны» ретінде елге қайтпай, Германияда қалып қойған осы қазақтардың қабірлерінің басына барып, Құран оқытып, шама-шарқынша жер салықтарын төлеп жүріпті. Қазір ол қазақтар да қартайып, қайсыбірі бұл өмірмен хош айтысса, қайсыбірі Түркияға қайтып кеткен. Естуімізше, егерде жер салығы бірнеше жылдар бойы төленбесе, онда неміс өкіметі қабірді сүріп тастап, жерді басқаға сатуға құқылы көрінеді.
Осы орайда басқа елдердің жат жұртта қалған өз адамдарына деген ықылас, пейілі қалай болатыны туралы мына жайтқа көңіл аударуды жөн көрдік. Туысқан Әзербайжан елінің бұрынғы президенті Әбілфейіз Елшібей ресми сапармен Түркия астанасы – Анкараға барған күні ертеңінде ерте тұрып, қасына молда ертіп, сондағы зиратта жерленген Әзірбайжанның 1918-құрылған Ұлттық үкіметінің бастығы Мехмет Емин Расулзаденің қабіріне барып, Құран оқытыпты. Мұны марқұм Хасен Оралтай ағадан естіген едім.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қазақ жеріне де соғыс тұтқыны ретінде әкелініп, ауыр жұмыстарға салынған жапон әскерлерінің қайсыбірі қиын, ауыр жағдайға шыдамай о дүниелік болғаны белгілі. Кейін Жапония үкіметі Қазақстандағы сол азаматтарының жатқан қабірлерін тауып, оларға ескерткіштер тұрғызып, сыртына қоршау салдырып, күзет қойдырғаны туралы естіген боларсыз. Ол ол ма, Жапониядан шетелдерге баратын үкіметтік деңгейдегі делегацияның өзі егер сол елде жапон сарбаздарының қабірі бар болса, міндетті түрде соған барып, гүл шоқтарын қойып, тағзым етеді екен. Қазақстаннан шетелдерге баратын үкіметтік делегацияның сол елдерде қандай бір себептермен қалып қойып, жат жерден топырақ бұйырған қазақтарын іздепті деген хабарды естімедік. Неге солай? Хасекеңнің айтуынша, Әзірбайжан президентін таң атпай Анкара зиратына апарған – оның бойындағы бұлқынған рухани күш пен ұлттық сананың жоғары болуы.
Қазақ халқы да – ғасырлар бойы өлгенін құрметтеп, еске алып, жоқтап өскен халық. Сондықтан да «өлі риза болмай, тірі байымайды» деген қанатты сөз бар. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев жақындағы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында қазақ халқының алдындағы рухани жаңғыру қажеттілігін алға қойғаны белгілі. Ендеше, жат жұрттан топырақ бұйырған осы қазақтарды үнемі еске алып, олардың қабірлеріне қоршау тұрғызып, ие болу бәріміздің әсіресе, ең әуелі ел үкіметі тарапынан жасалуы тиісті маңызды іс.
Бұл орайда, Берлиндегі түрік зиратына жерленген Мұстафа Шоқайдың қабіріне және Германияның Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылман зиратында елеусіз жатқан «соғыс тұтқыны» болған қазақтарға Берлиндегі Қазақстан елшілігі, Мюнхен қаласындағы Қазақстанның бас консулдығы иелік етсе, біздің нағыз ел екенімізді халықаралық деңгейде жақсы жағынан таныта алатын тағы бір оңды іс болған болар еді.

Досан Баймолда «Айқын» газеті