|  |  | 

Тарих Тұлғалар

НКВД қудалаған Оразмағамбеттің тағдыры белгісіз


Карлаг музейінің қызметкерлері азаптау көрінісін қойып жатыр. Қарағанды облысы Долинка ауылы, 19 мамыр 2013 жыл. (Көрнекі сурет)

Карлаг музейінің қызметкерлері азаптау көрінісін қойып жатыр. Қарағанды облысы Долинка ауылы, 19 мамыр 2013 жыл. (Көрнекі сурет)

1930 жылдары қазақтардың Маңғыстаудан Иранға көшуіне себепші болған, кейін советтік жазалау мекемесі ату жазасына кескен Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің Түркіменстан түрмесіндегі тағдыры белгісіз күйінде қалды.

Исламбек Көрпе – 1935 жылы Иранға көшіп, 1937 жылы НКВД ұстап, ату жазасына кескен Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің шөбересі. Иран жерінде туған Исламбек қазір де сондағы Горган қаласында тұрады. Оның үлкен атасы Оразмағамбет Тұрмағанбетов – 1930 жылдары советтік Қазақстандағы қудалаудан бас сауғалаған қазақтардың Иран қалаларына қоныстануына себепші болған белгілі тұлға болатын.

ОРАЗМАҒАМБЕТТІҢ ҰСТАЛУЫ

Исламбектің айтуынша, әуелде Оразмағамбет Бұхарада, Түркияда діни білім алып, кейін Үндістанның Бомбей (қазіргі атауы – Мумбай) қаласында оқып, геолог-инженер мамандығын игерген.

- Қазақстандағы 1930 жылдардағы саяси науқан кезінде Маңғыстауда атамызды НКВД «Англияның шпионы» деп қудалайды. Сол кезде ол бала-шаға, туыстарымен бірге Ашғабадқа көшіп барады. Сонда жүргенде бір күнітаныстарының бірі Оразмағамбетті ұстау туралы бұйрық келгенін, сондықтан ертеңге қалмай түнде қашу керектігін айтады. Сол ұйғарыммен ол түнделетіп әулетімен Иран жеріне көшіп кеткен, – дейді Исламбек Көрпе Азаттыққа.

НКВД ату жазасына кескен Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің шөбересі Исламбек Көрпе. Алматы, 2016 жылдың күзі.

НКВД ату жазасына кескен Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің шөбересі Исламбек Көрпе. Алматы, 2016 жылдың күзі.

 

Оның айтуынша, Иранға көшіп барған қазақтар әуелде бірнеше қалаға бытырай қоныстанып, қиналып қалады. Кейіннен қазақтар Горган, Бендер-Түркіменге (Бендер шах) тұрақтайды.

Ебжан атамның айтуынша, Оразмағамбетті Иранда жүрген жерінен Совет жағы «қара машинамен» алып кетіп, Түркіменстанға апарып атқан екен.

- Оразмағамбеттің тұңғыш ұлы – Ебжан атамның айтуынша, Оразмағамбетті Иранда жүрген жерінен Совет жағы «қара машинамен» алып кетіп, Түркіменстанға апарып атқан екен. Естуімізше, атқан кезде денесінен 58 оқ табылған деседі, – дейді Исламбек.

Исламбек Көрпенің айтуынша, Ебжан кейін әкесінің қайда, қашан, қандай жағдайда атылғанын және мәйітін сұрап, Мәскеу мен Ашғабатқа Қазақстандағы туыстары арқылы сұрау салып хат жазған. Алайда сот, прокуратура, бір кездегі КГБ мекемелерінен алған жауаптарда Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің қайтыс болған жылдары екі түрлі көрсетілген. Ал мәйіті немесе қалдығы жайлы мүлде айтылмайды.

Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің 1942 жылы өлгені туралы анықтама.

Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің 1942 жылы өлгені туралы анықтама.

 

Оразмағамбеттің Иранда қалай ұсталғаны жайлы да нақты айтылмайды. Ұрпақтары айтқандай шынымен НКВД өзі Иранға барып ұстады ма, немесе НКВД-дың сұрау салуымен Иран жағы ұстап берді ме – бұл туралы дерек, құжат әзірге жоқ. Ал маңғыстаулық өлкетанушы Алқажан Меделұлы Оразмағамбет Түркіменстан-Иран шекарасында ұсталуы мүмкін дейді.

- Біз Оразмағамбет туралы зерттеу жасап Иранға барған кезімізде жергілікті түркімендер Оразмағамбеттің шекара маңындағы шабуылдың бірінде түркімен серіктерімен бірге ұсталғаны туралы айтты. Ол Иранға көшкен соң да шекарадан әрі-бері қатынап жүрсе керек, – дейді Алқажан Меделұлы Азаттыққа.

1938, 1942? ҚАЙ ЖЫЛЫ АТЫЛҒАН?

Оразмағамбеттің ұрпақтары оның ақталғаны жайлы ресми мәліметті алғаш 1990 жылы алған. Осы жылы қазанның 3-і күні Түркіменстан прокуратурасы оның туыстарына жолдаған жауабында Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің СССР Жоғарғы соты әскери коллегиясының шешімімен “контрреволюциялық” әрекеттері үшін айыпталып, 1938 жылы ату жазасына кесілгені, ал бұл істің 1963 жылы құрамында «қылмыс болмағандықтан» тоқтатылғаны келтірілген. Прокуратура осы құжатқа қоса Оразмағамбеттің ақталғаны жайлы да анықтаманы қоса жолдаған.

Оразмағамбеттің 1938 жылы қазанның 30-ы атылғаны туралы Түркіменстан КГБ-сының мәліметі.

Оразмағамбеттің 1938 жылы қазанның 30-ы атылғаны туралы Түркіменстан КГБ-сының мәліметі.

​1991 жылы шілденің 17-сі Түркіменстан КГБ-сының Оразмағамбет ұрпақтарына жіберген жауабында 1882 жылы туған оның Бомбейде инженер-геолог мамандығы бойынша жоғары білім алғандығы айтылады. Құжатта НКВД-ның Оразмағамбетті 1937 жылы қыркүйектің 1-і ұстағаны, оның 1938 жылы қазанның 29-і ату жазасына кесіліп, қазанның 30-ы атылғаны хабарланған. Алайда КГБ құжатында оның қайда жерленгені туралы архив деректері жоқ екені айтылған. Осы хатта Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің 1963 жылы қыркүйектің 27-сі күні ақталғаны хабарланған.

Оразмағамбеттің ақталғаны туралы СССР Жоғарғы соты әскери коллегиясының анықтамасында да осындай мәлімет келтірілген. Анықтамада Оразмағамбет Тұрмағамбетовтің қайтыс болғаннан кейін ақталғаны айтылған. Түркіменстандағы сол кездегі Красноводск АХАЖ бөлімі берген куәлікте оның 1942 жылы қазанның 30-ы 61 жасында қайтыс болғаны келтірілген. Қайтыс болған жері туралы графа бос қалған. Ал АХАЖ бөлімінің өзі бұл деректі 1963 жылы наурыздың 23-і жасалған актіге сілтеме жасап хабарлап отыр.

ОРАЗМАҒАМБЕТТЕН ҚАЛҒАН БЕЛГІ

Оразмағамбеттің қай жылы атылғаны немесе қайтыс болғаны белгісіз болса да ұрпақтары оның туған жері Маңғыстау облысындағы Қызылсу елді-мекенінде оған арнап құлпытас белгі орнатты. Онда Оразмағамбеттің қайтыс болған жылы 1937 жыл деп көрсетілген. Маңғыстаулық өлкетанушы Алқажан Меделұлы Оразмағамбеттің ұрпақтары Ашғабаттан тұтқындар атылды деген жерден топырақ алып келіп, ырымдап 2012 жылы осы белгіні орнатқанын айтады.

Оның айтуынша, Оразмағамбетті 1938 жылы атылды дегеннен кейін де көрген адамдар болған-мыс. Ал жергілікті зерттеуші Отыншы Көшбайұлы жоғарыдағы құжаттардағы сәйкессіздікке сілтеп, «Бұл үкімет органдары Оразмағамбетті атпай өз жұмыстарына пайдаланды деген әңгімелердің шындық екенін білдіреді» деп жазады.

Геолог ғалым Николай Луппов 1974 жылы Оразмағамбет ұрпақтарына берген жазбаша мәліметінде 1928 жылы өзінің Оразмағамбет Тұрмағанбетовті көргенін жазады. Жазғанына қарағанда, Луппов Михаил Баярунастың Маңғыстауды зерттейтін геологиялық отрядында жұмыс істеп жүргенде «Закаспий аймағының бас молдасы» Оразмағамбетпен кездескен. Луппов «орыс тілін жақсы білетін әңгімешіл адам еді» деп суреттеген Оразмағамбет кен зерттеу ісіне қызығатындығын айтып, кейінгі бір кездесуінде Баярунасқа ат мінгізген екен.

СССР Жоғарғы сотының Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің ақталғаны туралы 1963 жылғы анықтамасы.

СССР Жоғарғы сотының Оразмағамбет Тұрмағанбетовтің ақталғаны туралы 1963 жылғы анықтамасы.

​Ал маңғыстаулық зерттеуші Отыншы Көшбайұлы 1928 жылдары Оразмағамбеттің «Қызылсуда жергілікті құрылыс материалдарын пайдаланып мектеп салып, Форт-Шевченкодан Өтес Қарабалаев деген оқытушыны алдыртып екеуі 20-дан аса балаларды оқытқанын» жазады.

1957 жылы Маңғыстаудағы Сахар тауынан Оразмағамбет кітапханасынан 51 кітап табылады. Араб-парсы тіліндегі осы кітаптардың барлығы кейіннен Қазақстан ғылым академиясының орталық ғылыми кітапхасына өткізілген. Осы кітапханада «Оразмағамбет Тұрмағанбетұлының Сахар тауынан /Маңғыстаудан/ 1957 жылы табылған кітаптары» деген тақырыппен тізімделген кітаптар негізінен діни мәселелер туралы болып келеді. Кітаптардың көбінде «руы адай қазақ Оразмағамбет Турмухаммед уғылы Маңғышлақи китаби» деген жазу бар.

Исламбек Көрпенің айтуынша, бүгінде Оразмағамбеттің Ирандағы ұрпақтарының қолында да оның қолжазбалары мен пайдаланған бірнеше кітаптары сақтаулы тұр.                                                                                                                                                                             Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Тарихыңды тани біл (яғыни Абақ Керейдің 12 руының ноқтағасы Ителі руы жайында)

    Байахмет Жұмабайұлы Тарих – әсте кешегіні аңсау емес, керісінше еске алу. Яғыни бабалар ізіне үңілу, бүгінгі бейбіт елдің кешегі тарихына көз жүгірту. Ендеше мынау бейбіт заман өткенімізге орай жаратып бергін абзалдылығына шынайы рахымет айтамыз. Біз ұлттар ара, рулар ара берекеге мән бере отырып, Қазақ тарихының ұсақ деталы болған рулық шежірені зерттеп анықтау, осы арқылы, ұлт, отан тіпті дүние тарихына өз есемізді қосу деген мақсатты алдыға ұстаймыз. Айырықша ескертеріміз: «зерттеуіміздің жеткен жері осы» дегендік емес, бұлар тек көзқарас. Әр дәуірдегі жазылым, айтылымдардан алған дәлелдер ғана. Енді бір рудан озу, биіктеу деген ойдан аулақпыз. Әрбір ру өзінің тарихына осылайша үңілер болса, мүмкін, ұлт тарихының негізі қаланар дегенді ескере кетпекпіз. Материялдық деректер Кеңесті

  • Тұрардың Қытайға құпия сапары

    ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы

  • Зайсанда Қаптағай батырға арналып ескерткіш ашылып, ас берілді.

    Тамыз айының 15-16 күндері Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында Қаптағай батырға ескерткіш орнатылды. Қаптағай батыр Түгелбайұлына (1700-1760) арналған асқа “Tuǵurul han” Halyqaralyq Qoǵamdyq Birlestık атынан : Айдын Бексұлтанов – Басқарма төрағасы (құрылтайшы); Ділдахан Дәлел – құрылтайшы; Әубәкір Айбын – құрылтайшы; Серік Көкөнай – құрылтайшы. қатарлы азматтар барып қатысып қайтты. Батырдың 320 жылдығына арналған шараға Франция, Түркия, Германия, Моңғолия елдерінен және еліміздің әр облысынан 400-ге жуық қонақ келіп екі күн бойы Зайсан жұртшылығымен бірге болды. Шарада ат бәйге, айтыс, қазақша күрес сайыстары болды. kerey.kz

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: