|  |  | 

Tarih Twlğalar

NKVD qudalağan Orazmağambettiñ tağdırı belgisiz


Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

1930 jıldarı qazaqtardıñ Mañğıstaudan Iranğa köşuine sebepşi bolğan, keyin sovettik jazalau mekemesi atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ Türkimenstan türmesindegi tağdırı belgisiz küyinde qaldı.

Islambek Körpe – 1935 jılı Iranğa köşip, 1937 jılı NKVD wstap, atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi. Iran jerinde tuğan Islambek qazir de sondağı Gorgan qalasında twradı. Onıñ ülken atası Orazmağambet Twrmağanbetov – 1930 jıldarı sovettik Qazaqstandağı qudalaudan bas sauğalağan qazaqtardıñ Iran qalalarına qonıstanuına sebepşi bolğan belgili twlğa bolatın.

ORAZMAĞAMBETTİÑ WSTALUI

Islambektiñ aytuınşa, äuelde Orazmağambet Bwharada, Türkiyada dini bilim alıp, keyin Ündistannıñ Bombey (qazirgi atauı – Mumbay) qalasında oqıp, geolog-injener mamandığın igergen.

- Qazaqstandağı 1930 jıldardağı sayasi nauqan kezinde Mañğıstauda atamızdı NKVD «Angliyanıñ şpionı» dep qudalaydı. Sol kezde ol bala-şağa, tuıstarımen birge Aşğabadqa köşip baradı. Sonda jürgende bir künitanıstarınıñ biri Orazmağambetti wstau turalı bwyrıq kelgenin, sondıqtan erteñge qalmay tünde qaşu kerektigin aytadı. Sol wyğarımmen ol tündeletip äuletimen Iran jerine köşip ketken, – deydi Islambek Körpe Azattıqqa.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

 

Onıñ aytuınşa, Iranğa köşip barğan qazaqtar äuelde birneşe qalağa bıtıray qonıstanıp, qinalıp qaladı. Keyinnen qazaqtar Gorgan, Bender-Türkimenge (Bender şah) twraqtaydı.

Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken.

- Orazmağambettiñ twñğış wlı – Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken. Estuimizşe, atqan kezde denesinen 58 oq tabılğan desedi, – deydi Islambek.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, Ebjan keyin äkesiniñ qayda, qaşan, qanday jağdayda atılğanın jäne mäyitin swrap, Mäskeu men Aşğabatqa Qazaqstandağı tuıstarı arqılı swrau salıp hat jazğan. Alayda sot, prokuratura, bir kezdegi KGB mekemelerinen alğan jauaptarda Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ qaytıs bolğan jıldarı eki türli körsetilgen. Al mäyiti nemese qaldığı jaylı mülde aytılmaydı.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

 

Orazmağambettiñ Iranda qalay wstalğanı jaylı da naqtı aytılmaydı. Wrpaqtarı aytqanday şınımen NKVD özi Iranğa barıp wstadı ma, nemese NKVD-dıñ swrau saluımen Iran jağı wstap berdi me – bwl turalı derek, qwjat äzirge joq. Al mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambet Türkimenstan-Iran şekarasında wstaluı mümkin deydi.

- Biz Orazmağambet turalı zertteu jasap Iranğa barğan kezimizde jergilikti türkimender Orazmağambettiñ şekara mañındağı şabuıldıñ birinde türkimen serikterimen birge wstalğanı turalı ayttı. Ol Iranğa köşken soñ da şekaradan äri-beri qatınap jürse kerek, – deydi Alqajan Medelwlı Azattıqqa.

1938, 1942? QAY JILI ATILĞAN?

Orazmağambettiñ wrpaqtarı onıñ aqtalğanı jaylı resmi mälimetti alğaş 1990 jılı alğan. Osı jılı qazannıñ 3-i küni Türkimenstan prokuraturası onıñ tuıstarına joldağan jauabında Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ şeşimimen “kontrrevolyuciyalıq” äreketteri üşin ayıptalıp, 1938 jılı atu jazasına kesilgeni, al bwl istiñ 1963 jılı qwramında «qılmıs bolmağandıqtan» toqtatılğanı keltirilgen. Prokuratura osı qwjatqa qosa Orazmağambettiñ aqtalğanı jaylı da anıqtamanı qosa joldağan.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

​1991 jılı şildeniñ 17-si Türkimenstan KGB-sınıñ Orazmağambet wrpaqtarına jibergen jauabında 1882 jılı tuğan onıñ Bombeyde injener-geolog mamandığı boyınşa joğarı bilim alğandığı aytıladı. Qwjatta NKVD-nıñ Orazmağambetti 1937 jılı qırküyektiñ 1-i wstağanı, onıñ 1938 jılı qazannıñ 29-i atu jazasına kesilip, qazannıñ 30-ı atılğanı habarlanğan. Alayda KGB qwjatında onıñ qayda jerlengeni turalı arhiv derekteri joq ekeni aytılğan. Osı hatta Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1963 jılı qırküyektiñ 27-si küni aqtalğanı habarlanğan.

Orazmağambettiñ aqtalğanı turalı SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ anıqtamasında da osınday mälimet keltirilgen. Anıqtamada Orazmağambet Twrmağambetovtiñ qaytıs bolğannan keyin aqtalğanı aytılğan. Türkimenstandağı sol kezdegi Krasnovodsk AHAJ bölimi bergen kuälikte onıñ 1942 jılı qazannıñ 30-ı 61 jasında qaytıs bolğanı keltirilgen. Qaytıs bolğan jeri turalı grafa bos qalğan. Al AHAJ böliminiñ özi bwl derekti 1963 jılı naurızdıñ 23-i jasalğan aktige silteme jasap habarlap otır.

ORAZMAĞAMBETTEN QALĞAN BELGİ

Orazmağambettiñ qay jılı atılğanı nemese qaytıs bolğanı belgisiz bolsa da wrpaqtarı onıñ tuğan jeri Mañğıstau oblısındağı Qızılsu eldi-mekeninde oğan arnap qwlpıtas belgi ornattı. Onda Orazmağambettiñ qaytıs bolğan jılı 1937 jıl dep körsetilgen. Mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambettiñ wrpaqtarı Aşğabattan twtqındar atıldı degen jerden topıraq alıp kelip, ırımdap 2012 jılı osı belgini ornatqanın aytadı.

Onıñ aytuınşa, Orazmağambetti 1938 jılı atıldı degennen keyin de körgen adamdar bolğan-mıs. Al jergilikti zertteuşi Otınşı Köşbaywlı joğarıdağı qwjattardağı säykessizdikke siltep, «Bwl ükimet organdarı Orazmağambetti atpay öz jwmıstarına paydalandı degen äñgimelerdiñ şındıq ekenin bildiredi» dep jazadı.

Geolog ğalım Nikolay Luppov 1974 jılı Orazmağambet wrpaqtarına bergen jazbaşa mälimetinde 1928 jılı öziniñ Orazmağambet Twrmağanbetovti körgenin jazadı. Jazğanına qarağanda, Luppov Mihail Bayarunastıñ Mañğıstaudı zertteytin geologiyalıq otryadında jwmıs istep jürgende «Zakaspiy aymağınıñ bas moldası» Orazmağambetpen kezdesken. Luppov «orıs tilin jaqsı biletin äñgimeşil adam edi» dep surettegen Orazmağambet ken zertteu isine qızığatındığın aytıp, keyingi bir kezdesuinde Bayarunasqa at mingizgen eken.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

​Al mañğıstaulıq zertteuşi Otınşı Köşbaywlı 1928 jıldarı Orazmağambettiñ «Qızılsuda jergilikti qwrılıs materialdarın paydalanıp mektep salıp, Fort-Şevçenkodan Ötes Qarabalaev degen oqıtuşını aldırtıp ekeui 20-dan asa balalardı oqıtqanın» jazadı.

1957 jılı Mañğıstaudağı Sahar tauınan Orazmağambet kitaphanasınan 51 kitap tabıladı. Arab-parsı tilindegi osı kitaptardıñ barlığı keyinnen Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ ortalıq ğılımi kitaphasına ötkizilgen. Osı kitaphanada «Orazmağambet Twrmağanbetwlınıñ Sahar tauınan /Mañğıstaudan/ 1957 jılı tabılğan kitaptarı» degen taqırıppen tizimdelgen kitaptar negizinen dini mäseleler turalı bolıp keledi. Kitaptardıñ köbinde «ruı aday qazaq Orazmağambet Turmuhammed uğılı Mañğışlaqi kitabi» degen jazu bar.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, büginde Orazmağambettiñ Irandağı wrpaqtarınıñ qolında da onıñ qoljazbaları men paydalanğan birneşe kitaptarı saqtaulı twr.                                                                                                                                                                             Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • ATANTAY ABIZ JÄNE ONIÑ BATIR NEMERESİ QAYDAUIL HAQINDA

    Qazaq dalasına joñğarlardıñ şabuıl jasağan mezgili qazaq batırlarınıñ da köptep düniege kelgen däuiri boldı. Bwl turalı Ş.Ualihanovtıñ: «Abılay däuiri – qazaqtıñ erligi men seriliginiñ ğasırı» degen sözi tekten-tekke aytıla salmağan. (Ş.Uälihanov, 5 tomdıq şığarmalar jinağı, //A.A. 1984, 1 t.,432 b.). Sol däuirde tuğan äygili batırlardıñ biri Er Jänibek Berdäuletwlı (1714-1792) edi. Jänibektiñ jas batır atana bastağan kezinde de onı uaq pen kereydiñ äygili batırlarınıñ tärbiesine alğanı jayında är türli añız bar. Arğı jağı Er Kökşe, Er Qosay, Sartoqay, Janat, Sämenbet sındı qart batırlar Jänibekke ata jolındağı wstaz bolğan desedi. Mwndağı Sämenbet batır esimi de joñğarğa qarsı soğıs däuirindegi äygili batırlardıñ biri retinde ataladı. Ol 1626 jılı tuılıp, 1723 jıldarı Sır

  • Ämirjan Qosanov

    Biografiya Ämirjan Sağidrahmanwlı Qosanov (13 mamır 1964 jıl, Sapaq auılı, Aral audanı, Qızılorda oblısı) — qazaqstandıq sayasatker, qoyğam qayratkeri, jurnalist. Otbası jäne balalıq şağı 1964-jılı 13-mamırda Qızılorda oblısı Aral audanınıñ Sapaq beketinde köpbalalı temirjolşınıñ otbasında düniege keldi. 1981-jılı Qızılorda oblısı Jañaqazalı stansasındağı №17 qazaq orta mektebin bitirdi. 1981-1982 jıldar – Jañaqazalı stansasındağı  №716 qwrılıs-montaj poyızınıñ slesari. 1982-jıldan – QazMU jurnalistika fakul'tetiniñ studenti. 1983-1985-jıldarı – Keñes Armiyasınıñ qatarında qızmet atqardı (Mäskeu qalası). 1985-jılı oquın jalğastırdı. Fakul'tet komsomol komitetiniñ hatşısı bop saylandı. Lenindik stipendiya iegeri boldı. 1989-jılı universitetti üzdik tämamdadı. Äkesi – Sağidrahman Ağıbetwlı Qosanov. Anası – Aqqız Nağaşıbayqızı Qosanova. Jwbayı – Roza Mwratqızı Qosanova. Balaları – Indira, Tomiris, Ğalımjan Qızmet jolı

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Aqsaq qasqırdıñ aylası

    Ataqtı Zuqa batırdı bilesiñder ğoy. Batır atamız bükil Altaydı uısında wstap twrdı. Sol jıldarı batırdıñ jılqışıları qos-qos jılqısın qısta joñğar oypatına, qwmğa otarlatıp qaytadı eken. Onda jabayı jılqı – tarpañdar köp boladı. Tarpañdar jılqıdan kişileu, qwlannan iri boladı. Onıñ ayğırı üyirin qasqırğa aldırmaydı. Tipten, kez kelgen qwyındı, qarlı boranda ıqqan jılqını alıp şığa aladı. Sonı biletin jılqışılar jılqı üyirlerin tarpañdarğa jaqındatıp, qosıp, alıstan qarauıldap bağadı eken. Osılayşa tarpañdarmen qan aralasıptı. Tipten bir tarpañ ayğırı jılqığa üyirlesipti. Sonımen köktemde otardan qaytqanda älgi tarpañnıñ ayğırın da qosa qayırıp, Altayğa oralıptı. Birde jılqışılar tarpañ ayğırdı qolğa üyretu üşin wstamaq boladı. Alayda tarpañ öte qandes, jansebil eken. Jılqışılar ülken saydağı orman arasına qamap, qoldarına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: