|  |  | 

Tarih Twlğalar

NKVD qudalağan Orazmağambettiñ tağdırı belgisiz


Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

1930 jıldarı qazaqtardıñ Mañğıstaudan Iranğa köşuine sebepşi bolğan, keyin sovettik jazalau mekemesi atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ Türkimenstan türmesindegi tağdırı belgisiz küyinde qaldı.

Islambek Körpe – 1935 jılı Iranğa köşip, 1937 jılı NKVD wstap, atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi. Iran jerinde tuğan Islambek qazir de sondağı Gorgan qalasında twradı. Onıñ ülken atası Orazmağambet Twrmağanbetov – 1930 jıldarı sovettik Qazaqstandağı qudalaudan bas sauğalağan qazaqtardıñ Iran qalalarına qonıstanuına sebepşi bolğan belgili twlğa bolatın.

ORAZMAĞAMBETTİÑ WSTALUI

Islambektiñ aytuınşa, äuelde Orazmağambet Bwharada, Türkiyada dini bilim alıp, keyin Ündistannıñ Bombey (qazirgi atauı – Mumbay) qalasında oqıp, geolog-injener mamandığın igergen.

- Qazaqstandağı 1930 jıldardağı sayasi nauqan kezinde Mañğıstauda atamızdı NKVD «Angliyanıñ şpionı» dep qudalaydı. Sol kezde ol bala-şağa, tuıstarımen birge Aşğabadqa köşip baradı. Sonda jürgende bir künitanıstarınıñ biri Orazmağambetti wstau turalı bwyrıq kelgenin, sondıqtan erteñge qalmay tünde qaşu kerektigin aytadı. Sol wyğarımmen ol tündeletip äuletimen Iran jerine köşip ketken, – deydi Islambek Körpe Azattıqqa.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

 

Onıñ aytuınşa, Iranğa köşip barğan qazaqtar äuelde birneşe qalağa bıtıray qonıstanıp, qinalıp qaladı. Keyinnen qazaqtar Gorgan, Bender-Türkimenge (Bender şah) twraqtaydı.

Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken.

- Orazmağambettiñ twñğış wlı – Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken. Estuimizşe, atqan kezde denesinen 58 oq tabılğan desedi, – deydi Islambek.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, Ebjan keyin äkesiniñ qayda, qaşan, qanday jağdayda atılğanın jäne mäyitin swrap, Mäskeu men Aşğabatqa Qazaqstandağı tuıstarı arqılı swrau salıp hat jazğan. Alayda sot, prokuratura, bir kezdegi KGB mekemelerinen alğan jauaptarda Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ qaytıs bolğan jıldarı eki türli körsetilgen. Al mäyiti nemese qaldığı jaylı mülde aytılmaydı.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

 

Orazmağambettiñ Iranda qalay wstalğanı jaylı da naqtı aytılmaydı. Wrpaqtarı aytqanday şınımen NKVD özi Iranğa barıp wstadı ma, nemese NKVD-dıñ swrau saluımen Iran jağı wstap berdi me – bwl turalı derek, qwjat äzirge joq. Al mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambet Türkimenstan-Iran şekarasında wstaluı mümkin deydi.

- Biz Orazmağambet turalı zertteu jasap Iranğa barğan kezimizde jergilikti türkimender Orazmağambettiñ şekara mañındağı şabuıldıñ birinde türkimen serikterimen birge wstalğanı turalı ayttı. Ol Iranğa köşken soñ da şekaradan äri-beri qatınap jürse kerek, – deydi Alqajan Medelwlı Azattıqqa.

1938, 1942? QAY JILI ATILĞAN?

Orazmağambettiñ wrpaqtarı onıñ aqtalğanı jaylı resmi mälimetti alğaş 1990 jılı alğan. Osı jılı qazannıñ 3-i küni Türkimenstan prokuraturası onıñ tuıstarına joldağan jauabında Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ şeşimimen “kontrrevolyuciyalıq” äreketteri üşin ayıptalıp, 1938 jılı atu jazasına kesilgeni, al bwl istiñ 1963 jılı qwramında «qılmıs bolmağandıqtan» toqtatılğanı keltirilgen. Prokuratura osı qwjatqa qosa Orazmağambettiñ aqtalğanı jaylı da anıqtamanı qosa joldağan.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

​1991 jılı şildeniñ 17-si Türkimenstan KGB-sınıñ Orazmağambet wrpaqtarına jibergen jauabında 1882 jılı tuğan onıñ Bombeyde injener-geolog mamandığı boyınşa joğarı bilim alğandığı aytıladı. Qwjatta NKVD-nıñ Orazmağambetti 1937 jılı qırküyektiñ 1-i wstağanı, onıñ 1938 jılı qazannıñ 29-i atu jazasına kesilip, qazannıñ 30-ı atılğanı habarlanğan. Alayda KGB qwjatında onıñ qayda jerlengeni turalı arhiv derekteri joq ekeni aytılğan. Osı hatta Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1963 jılı qırküyektiñ 27-si küni aqtalğanı habarlanğan.

Orazmağambettiñ aqtalğanı turalı SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ anıqtamasında da osınday mälimet keltirilgen. Anıqtamada Orazmağambet Twrmağambetovtiñ qaytıs bolğannan keyin aqtalğanı aytılğan. Türkimenstandağı sol kezdegi Krasnovodsk AHAJ bölimi bergen kuälikte onıñ 1942 jılı qazannıñ 30-ı 61 jasında qaytıs bolğanı keltirilgen. Qaytıs bolğan jeri turalı grafa bos qalğan. Al AHAJ böliminiñ özi bwl derekti 1963 jılı naurızdıñ 23-i jasalğan aktige silteme jasap habarlap otır.

ORAZMAĞAMBETTEN QALĞAN BELGİ

Orazmağambettiñ qay jılı atılğanı nemese qaytıs bolğanı belgisiz bolsa da wrpaqtarı onıñ tuğan jeri Mañğıstau oblısındağı Qızılsu eldi-mekeninde oğan arnap qwlpıtas belgi ornattı. Onda Orazmağambettiñ qaytıs bolğan jılı 1937 jıl dep körsetilgen. Mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambettiñ wrpaqtarı Aşğabattan twtqındar atıldı degen jerden topıraq alıp kelip, ırımdap 2012 jılı osı belgini ornatqanın aytadı.

Onıñ aytuınşa, Orazmağambetti 1938 jılı atıldı degennen keyin de körgen adamdar bolğan-mıs. Al jergilikti zertteuşi Otınşı Köşbaywlı joğarıdağı qwjattardağı säykessizdikke siltep, «Bwl ükimet organdarı Orazmağambetti atpay öz jwmıstarına paydalandı degen äñgimelerdiñ şındıq ekenin bildiredi» dep jazadı.

Geolog ğalım Nikolay Luppov 1974 jılı Orazmağambet wrpaqtarına bergen jazbaşa mälimetinde 1928 jılı öziniñ Orazmağambet Twrmağanbetovti körgenin jazadı. Jazğanına qarağanda, Luppov Mihail Bayarunastıñ Mañğıstaudı zertteytin geologiyalıq otryadında jwmıs istep jürgende «Zakaspiy aymağınıñ bas moldası» Orazmağambetpen kezdesken. Luppov «orıs tilin jaqsı biletin äñgimeşil adam edi» dep surettegen Orazmağambet ken zertteu isine qızığatındığın aytıp, keyingi bir kezdesuinde Bayarunasqa at mingizgen eken.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

​Al mañğıstaulıq zertteuşi Otınşı Köşbaywlı 1928 jıldarı Orazmağambettiñ «Qızılsuda jergilikti qwrılıs materialdarın paydalanıp mektep salıp, Fort-Şevçenkodan Ötes Qarabalaev degen oqıtuşını aldırtıp ekeui 20-dan asa balalardı oqıtqanın» jazadı.

1957 jılı Mañğıstaudağı Sahar tauınan Orazmağambet kitaphanasınan 51 kitap tabıladı. Arab-parsı tilindegi osı kitaptardıñ barlığı keyinnen Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ ortalıq ğılımi kitaphasına ötkizilgen. Osı kitaphanada «Orazmağambet Twrmağanbetwlınıñ Sahar tauınan /Mañğıstaudan/ 1957 jılı tabılğan kitaptarı» degen taqırıppen tizimdelgen kitaptar negizinen dini mäseleler turalı bolıp keledi. Kitaptardıñ köbinde «ruı aday qazaq Orazmağambet Turmuhammed uğılı Mañğışlaqi kitabi» degen jazu bar.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, büginde Orazmağambettiñ Irandağı wrpaqtarınıñ qolında da onıñ qoljazbaları men paydalanğan birneşe kitaptarı saqtaulı twr.                                                                                                                                                                             Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)

    Bayahmet Jwmabaywlı Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız. Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz. Materiyaldıq derekter Keñesti

  • Twrardıñ Qıtayğa qwpiya saparı

    HH ğasır basında qazaq ziyalılarınıñ halqı üşin atqarğan eñbegi wşan-teñiz. Olardıñ eren isterin äli tolıq zerttep-zerdelep ülgermey jatırmız. Sonday twlğanıñ biri – Twrar Rısqwlov. Bwl adamnıñ qayratkerlik qabileti Keñes Odağı deñgeyinen asıp, Komintern ökili retinde älemdik masştabtağı sayasi isterge aralasuına ıqpal etti. Sonıñ bir parası – Aziya qwrlığındağı köşpendi jwrt Moñğoliyanıñ konstituciyasın jasap, eldiñ sayasi-ekonomikalıq damuın socialistik bağıtqa bwrıp berui. İsti tiyanaqtau üşin qayratker atalmış memleketke 1924 jıldıñ qazan ayında barıp, 1925 jıldıñ şildesine deyin 9 ay qızmet etti. T.Rısqwlovtıñ Moñğoliyada atqarğan eñbegi jaylı «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ jılaşar sanında «Twrardıñ Küredegi künderi» attı kölemdi maqala jariyalanğan edi. Osı jazbada qayratkerdiñ ol jaqta atqarğan jwmısı jaylı bayandalğan bolatın. Deytwrğanmen T.Rısqwlov osı

  • Zaysanda Qaptağay batırğa arnalıp eskertkiş aşılıp, as berildi.

    Tamız ayınıñ 15-16 künderi Şığıs Qazaqstan oblısı, Zaysan audanında Qaptağay batırğa eskertkiş ornatıldı. Qaptağay batır Tügelbaywlına (1700-1760) arnalğan asqa “Tuǵurul han” Halyqaralyq Qoǵamdyq Birlestık atınan : Aydın Bekswltanov – Basqarma törağası (qwrıltayşı); Dildahan Dälel – qwrıltayşı; Äubäkir Aybın – qwrıltayşı; Serik Kökönay – qwrıltayşı. qatarlı azmattar barıp qatısıp qayttı. Batırdıñ 320 jıldığına arnalğan şarağa Franciya, Türkiya, Germaniya, Moñğoliya elderinen jäne elimizdiñ är oblısınan 400-ge juıq qonaq kelip eki kün boyı Zaysan jwrtşılığımen birge boldı. Şarada at bäyge, aytıs, qazaqşa küres sayıstarı boldı. kerey.kz

  • Şıñğıs han jäne onıñ zamanı Mwhtar Mağauin ekinşi kitap wyısqan ülıs

    birinşi bölim büliñğir i t a r a u tauarihtıñ bäsi alqissa, qyat bartan-bahadwrdıñ wlı esugei onan özenin boylap, qws salıp jür eken. kenet, atan tüye jegilgen, nayqala jıljıp, jaqındap qalğan qarağwt küymeni közi şaladı. attı qosşısı bar. bwl – jäuinger merkit taypasınıñ jetekşi äuletinen şıqqan eke-çiledu bolatın. qalıñ qoñırattıñ olqwnwt ruınan qız alıp kele jatqan. jaña tüsken kelinşeginiñ esimi – ögelin edi. iende kezdesken ekeu dala räsimimen sälemdesti me, jön swrastı ma – belgisiz. anığı – esugeidiñ közi qalbağay astı, kün times köleñkede otırğan ögelinge tüsedi. jas qız, şındığında beti jaña aşılğan kelinşek ğäjäyip swlu eken. örkeude jigittiñ jüregi şım etip, öne boyın özgeşe sezim qwrsağanı kümänsiz. birden-aq, «mwnday

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: