|  |  | 

Tarih Twlğalar

NKVD qudalağan Orazmağambettiñ tağdırı belgisiz


Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

Karlag muzeyiniñ qızmetkerleri azaptau körinisin qoyıp jatır. Qarağandı oblısı Dolinka auılı, 19 mamır 2013 jıl. (Körneki suret)

1930 jıldarı qazaqtardıñ Mañğıstaudan Iranğa köşuine sebepşi bolğan, keyin sovettik jazalau mekemesi atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ Türkimenstan türmesindegi tağdırı belgisiz küyinde qaldı.

Islambek Körpe – 1935 jılı Iranğa köşip, 1937 jılı NKVD wstap, atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi. Iran jerinde tuğan Islambek qazir de sondağı Gorgan qalasında twradı. Onıñ ülken atası Orazmağambet Twrmağanbetov – 1930 jıldarı sovettik Qazaqstandağı qudalaudan bas sauğalağan qazaqtardıñ Iran qalalarına qonıstanuına sebepşi bolğan belgili twlğa bolatın.

ORAZMAĞAMBETTİÑ WSTALUI

Islambektiñ aytuınşa, äuelde Orazmağambet Bwharada, Türkiyada dini bilim alıp, keyin Ündistannıñ Bombey (qazirgi atauı – Mumbay) qalasında oqıp, geolog-injener mamandığın igergen.

- Qazaqstandağı 1930 jıldardağı sayasi nauqan kezinde Mañğıstauda atamızdı NKVD «Angliyanıñ şpionı» dep qudalaydı. Sol kezde ol bala-şağa, tuıstarımen birge Aşğabadqa köşip baradı. Sonda jürgende bir künitanıstarınıñ biri Orazmağambetti wstau turalı bwyrıq kelgenin, sondıqtan erteñge qalmay tünde qaşu kerektigin aytadı. Sol wyğarımmen ol tündeletip äuletimen Iran jerine köşip ketken, – deydi Islambek Körpe Azattıqqa.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

 

Onıñ aytuınşa, Iranğa köşip barğan qazaqtar äuelde birneşe qalağa bıtıray qonıstanıp, qinalıp qaladı. Keyinnen qazaqtar Gorgan, Bender-Türkimenge (Bender şah) twraqtaydı.

Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken.

- Orazmağambettiñ twñğış wlı – Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken. Estuimizşe, atqan kezde denesinen 58 oq tabılğan desedi, – deydi Islambek.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, Ebjan keyin äkesiniñ qayda, qaşan, qanday jağdayda atılğanın jäne mäyitin swrap, Mäskeu men Aşğabatqa Qazaqstandağı tuıstarı arqılı swrau salıp hat jazğan. Alayda sot, prokuratura, bir kezdegi KGB mekemelerinen alğan jauaptarda Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ qaytıs bolğan jıldarı eki türli körsetilgen. Al mäyiti nemese qaldığı jaylı mülde aytılmaydı.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

 

Orazmağambettiñ Iranda qalay wstalğanı jaylı da naqtı aytılmaydı. Wrpaqtarı aytqanday şınımen NKVD özi Iranğa barıp wstadı ma, nemese NKVD-dıñ swrau saluımen Iran jağı wstap berdi me – bwl turalı derek, qwjat äzirge joq. Al mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambet Türkimenstan-Iran şekarasında wstaluı mümkin deydi.

- Biz Orazmağambet turalı zertteu jasap Iranğa barğan kezimizde jergilikti türkimender Orazmağambettiñ şekara mañındağı şabuıldıñ birinde türkimen serikterimen birge wstalğanı turalı ayttı. Ol Iranğa köşken soñ da şekaradan äri-beri qatınap jürse kerek, – deydi Alqajan Medelwlı Azattıqqa.

1938, 1942? QAY JILI ATILĞAN?

Orazmağambettiñ wrpaqtarı onıñ aqtalğanı jaylı resmi mälimetti alğaş 1990 jılı alğan. Osı jılı qazannıñ 3-i küni Türkimenstan prokuraturası onıñ tuıstarına joldağan jauabında Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ şeşimimen “kontrrevolyuciyalıq” äreketteri üşin ayıptalıp, 1938 jılı atu jazasına kesilgeni, al bwl istiñ 1963 jılı qwramında «qılmıs bolmağandıqtan» toqtatılğanı keltirilgen. Prokuratura osı qwjatqa qosa Orazmağambettiñ aqtalğanı jaylı da anıqtamanı qosa joldağan.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

​1991 jılı şildeniñ 17-si Türkimenstan KGB-sınıñ Orazmağambet wrpaqtarına jibergen jauabında 1882 jılı tuğan onıñ Bombeyde injener-geolog mamandığı boyınşa joğarı bilim alğandığı aytıladı. Qwjatta NKVD-nıñ Orazmağambetti 1937 jılı qırküyektiñ 1-i wstağanı, onıñ 1938 jılı qazannıñ 29-i atu jazasına kesilip, qazannıñ 30-ı atılğanı habarlanğan. Alayda KGB qwjatında onıñ qayda jerlengeni turalı arhiv derekteri joq ekeni aytılğan. Osı hatta Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1963 jılı qırküyektiñ 27-si küni aqtalğanı habarlanğan.

Orazmağambettiñ aqtalğanı turalı SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ anıqtamasında da osınday mälimet keltirilgen. Anıqtamada Orazmağambet Twrmağambetovtiñ qaytıs bolğannan keyin aqtalğanı aytılğan. Türkimenstandağı sol kezdegi Krasnovodsk AHAJ bölimi bergen kuälikte onıñ 1942 jılı qazannıñ 30-ı 61 jasında qaytıs bolğanı keltirilgen. Qaytıs bolğan jeri turalı grafa bos qalğan. Al AHAJ böliminiñ özi bwl derekti 1963 jılı naurızdıñ 23-i jasalğan aktige silteme jasap habarlap otır.

ORAZMAĞAMBETTEN QALĞAN BELGİ

Orazmağambettiñ qay jılı atılğanı nemese qaytıs bolğanı belgisiz bolsa da wrpaqtarı onıñ tuğan jeri Mañğıstau oblısındağı Qızılsu eldi-mekeninde oğan arnap qwlpıtas belgi ornattı. Onda Orazmağambettiñ qaytıs bolğan jılı 1937 jıl dep körsetilgen. Mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambettiñ wrpaqtarı Aşğabattan twtqındar atıldı degen jerden topıraq alıp kelip, ırımdap 2012 jılı osı belgini ornatqanın aytadı.

Onıñ aytuınşa, Orazmağambetti 1938 jılı atıldı degennen keyin de körgen adamdar bolğan-mıs. Al jergilikti zertteuşi Otınşı Köşbaywlı joğarıdağı qwjattardağı säykessizdikke siltep, «Bwl ükimet organdarı Orazmağambetti atpay öz jwmıstarına paydalandı degen äñgimelerdiñ şındıq ekenin bildiredi» dep jazadı.

Geolog ğalım Nikolay Luppov 1974 jılı Orazmağambet wrpaqtarına bergen jazbaşa mälimetinde 1928 jılı öziniñ Orazmağambet Twrmağanbetovti körgenin jazadı. Jazğanına qarağanda, Luppov Mihail Bayarunastıñ Mañğıstaudı zertteytin geologiyalıq otryadında jwmıs istep jürgende «Zakaspiy aymağınıñ bas moldası» Orazmağambetpen kezdesken. Luppov «orıs tilin jaqsı biletin äñgimeşil adam edi» dep surettegen Orazmağambet ken zertteu isine qızığatındığın aytıp, keyingi bir kezdesuinde Bayarunasqa at mingizgen eken.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

​Al mañğıstaulıq zertteuşi Otınşı Köşbaywlı 1928 jıldarı Orazmağambettiñ «Qızılsuda jergilikti qwrılıs materialdarın paydalanıp mektep salıp, Fort-Şevçenkodan Ötes Qarabalaev degen oqıtuşını aldırtıp ekeui 20-dan asa balalardı oqıtqanın» jazadı.

1957 jılı Mañğıstaudağı Sahar tauınan Orazmağambet kitaphanasınan 51 kitap tabıladı. Arab-parsı tilindegi osı kitaptardıñ barlığı keyinnen Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ ortalıq ğılımi kitaphasına ötkizilgen. Osı kitaphanada «Orazmağambet Twrmağanbetwlınıñ Sahar tauınan /Mañğıstaudan/ 1957 jılı tabılğan kitaptarı» degen taqırıppen tizimdelgen kitaptar negizinen dini mäseleler turalı bolıp keledi. Kitaptardıñ köbinde «ruı aday qazaq Orazmağambet Turmuhammed uğılı Mañğışlaqi kitabi» degen jazu bar.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, büginde Orazmağambettiñ Irandağı wrpaqtarınıñ qolında da onıñ qoljazbaları men paydalanğan birneşe kitaptarı saqtaulı twr.                                                                                                                                                                             Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Alaş jäne atatek

    Bayahımet Jwmabaywlı jazuşı, etnograf Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq. Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu. Zertteuşiler

  • Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

    Bayahmet Jwmabaywlı  Kindik söz: Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?». «Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa? «Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır. Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • SÖYLE, QOBIZ!

    Qwday bwyırtsa, wlı jazuşı Mwhtar Mağauin ağamız kelesi jılı mereyli seksen jasqa toladı. Arqalı aqın Ğalım Jaylıbay ağamız külli qazaq elin qwdiretti qalamımen tamsandırıp kele jatqan qabırğalı qalamgerge mınanday jır joldarın joldaptı. SÖYLE, QOBIZ! Mwhtar Mağauinge – Söyle, Mwhtar Mağauin! Qaraşanıñ ızğarı – nwrı tayğan qaraşıq. Kisinep twr besti ayğır üyirinen adasıp. Qara qobız sarını mwhittarğa janasıp, Altı qırıñ beride. bes qwrılıqtan äri asıp… Azınasa qu taqtay jürekke wğar til berdi, Şıñğıs hannıñ qwyqası şımır etip ülgerdi… … Armandınıñ armanın zamandardan zarlatıp – Jalğan künniñ jalğanın Sizden özge kim kördi?! Toğız qanat aq orda qoñır salqın dep qaldım, Qaraşanıñ ızğarı qay jağımnan kep qaldıñ?.. İşigiñiz, ağatay, Handar kier bwlğınnan –

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: