|  |  |  | 

Köz qaras Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Biz- alaşpız ba, qazaqpız ba?

 

2-batyr

“Alaş” – külli qazaq üşin qasterli wğım. Bwl söz jaydan-jay emes erekşe jağdayda aytılıp, boyğa quat, janğa jiger beredi, jeke adamdardıñ sanasın oyatıp qana qoymay, olardı biriktirip, ınta-jigerin bir arnağa bağıttap, ortaq müddege jwmıldıradı. Zamanaui wlttıq sanamızdıñ negizin qalağan “alaş azamattarı” atalğan Älihan Bökeyhanov, Mirjaqıp Dulatov, Ahmet Baytwrsınovtar bastağan top. Wlttıq sayasatımızdıñ tälim bolar eñ ozıq ülgileri – Alaş partiyası men Alaş Orda ükimetiniñ is-äreketteri. Ruhani düniemizde osınday ornı bar “Alaş” sözin qalay tüsinip, qoldanıp jürmiz?

Tarihşılarımız altı alaşqa qazaqtıñ üş jüzin, Taşkent mañındağı qwramanı, qırğız ben qaraqalpaqtı jatqızadı. Alaş 13 ğasırda, qazaqtıñ Üş jüzi 16 ğasırda  qalıptassa, qırğız  eşbir tarihi kezeñde qazaqpen bir tudıñ astında bolmağan. Sayasi is-ärekette bwl halıqtı tuısqanbız dep işke tartu orındı bolğanımen, tarihtı oydan qwrastıruğa bolmaydı. Altı Alaş jönindegi tarihi derekter oğan Kerey, Nayman, Merkit, Qoñırat, Jalayır jäne Moñğol jerinde bolğan Tatardı jatqızadı. Altın Orda zamanında tatarlar basşısınıñ esimimen «Noğay» atanğan. Altın Orda ıdırap, qazaq bolğan rular şığısqa qaytqanda noğaylar batısta qalğan. Ol zamannan qazaq pen noğaydıñ  qoştasu jırları saqtalğan. Al bizge belgili qazirgi tatarlar  «bwlğar» atalğan. Bwlğa – wlı özen, ertedegi Edil özeniniñ atauı, keyin  ol «Velikaya russkaya reka – Volga» boldı.  Bwlğar – sol özen jağasın mekendegen halıq. Edil, Noğay, Mamay – osı ölkege bilik etken kisi attarı. Otarşıldıq jüye elge, jerge ieligin bekemdeu üşin olardıñ atın da zatında özgertip, öz ıñğayına beyimdeydi. Al Jalayırğa kelsek – onıñ attıñ jalına qatısı joq, erte zamanda «jal» dep qorğandı atağan. Bwl ru qıtaydan tölem alıp, qıtay qorğanın sırttay baqılaytın bolğan.

Ol däuirde han özine jaqın qaraşı toptı tañdağan, qalğan jwrtı alaşısı, olar hannıñ biligine boy wrğanı üşin, jarlığın orındap, barlıq qajetin ötegeniniñ qarımtası retinde «han talapay» etip  barlıq mal-mülkin, tipti ırım retinde üstindegi kiimine deyin bir japıraqtan bölisip alğan. Hanğa eşbir jekemenşiktiñ qajeti joq, öytkeni ol bükil memlekettiñ  iegeri. Şıñğıs hannıñ qaraşısı moñğol tekti öz rulastarınan bolıp, alaşısı – alaş atanğan joğarıdağı altı ru el eken.  El auzındağı añızdarda hannıñ qaharına wşırap, jazıqtı bolğanda rahımşılıq ötinip, «Han iem, jaqsı körseñ – qaraşıñmın, jek körseñ de – öziñniñ alaşıñmın» degen moyın wsınu uäji saqtalğan. Ondağı mağana: jaqsı körseñ qasıñda wstaysıñ, bolmasa jay ğana bağınıştıñmın degeni.

Altı alaş dep altı sanın qoldanu köne däuirden qalğan nısan ğana. Alaş wğımı ru nemese wltpen şektelmeydi, onıñ şın mäni – bir ortağa toptasqan berekeli, ıntımağı jarasqan, ,bağınıştı bolsa da qadir-qasietin saqtağan qauım. Onı tarihtağı ornı düdämäl Alaşa hanğa telu de orınsız. Alaş negizinen äleumettik kategoriya,  qarapayım halıq, köpşilik qauım degendi bildiredi. Alaş partiyasın qwruşılar bwl ataudı wyımnıñ demokratiyalıq sipatın ayqındau üşin tañdadı. Ol kezdegi qazaq qauımına demokratiya degennen alaş sözi tüsinikti edi jänesinde Kenesarı qwsap tağı bir han azattıq tuın köterse degen arman bolatın. Közi aşıq oqığan azamattar onday zamannıñ qaytıp kelmeytinin, halıq (alaş) öz joğın özi joqtauı kerek ekenin tüsindi. Han twqımınan şıqqan Älihan Bökeyhanov «Biz, han twqımı, qazaqtıñ ümitin aqtap, eldigin, täuelsizdigin saqtay almadıq, qarızımızdı öteu üşin köşin bastay almasaq qosşısı bolamız» dep, aytıp ta, jazıp ta ketti. Alaş partiyasınıñ şın mänindegi demokratiyaşıldığın onıñ bağdarlaması men barlıq is-äreketi däleldedi. Al Alaşorda nağız wltjandı halıqtıq ükimet boldı.

Arğı tüp törkinine barsaq “Alaş” institutı wlı imperiya qwramındağı bağınıştı jwrttıñ özindik qadır-qasietin saqtau mümkindigin qamtamasız etti. Şıñğıs hanğa bağınğan qanşama taypalardıñ işinde alaş atanğandardıñ mereyi üstem bolıp, armiyanıñ eñ bir aybındı, quattı qwramı boldı. Olardıñ körnekti ökilderi äskerbasılıq, memlekettiñ  bedeldi bilik därejelerin ielendi. Alaş qwqığındağı toptar joyılıp ne üstem taypalarğa siñisip ketpey, bet-beynesi men erekşelikterin saqtap, keyin öz aldına derbes memleketin qwrdı. Imperiya qwramındağı bağınıştı jwrttardıñ jağdayınıñ ärqilı bolatının keşegi özimiz bolğan Keñes Odağınanıñ aqualınan-aq tüsinuge boladı. Mäskeudegi Ortalıq ükimet Ukraina, Belorussiya, Gruziya, Pribaltika respublikalarına jalpı direktivalar ğana berse, basqa Odaqtas respublikalardıñ şaruaşılığın twraqtı qadağaladı. Onıñ işinde Qazaqstandı tikeley basqardı. Tipti Ortalıq apparatqa wsınılatın basşılar aldımen Qazaqstanda istep, täjribe aldı. Qazaqstan – halıqtar dostığınıñ laboratoriyası emes, is jüzinde otarlıq basqarudıñ sınaq alañı boldı. Resey imperiyası qazaq qauımın joğarıdan uezd deñgeyine deyin baqılasa, Keñes däuirinde baqılau ğana emes basqaru bir de bir mekeme, qwrılımdı tıs qaltırğan joq. Al oqu-bilim jüyesi arqılı ärbir qazaqtıñ sanasın wlı derjavağa tolıqtay bağınıştı etti.

Alaş bolu degen – joğarğı handıq bilikten öz erkimen bas tartqanımen, esesine jerge ielikti, basqa da äleumettik-qwqıqtıq qwndılıqtardı saqtap qalu. Moñğol imperiyası kezinde alaş bolıp toptasqan altı jwrttıñ keyin beseui qazaq bolıp Altın Ordadan bölinip ketti.  Qazaq bolu degen – bötenniñ biligine boy wsınbay, öz betinşe jeke bolu, qazirgişe – täuelsizdik. Alaş partiyasın qwruşılar  «Alaş» wranın tolıq memlekettik täuelsidik emes, tek qana  avtonomiya alu üşin köterdi. Tipti Kenesarı da patşa ükimetine «Biz – jay ğana tobır emespiz, alaşıñbız, qonısımızğa, işki biligimizge qol swqpaysıñ» dep, Aq patşanıñ atalarımen kelisimin orındatu üşin qol bastap, qaru aldı.  Biz qazir etnikalıq mağanada ğana emes, tarihi-sayasi twrğıdan da qazaqpız, täuelsiz memleket qwrğan wltpız. Bwrın alaş bolğanbız, qazir qazaqpız. Qazaq halqınıñ qalıptasuı 1456 jılı Jänibek pen Kerey handardıñ basşılığımen tuın kötergen şın mäninde täuelsiz memlekttiktiñ jemisi. Bwl täuelsizdikten Reseyge bağınğanda ayırıldıq, 1847 jılı Kenesarınıñ bası alınğanda wlttıq tuımız da qwladı. Reseydiñ qol astında barlıq bolmısımızdan, jer-sudan ayırılıp, “öz malımdı – özimdiki” dey almaytı halge jetkende “bağınıştılığımız qwldıq sipatta emes, alaştıq därejesinde bolsın” dep, wltjandı azamattar Alaş qozğalısın bastadı. Bwl birden-bir mümkin, sol kezdegi qoğamdıq-sayasi jağdaydağı realistik, tiimdi bağıt edi.

Qazaq bolğanğa deyin atalarımız är ölkede toz-toz bolıp bıtırap ta, quattı imperiyalardıñ qwramında da ömir keşti. Ğundar, türikter, Şıñğıs han qwrğan imperiyalardıñ ayasında jeke taypa-ru bolıp qalıptastı, al Altın Orda däuirinde bwl ru-taypalar erekşelenip ortaq til, ortaq din, ortaq salt-dästür negizinde keyin bir halıq bolıp toptastı. Bwl toptasu – alaştıq wstanımnıñ nätijesinde mümkin boldı. Qay imperiyanıñ qwramında qanday jağday bolğanın saralap, oñ, nemese teris bağa berip, däl sipattau mümkin emes. Tipti keşegi Keñestik imperiyanı äsire maqtap, onı añsaytın qandastarımız da joq emes. Onıñ ob'ektivtik sebepteri de bar, jekelegen tarihi oqiğalardı ärtürli poziciyadan bağalauğa boladı. Mısalı, 1916 jıldarı Amangeldiler orıstar üşin qan tökpeu üşin soğıssa, Otan soğısında Bauırjandar imperiyanı qorğap şayqastı. Bwlardıñ qay-qaysısı bolmasın qazaqtıñ erlik ruhın paş etken wlttıq maqtanışımız. Äytsede, qazaqtıñ wlttıq müddesin tu etip, ötken ğasırdıñ ortasında Qıtayda wlt azattıq köterilisike şıqqan Islamwlı Ospan batır bastağan maydannıñ tarihi mañızı erekşe.

Tileuberdi

Sayduldin Tileuberdi, QR WĞA akademigi

Qorıta aytqanda, Alaş bolu – belgili şarttı jüye boyınşa qadir-qasietiñdi taptatpay, tirşilik keñistigin saqtap, qajetti azamattıq jäne şaruaşılıq qwqıqtarğa ielik etip bağınu. Qazaq bolu – basqanıñ şılauında bolmay, täuelsizdik pen derbestikti qamtamasız etu. Reseyge bağınğanda alaştıq därejege köteriluge tırıstıq, onıñ özi de qol jetpegen arman bolıp qaldı. Qazir Düniejüzi moyındaytınday täuelsiz memleket qwrıp jatqanda “Alaş” wranın tu etkenimiz bilmestik nemese sayasi soqırlıq deuge keledi.  Adamnıñ balalıq şağın añsağanınday, tarihi jadımız alaş ideyasın qasterlegeni orındı bolğanımen, balalıq şaqtı sağınıp, «Säbi bolğım keledi» dep öleñdetkenmen, sayasi säbi bolmau kerek!                              kerey.kz

Related Articles

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

  • Swrağan Rahmetwlı. Qazaq Ordası jäne Oyrattar

    (1456-1697 jj) Bügingi kün tärtibinde twratın mäselelerdiñ eñ märtebelisi – wlt mäselesi. Dünie älemniñ bir ülken müyisinde qazaq degen bir şoğır etnos qalıptastı. Özindik mädenieti men  mentaliteti bar, özine tağdırdan berilgen qasieti bar osı qazaqtar. Wlı şejireşi Mwhtar Mağauin bwnı «…ejelgi türik jwrtınıñ qıpşaq tektes ruların biriktirgen wlı memleket…» dedi. Küre tamırı – oñ qanatta Aq Orda, sol qanatta Kök Orda dep äspettelgen wlt öz kezeñinde etnikalıq twtastıqtı tu etip özine özi egelik etti. Wlttı eşkim qoldan jasamaydı. Bölşek emes, özine layıq twtastıqtı qoldana bilgen wlt sol kieli öñirdegi irgeli şañıraqtı aynala qorşağan Qazaq Ordasınıñ qwrılımı edi. Büginderi sol tarihtıñ jaña jalğası täuelsiz el bolıp besigin tüzedi. Dälirek aytsaq tört

  • SİBİRDEGİ KEREYLER MEMLEKETİ

    A. KÜZEMBAYWLI, E. ÄBİL, tarih ğılımdarınıñ doktorları, Qostanay memlekettik pedagogikalıq institutınıñ professorları, T. ÄLİBEK, tarih ğılımdarının kandidatı, docent Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter men gılımi-köpşilik şığarmalarda Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. Äsirese, gazet-jornal betterinde jariyalangan maqalalarda qazaq handarımen soğısqandar halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı. Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Sibir handığınıñ negizin qalağan kerey jwrtı derekterge qarağanda Sibir jerine XIII ğasırdıñ alğaşqı şireginde sonau Mwñğwliya jerinen qonıs audarğan siyaqtı. Sibir türkileriniñ tarihına arnap «Tobol'skie gubernskie vedomosti» gazetine maqala jazğan Abramov N. degen zertteuşi

  • Qazaq tili tek kedeylerge kerek…  

        Elimizdegi jalpı  otbasınıñ sanı 2,3 mln-nan astam desedi.Jariyalanğan derekterge süyensek olardıñ  seksenge tayauı  älemdik bahuattı baylarmen teñese  alatın şamalı  eken.Jalpı wlttıq burjuylardıñ  negizi qalanğan tärizdi.Ekinşi jağınan kedeyler de olarğa say, qalıspay ösipti.Bilikti uälidiñ  sözine qarağanda äleumettik jağınan az qam-tılğan otbası- 600 mıñğa tayau körinedi.Olardı taqır kedeyge sanaytındar da bar eken. Qazaq qoğamınıñ ötken tarihına  köz jügirtseñiz,ölkemizde,jalpı aumaqta, tınıştıq ornap,adamdar alañsız ömir sürip, tirlik keşken, «qoy üstine boz torğay jwmırtqalağan da», aştıqtan qırılıp-joyılıp,tentirep bezip,auıp-köşip,zar eñiregen zaman  da bolıptı. Biraq,qay-qaysısı da wzaqqa sozılmaptı.Elbasına jaqsılıqtı ornatıp,basın biriktirip,memleket  qwrıp,halıqtıñ äl-auqatın qalpına keltirude, handardıñ,bilerdiñ,swltandardıñ,batırlardıñ,oyşıl-ğwlama aqılmandardıñ , küres-kerlerdiñ,qayratkerlerdiñ salihalı sayasatı şeşuşi röl atqarıptı.Al,qırılıp joyılu,tentirep bezu,basqanıñ qol astına enip,bodandıqqa aynalu jaularımızdıñ jımısqı sayasatı,wlı derjavalıq şovinistik piğılı

  • Jekeşelendirdik. Jetistik pe?

      Halıqtıñ hal-ahualın jaqsartu ükimettiñ aldındağı eñ birinşi mindet. Ol üşin halıqtıñ naqtı tabısı artuı kerek, alayda onıñ ösui mülde mardımsız. Halıq qarajatınıñ şığıs qwrılımına qarasaq, adamdar qazir barlıq tabısınıñ jartısınan astamın tamaqqa jwmsauğa mäjbür. Öytkeni, bäri qımbat jäne bağa künnen künge arta tüsude. Al äleumettik qızmet körsetu sapası qanday desek, bwl bağıtta da tildi tistetetin mäseleler köp. Osı mäselelerdi ayta kelip Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ jetekşisi Ayqın Qoñırov ükimet basşısı Asqar Maminge joldağan deputattıq saualında jekeşelendiruge berilgen äleumettik nısandardıñ jay-küyi turalı swrau saldı. «Bügingi tañda jekeşege berilgen äleumettik nısandar sanı 500-ge jetip qaldı. Sonıñ jartısı kommunaldıq menşikke jatatın emhanalar, sauıqtıru keşenderi, diagnostikalıq ortalıqtar, dispanserler, sanatoriyler, sporttıq klubtar, muzıkalıq jäne

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: