|  |  |  | 

Köz qaras Twlğalar Ädebi älem

ÄDEBIET TURALI SOÑĞI PİKİRTALASQA QOSARIM

Galim

Ğalım Boqaş

Aqın-jazuşını “adam janınıñ injeneri” dep atap, şığarmaşılıq demalısqa jiberip, päter bölip, qalamaqı tölep, jeke şığarmaşılığın byudjet qarjılandıratın mamandıq qılıp, kommunistik moral' men ideologiya nasihatşılarına aynaldırğan sovet rejimi endi qaytıp kelmeydi, “baldar”. Aqın-jazuşılıq mamandıq ta emes, künköris käsibi de emes, ideologiya qwralı da emes, bilik ökilderi bir-jerden ekinşi jerge op-oñay köşirip ala qoyatın, ya quıp jibere salatın läppay qızmetker de emes. Bwl – söz şeberiniñ talantı wştalğan sayın, qabileti küşeygen sayın, bilimi tereñdegen sayın negizgi mamandığı men negizgi käsibin ığıstırıp şığarıp, tabiği türde häm şabıttıñ, häm künköristiñ sarqılmas közine aynalatın, eñ bastısı älgi şeberge täuelsizdik sıylaytın erkin şığarmaşılıq. Sayasi-ekonomikalıq, äleumettik-mädeni erekşelikteri bölekteu bolsa da, “jaqsımen salıstırıp, jaqsığa wmtılu” principimen Batıstağı öz zamandastarımızdı mısal eteyin.

Mäselen, Zedi Smit. Wlıbritaniyanıñ qazirgi eñ äygili jas jazuşılarınıñ biri. Äkesi – ağılşın, şeşesi -
yamaykalıq. Londonnıñ soltüstik-batıs audanındağı jwpını jaldamalı üyde boy jetti. 14 jasında ata-anası ajırasıp, migrant şeşesimen qalıp qoydı. Jekemenşik bay kollejderde emes, qarapayım memlekettik bastauış häm orta mektepterde oqıdı. Biraq talanttıñ atı – talant. Kembridj universitetine öz küşimen tüsti. Äygili “Marjan tis” romanın sol universitette üzdik oqıp jürip jazıp tastadı. Älemdik ädebiet deñgeyinde sensaciyağa aynaldı. Birden baylıq bitken joq. “Talanttı jazuşımın, London meriyası päter sıylamadı, Wlıbritaniya ükimeti “Darın” sıylığın bermedi” dep işip ketpedi. Sodan keyingi qanşama jülde alğan romandarın negizgi mamandığı ädebiettanu boyınşa universitetterde sabaq berip jürip, qolı säl qalt eken bos uaqıttarında jazıp şıqtı. Mineki, aşıp körseteyin:

“Qoltañba bergiş” romanın Londondağı zamanaui öner institutında jäne Garvard universitetinde däris oqıp jürip jazdı. “Swlulıq” romanın Kolumbiya jäne N'yu-York universitetterinde sabaq berip jürip, “Soltüstik-Batıs” romanın “Harpers” ädebi şolu jurnalında jwmıs istep jürip jazdı. Bıltır “Ätkenşek zaman” romanın bitirdi. Ärbir romanı – keyipkerlerdiñ psihologiyasın, äleumettik ortasın, tarihi kezeñin, türli mamandığın sipattau tereñdigi boyınşa jeke bir doktorlıq eñbekke tatidı. Körkem şığarmanıñ keyipkerleri men syujeti oydan şığarılğan boluı mümkin, biraq körkem jazu tehnikası – şahmat erejesi siyaqtı ğasırlar boyı qalıptasqan häm üzdiksiz jetilip jatqan ğılım. Sol ğılımnıñ akademigine aynalğan aqın-jazuşı ğana şığarmaşılığı asıraytın deñgeyge şığa aladı. Mwnday älemdik auqımdağı şınayı söz şeberine aynaludıñ şarttarı köp. Meniñşe, eñ mañızdıları – tuma talant (sergek häm azat aqıl, tereñ zeyin men bayqağıştıq qabileti), keñ dünietanım (älemdi meyilinşe kezu, ärqilı tildik, dindik, mädeni, sayasi, ekonomikalıq ortada twrmıs keşip köru), akademiyalıq bilim (tıñğılıqtı teoriyalıq dayındıq) jäne öz janın jalañaştay alu qabileti (sayasi-dini közqarasqa, tabuğa täueldi bolmau, mısalı, özin “D'yavol” äñgimesinde ayamay soyğan Tolstoy siyaqtı; Leonardo da Vinçi minsiz müsin jasap, däl suret salu üşin qalay mäyit jiliktese, mıqtı jazuşı şınayı obrazdar tudıru üşin tura solay öz minezin äşkerelep, tabiğatın müşelep, barlıq bezin sılıp şığadı). Özine ğaşıq publicister men propagandister bwl bäsekege şıday almaydı. “Talanttı jazuşınıñ qolımen ya perişte, ya şaytan jazadı, qalğandarı özderi jazadı” deytin äzil beker aytılmağan.

Post-sovettik qoğamdağı şığarmaşılıq ökilderin “talanttarıñ wştalmağan, akademiyalıq bilimderiñ kem, şetel körmegensiñder” dep sögu, älbette, snobizm bolar edi. Halqınıñ sanı az, narqınıñ satıp alu qabileti älsiz, keşe ğana bol'şevizmniñ tırnağınan qwtılğan eldegi ädebi ortanıñ qazirgi sipatı da, däl bügingi mwratı da bölek ekeni sözsiz. Biraq, älemdik körkem ädebiettiñ şeberlik standarttarı aqın-jazuşınıñ ömir sürip jatqan qoğamı men rejimine qaray beyimdelip özgermeydi. Öz biiginde twradı. Al postsovettik jas aqın-jazuşılar -
memlekettiñ şetelde oquğa, ya öz elinde bilim wştauğa bölip jatqan azdı-köpti bağdarlamalarına qatısuğa şaması bar eñ äleuetti, aldıñğı qatarlı, közi aşıq top. Şığarmaşılıq erkindikke, körkem ädebiet şeberligine jetu qwlşınısı küşti bolsa, twrmıs qiındığın, ya qızmetindegi cenzuranı sıltauratıp bwlğalaqtap jürip almauı kerek. Qwdayğa şükir, jılt etken ärbir mümkindikti paydalanıp, sırtqa şığıp, til üyrenip, qal-qadarınşa aymaqtıq, batıstıq ädebi ortalarğa wmtılıp jatqan qazaqstandıq zamandastarım bar. Solardıñ talabı men täuekeline süysinem.

Solay, ini-qarındastar, talanttarıñdı qor qılmañdar, bilimderiñdi jetildiriñder, birneşe tilde sayrañdar, “jeti qat jerden oñay basqış bolıp” wşıñdar ädebiet ğarışına, bir-bir şabıt periştesin tabıñdar. Sosın jüresiñder Zedi Smit qwsap N'yu-Yorkte oyanıp, Milanda tüski as işip, Londondağı ädebi keşke qatısıp. Al bağzı zamannan beri bir-birinen köşirip, “özderi jazıp kele jatqan” rejimşil publicisterdiñ, essiz propagandisterdiñ häm wyatsız plagiatorlardıñ wranşıl sözderine män bermeñder.

P.S. Ädebiet turalı pikirtalasqa tüsken taraptardıñ äldebirin sögip, äldebirin jaqtap otırğan joqpın, sözimdi bärine jalpılay arnap otırmın.

Ğalım Boqaş

            facebook  paraqşasınan alındı

Related Articles

  • SEPON AĞA

    Toqsanınşı jıldardıñ bası edi. Biz 5-6 oqitın oquşımız. Auıldıñ «Serikbolsın Äbdildin keledi eken» dep abıñ-kübiñ bolıp jatqanına on kün ötken. Ol kezde Serikbolsın ağa – Joğarğı Keñestiñ törağası. Ağamız keletin küni el mädeniet üyiniñ aldına jinaldı. Audannıñ basşıları qayta-qayta dayındıqtı pısıqtap qoyadı. Bir uaqıtta alıstan süliktey qara kölik körindi. «Vremyadan» anda sanda bayqap qalatın Gorbaçev minetin maşinağa wqsaydı. Balalar «Çayka» dedi. Bireuler «Limuzin» dedi. El qaq jarılıp jol berdi. Qara swr pal'tosın kiip, kölikten tüsken Serikbolsın ağa tip-tik qalpımen Mädeniet üyine qaray jalğız bettedi. Auıldıñ änşileri Aytqojin Düysen men Qarjaubaev Säken dombıraların kümbirlete jöneldi. – Qasietti, armısıñ, tuğan jerim – ou! Qonaqsıtıp şığardıñ törge meni – ou, tuğan jer!.. Iä.

  • “Astana” – “Vil'yarreal” 2:3

    Stoilov özimen birge qartayıp bara jatqan komandasına eki närseni äli üyrete almay keledi. Birinşi, doptan ayırılmay qatarınan tört märte pastasu (eñ qwrığanda alañnıñ öz jartısında). Ekinşi, komandadağı europalıq deñgeyde oynaytın eki şeber – Tvumasi men Kabanangağa der kezinde dop asıru. Ispaniyanıñ täuir komandasımen tartıstı matç ötkizdi dep maqtauğa, toqmeyilsip otıra beruge bolar edi. Biraq aldağı transfer mausımında qos mergendi Europa klubtarı qağıp äketkesin ne bolmaq? Olardıñ da zamanı ötip baradı, dwrısıraq alañda dop tepkileri keledi. Al qalğan ökpesi öşken, fizikası otırğan, tek töreşimen täjikelesudi qatıratın, deni Balqan tübeginen jinalğan “astanalıqtar” jasandı alañdarında ne nätijege qol jetkizbek? İşki çempionattı küşeytpey twrıp, balalar men jasöspirimder futbolına jağday jasamay jatıp, byudjettiñ aqşasın şaşıp,

  • Kültegin jırı

    Kültegin Qwtlıq (Elteris) qağannıñ ekinşi wlı, Bilge qağannıñ (Mogilyan) tuğan inisi. Şeşesi Elbilge qatwn. Jeti jasında äkesi Qwtlıq (680-692 jj. bilik qwrğan) qaytıs boladı. Qağan tağına onıñ inisi Qapağan (692-716 jj.) otıradı. Kültegin men Bilge, Qapağannıñ inisi Bögüni (716j.) taqtan taydırıp, qağandıq bilikti Bilge qolına (716-734jj.) aladı. Tarihi derekterge qarağanda, Külteginniñ on jasında er atanıp, alğaş közge tüsken soğısı – 694 jılğı Jau jıu jäne Din jıu aymaqtarında bolğan soğıs. Qapağan osı soğısta 90 mıñ twtqındı qolğa tüsirgen. Mine, osıdan bılay Külteginniñ erlik jolı bastaladı. Tarihi derekter sol kezdegi el täuelsizdigin saqtap qalu jolında bolğan qırğın soğıstardıñ birde-bireuiniñ Külteginsiz ötpegenin añğartadı. Batır 47 jasqa jetip, qaza tapqanda, törtkül dünieden tügel

  • Qazaq ädebietiniñ Täñirlik älemge esik aşatın transcendenti

    Qazaq ädebietiniñ Täñirlik älemge esik aşatın transcendentti mazmwnı Qoja Ahmet YAssauidiñ hikmetinen bastalatın edi. Qwdaybergen Jwbanov bw turasında büy dep jazadı. «bizdiñ «Ədebiet salasındağı jazuımızdıñ bası «Diuani hikmetten» bastaladı. Orta Aziyadağı türki tilinde söyleytin halıqtardıñ alğaşqı jazba ədebietiniñ biri! Bwl fakti qazaq aqındarınıñ Ahmetke eliktegenin körsetedi ». Säken Seyfullin bılay dep bağa beredi. «Qazaq arasında jazba ädebietin taratqan – Türkistannan şıqqan qojalar. Ol kezde qazaq arasına köp taralğanı – Qoja Ahmet YAssauidiñ kitabı. Bizdiñ qazaq aqındarı soğan eliktedi». Bol'şevikter YAssauidiñ atın öşiru üşin aqın-jazuşılarğa tapsırma berdi. Mäselen, CK 1937 jılı Asqar Toqmağambetovti «Haziret Swltan» p'esasın jazuğa mäjbürledi. Bwl spektakl' QazSSR kezinde sahnada qoyılıp keldi. P'esada YAssauidi teristep, onıñ jolın «halıqtı

  • ÄYELDE QAYIN JWRT BOLMAYDI!

    Qazaq Wlttıq Ädet-ğwrıp, salt-dästür Akademiyası tüsindiredi: ÄYELDE QAYIN JWRT BOLMAYDI! Bügin, 22-qaraşa küni tañerteñ «Şalqar» radiosınan «Äyeldiñ qanşa jwrtı boladı?» degen taqırıpta jürgizilgen pikirtalas kezinde saualğa jauap bergenderdiñ birqatarı dwrıs oy aytqanmen köpşiligi jañılıs wğımda jürgendigi bayqaldı. Osı sebepti bwl saualğa tübegeyli jauap beru wyğarıldı. Er adamnıñ da, äyel adamnıñ da üş jwrtı boladı. Er adamnıñ öz jwrtı (äkesi jağınan), nağaşı jwrtı (anası jağınan), üylengen soñ qayın jwrtı (äyeli jağınan) boladı. Äyel adamnıñ da üş jwrtı: öz jwrtı (kelgen jeri, küyeuiniñ eli), törkin jwrtı (äkesi jağınan), nağaşı jwrtı (anası jağınan) boladı! Bwl jerde qız bala men äyel degen wğımdardı şatastırmau kerek. Qız – äli twrmısqa şıqpağan oñ jaqta otırğan qız

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: