|  |  |  | 

Köz qaras Twlğalar Ädebi älem

ÄDEBIET TURALI SOÑĞI PİKİRTALASQA QOSARIM

Galim

Ğalım Boqaş

Aqın-jazuşını “adam janınıñ injeneri” dep atap, şığarmaşılıq demalısqa jiberip, päter bölip, qalamaqı tölep, jeke şığarmaşılığın byudjet qarjılandıratın mamandıq qılıp, kommunistik moral' men ideologiya nasihatşılarına aynaldırğan sovet rejimi endi qaytıp kelmeydi, “baldar”. Aqın-jazuşılıq mamandıq ta emes, künköris käsibi de emes, ideologiya qwralı da emes, bilik ökilderi bir-jerden ekinşi jerge op-oñay köşirip ala qoyatın, ya quıp jibere salatın läppay qızmetker de emes. Bwl – söz şeberiniñ talantı wştalğan sayın, qabileti küşeygen sayın, bilimi tereñdegen sayın negizgi mamandığı men negizgi käsibin ığıstırıp şığarıp, tabiği türde häm şabıttıñ, häm künköristiñ sarqılmas közine aynalatın, eñ bastısı älgi şeberge täuelsizdik sıylaytın erkin şığarmaşılıq. Sayasi-ekonomikalıq, äleumettik-mädeni erekşelikteri bölekteu bolsa da, “jaqsımen salıstırıp, jaqsığa wmtılu” principimen Batıstağı öz zamandastarımızdı mısal eteyin.

Mäselen, Zedi Smit. Wlıbritaniyanıñ qazirgi eñ äygili jas jazuşılarınıñ biri. Äkesi – ağılşın, şeşesi -
yamaykalıq. Londonnıñ soltüstik-batıs audanındağı jwpını jaldamalı üyde boy jetti. 14 jasında ata-anası ajırasıp, migrant şeşesimen qalıp qoydı. Jekemenşik bay kollejderde emes, qarapayım memlekettik bastauış häm orta mektepterde oqıdı. Biraq talanttıñ atı – talant. Kembridj universitetine öz küşimen tüsti. Äygili “Marjan tis” romanın sol universitette üzdik oqıp jürip jazıp tastadı. Älemdik ädebiet deñgeyinde sensaciyağa aynaldı. Birden baylıq bitken joq. “Talanttı jazuşımın, London meriyası päter sıylamadı, Wlıbritaniya ükimeti “Darın” sıylığın bermedi” dep işip ketpedi. Sodan keyingi qanşama jülde alğan romandarın negizgi mamandığı ädebiettanu boyınşa universitetterde sabaq berip jürip, qolı säl qalt eken bos uaqıttarında jazıp şıqtı. Mineki, aşıp körseteyin:

“Qoltañba bergiş” romanın Londondağı zamanaui öner institutında jäne Garvard universitetinde däris oqıp jürip jazdı. “Swlulıq” romanın Kolumbiya jäne N'yu-York universitetterinde sabaq berip jürip, “Soltüstik-Batıs” romanın “Harpers” ädebi şolu jurnalında jwmıs istep jürip jazdı. Bıltır “Ätkenşek zaman” romanın bitirdi. Ärbir romanı – keyipkerlerdiñ psihologiyasın, äleumettik ortasın, tarihi kezeñin, türli mamandığın sipattau tereñdigi boyınşa jeke bir doktorlıq eñbekke tatidı. Körkem şığarmanıñ keyipkerleri men syujeti oydan şığarılğan boluı mümkin, biraq körkem jazu tehnikası – şahmat erejesi siyaqtı ğasırlar boyı qalıptasqan häm üzdiksiz jetilip jatqan ğılım. Sol ğılımnıñ akademigine aynalğan aqın-jazuşı ğana şığarmaşılığı asıraytın deñgeyge şığa aladı. Mwnday älemdik auqımdağı şınayı söz şeberine aynaludıñ şarttarı köp. Meniñşe, eñ mañızdıları – tuma talant (sergek häm azat aqıl, tereñ zeyin men bayqağıştıq qabileti), keñ dünietanım (älemdi meyilinşe kezu, ärqilı tildik, dindik, mädeni, sayasi, ekonomikalıq ortada twrmıs keşip köru), akademiyalıq bilim (tıñğılıqtı teoriyalıq dayındıq) jäne öz janın jalañaştay alu qabileti (sayasi-dini közqarasqa, tabuğa täueldi bolmau, mısalı, özin “D'yavol” äñgimesinde ayamay soyğan Tolstoy siyaqtı; Leonardo da Vinçi minsiz müsin jasap, däl suret salu üşin qalay mäyit jiliktese, mıqtı jazuşı şınayı obrazdar tudıru üşin tura solay öz minezin äşkerelep, tabiğatın müşelep, barlıq bezin sılıp şığadı). Özine ğaşıq publicister men propagandister bwl bäsekege şıday almaydı. “Talanttı jazuşınıñ qolımen ya perişte, ya şaytan jazadı, qalğandarı özderi jazadı” deytin äzil beker aytılmağan.

Post-sovettik qoğamdağı şığarmaşılıq ökilderin “talanttarıñ wştalmağan, akademiyalıq bilimderiñ kem, şetel körmegensiñder” dep sögu, älbette, snobizm bolar edi. Halqınıñ sanı az, narqınıñ satıp alu qabileti älsiz, keşe ğana bol'şevizmniñ tırnağınan qwtılğan eldegi ädebi ortanıñ qazirgi sipatı da, däl bügingi mwratı da bölek ekeni sözsiz. Biraq, älemdik körkem ädebiettiñ şeberlik standarttarı aqın-jazuşınıñ ömir sürip jatqan qoğamı men rejimine qaray beyimdelip özgermeydi. Öz biiginde twradı. Al postsovettik jas aqın-jazuşılar -
memlekettiñ şetelde oquğa, ya öz elinde bilim wştauğa bölip jatqan azdı-köpti bağdarlamalarına qatısuğa şaması bar eñ äleuetti, aldıñğı qatarlı, közi aşıq top. Şığarmaşılıq erkindikke, körkem ädebiet şeberligine jetu qwlşınısı küşti bolsa, twrmıs qiındığın, ya qızmetindegi cenzuranı sıltauratıp bwlğalaqtap jürip almauı kerek. Qwdayğa şükir, jılt etken ärbir mümkindikti paydalanıp, sırtqa şığıp, til üyrenip, qal-qadarınşa aymaqtıq, batıstıq ädebi ortalarğa wmtılıp jatqan qazaqstandıq zamandastarım bar. Solardıñ talabı men täuekeline süysinem.

Solay, ini-qarındastar, talanttarıñdı qor qılmañdar, bilimderiñdi jetildiriñder, birneşe tilde sayrañdar, “jeti qat jerden oñay basqış bolıp” wşıñdar ädebiet ğarışına, bir-bir şabıt periştesin tabıñdar. Sosın jüresiñder Zedi Smit qwsap N'yu-Yorkte oyanıp, Milanda tüski as işip, Londondağı ädebi keşke qatısıp. Al bağzı zamannan beri bir-birinen köşirip, “özderi jazıp kele jatqan” rejimşil publicisterdiñ, essiz propagandisterdiñ häm wyatsız plagiatorlardıñ wranşıl sözderine män bermeñder.

P.S. Ädebiet turalı pikirtalasqa tüsken taraptardıñ äldebirin sögip, äldebirin jaqtap otırğan joqpın, sözimdi bärine jalpılay arnap otırmın.

Ğalım Boqaş

            facebook  paraqşasınan alındı

Related Articles

  • BWL  KÜNİ …

    Ua, Astana,astanam, astanamız- Jasıl jelek, kökörim jas qalamız Qwt  qonıs qıp Esildiñ qos jağasın, Arqada bayraq tikken Bas qalamız   Kögi –biik, jeli- ötkir, jeri- jazıq Qoynauı janğa meken, malğa azıq Sarıarqa-qazaq jeri kindiginen Elbası Elordağa  qaqqan qazıq                      Sodan beri jiırma  jıl artqa salıp                      Astana  öz tarihın qoydı jazıp   Teñdessiz jaña qwrılıs bastağanı Arqada jaynatpaqqa jas qalanı Şıñıraudan ılğal tartqan sekseuildey Berik bolmaq qazaqtıñ bas qamalı Tamırı tım tereñde bwl şahardıñ- Sonau-sonau Bozoqtan* bastaladı Däşti Qıpşaq-qazaqtıñ arğı tegi Bozoq dep salğan qonıs-baspananı   Bozoqtan Wlı Jibek jolı ötken Bozoqtan Şıñğıs hannıñ qolı ötken Bozoqtıñ ärbir  sätin qua ağıp, Arnası aq Esildiñ tolı ötken   Elbasınıñ ömirşeñ bastaması- Sol jerde bügin eldiñ astanası Bosağañnan attadı jaña

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • “Nazarbaev 2020 jılı saylauğa tüsedi dep oylamaymın”

    Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev wlıbritaniyalıq VVS telearnasınıñ Hard Talk bağdarlamasına swhbat berip, Nazarbaevtıñ biligi jäne eldegi jemqorlıqpen küres turalı ayttı. Swhbat 20 mausımda VVS News telearnasına jäne BBC radiosına şıqtı. “Nazarbaevtıñ bilikte wzaq otıruı – twraqtılıqtıñ belgisi. 2020 jılğa deyin bilikte boladı. Keyin saylauğa tüsem dese özine baylanıstı” dedi Toqaev swhbatında. Osı sätte habar jürgizuşisi Stiven Sakur “Eger meniñ matematikalıq esebim dwrıs bolsa, 2020 jılı Nazarbaev 80 jasqa toladı ğoy?” dep swradı. Bwl swraqqa Toqaev “Iä, Iä. Malayziyada 92 jasqa tolğan Mahathir Mohamad prem'er-ministr boldı ğoy. Aşığın aytqanda, 2020 jılı Nazarbaev prezident saylauına tüsedi dep oylamaymın. Ol öte aqıldı adam. Mümkin 2020 jılğı saylau basqa kandidattarmen öter. Saylauğa

  • Jüregiñizden aynaldım, Imanğali ağa!

    Qazaqstannıñ Reseydegi Ökiletti elşisi, alaştıñ jürekti wlı Imanğali Nwrğaliwlı Tasmağambetov Reseyde ötip jatqan futbol çempionatındağı Resey men Egipet arasındağı kezdesude qay elge janküyer bolatının ayttı, – dep habarlaydı Abay-aqparat.  Imekeñ – özi Elşi bolıp jürgen häm älemdik dodanı dürkiretip ötkizip jatqan Reseyge janküyer bolmaydı. Senseñiz de, senbeseñiz de Imekeñ – Egipettiñ wlttıq futbol qwramasınıñ fanatı. Qazaqstannıñ Reseydegi elşisi Imanğali Tasmağambetov “Futboldan älem çempionatında kimniñ janküyeri bolasız?” degen swraqqa jarısqa qatısuşılardıñ bärine qwrmetpen qaray otırıp, egipettikterdiñ janküyeri bolatının, öytkeni bwl çempianattağı Egipet qandıq twrğıdan, tarihı men ruhı häm dini jağınan bizge jaqın el ekenin aytıp, Mısır halifattığın wzaq jıl uısında wstap güldendirip, “Jürekterdiñ ämirşisi” atanğan Swltan Beybarıstıñ bizdiñ babamız ekenin eske

  • Amanat (Əlihannıñ monologı)

    Balğa basqa, Oraq oyğa tigeli Bir alapat örtke orandı jan işi, Kemerinen dariyaday tolqığan – Qızıl jalau, jalau emes, qan isi. Qızıl tüsten jamıraydı eles bop, Qwba meken, qwsni dos töl ösken. Sol “beyneler” qwtqar deydi qol bwlğap, Ətteñ, şirkin… Estimeydi onı eşkim. Estirtpeydi auızınan ort bürkip, Tesik ökpe, Kəri Kreml' jötelip. Sodan keyin… Temir torda söz ölip, Közder qaldı şel işinde bitelip. Jusan körseñ, jwparın jwt, dwğa oqıp, Bağzı bir iis bwrqırasın ötkennen, Ər tal jusan tağdırı ğoy qazaqtıñ Köldey twnıq köz jasına köktegen. Köktamırdan su alğanşa soñğı qan, Men qazaqtıñ azattığın susadım. Doñız demi topırağıma timese, Dwşpan körmey össe dedim wrpağım. Osı serttiñ tübinde twr şın baylam, Sol

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: