|  |  |  | 

Köz qaras Twlğalar Ädebi älem

ÄDEBIET TURALI SOÑĞI PİKİRTALASQA QOSARIM

Galim

Ğalım Boqaş

Aqın-jazuşını “adam janınıñ injeneri” dep atap, şığarmaşılıq demalısqa jiberip, päter bölip, qalamaqı tölep, jeke şığarmaşılığın byudjet qarjılandıratın mamandıq qılıp, kommunistik moral' men ideologiya nasihatşılarına aynaldırğan sovet rejimi endi qaytıp kelmeydi, “baldar”. Aqın-jazuşılıq mamandıq ta emes, künköris käsibi de emes, ideologiya qwralı da emes, bilik ökilderi bir-jerden ekinşi jerge op-oñay köşirip ala qoyatın, ya quıp jibere salatın läppay qızmetker de emes. Bwl – söz şeberiniñ talantı wştalğan sayın, qabileti küşeygen sayın, bilimi tereñdegen sayın negizgi mamandığı men negizgi käsibin ığıstırıp şığarıp, tabiği türde häm şabıttıñ, häm künköristiñ sarqılmas közine aynalatın, eñ bastısı älgi şeberge täuelsizdik sıylaytın erkin şığarmaşılıq. Sayasi-ekonomikalıq, äleumettik-mädeni erekşelikteri bölekteu bolsa da, “jaqsımen salıstırıp, jaqsığa wmtılu” principimen Batıstağı öz zamandastarımızdı mısal eteyin.

Mäselen, Zedi Smit. Wlıbritaniyanıñ qazirgi eñ äygili jas jazuşılarınıñ biri. Äkesi – ağılşın, şeşesi -
yamaykalıq. Londonnıñ soltüstik-batıs audanındağı jwpını jaldamalı üyde boy jetti. 14 jasında ata-anası ajırasıp, migrant şeşesimen qalıp qoydı. Jekemenşik bay kollejderde emes, qarapayım memlekettik bastauış häm orta mektepterde oqıdı. Biraq talanttıñ atı – talant. Kembridj universitetine öz küşimen tüsti. Äygili “Marjan tis” romanın sol universitette üzdik oqıp jürip jazıp tastadı. Älemdik ädebiet deñgeyinde sensaciyağa aynaldı. Birden baylıq bitken joq. “Talanttı jazuşımın, London meriyası päter sıylamadı, Wlıbritaniya ükimeti “Darın” sıylığın bermedi” dep işip ketpedi. Sodan keyingi qanşama jülde alğan romandarın negizgi mamandığı ädebiettanu boyınşa universitetterde sabaq berip jürip, qolı säl qalt eken bos uaqıttarında jazıp şıqtı. Mineki, aşıp körseteyin:

“Qoltañba bergiş” romanın Londondağı zamanaui öner institutında jäne Garvard universitetinde däris oqıp jürip jazdı. “Swlulıq” romanın Kolumbiya jäne N'yu-York universitetterinde sabaq berip jürip, “Soltüstik-Batıs” romanın “Harpers” ädebi şolu jurnalında jwmıs istep jürip jazdı. Bıltır “Ätkenşek zaman” romanın bitirdi. Ärbir romanı – keyipkerlerdiñ psihologiyasın, äleumettik ortasın, tarihi kezeñin, türli mamandığın sipattau tereñdigi boyınşa jeke bir doktorlıq eñbekke tatidı. Körkem şığarmanıñ keyipkerleri men syujeti oydan şığarılğan boluı mümkin, biraq körkem jazu tehnikası – şahmat erejesi siyaqtı ğasırlar boyı qalıptasqan häm üzdiksiz jetilip jatqan ğılım. Sol ğılımnıñ akademigine aynalğan aqın-jazuşı ğana şığarmaşılığı asıraytın deñgeyge şığa aladı. Mwnday älemdik auqımdağı şınayı söz şeberine aynaludıñ şarttarı köp. Meniñşe, eñ mañızdıları – tuma talant (sergek häm azat aqıl, tereñ zeyin men bayqağıştıq qabileti), keñ dünietanım (älemdi meyilinşe kezu, ärqilı tildik, dindik, mädeni, sayasi, ekonomikalıq ortada twrmıs keşip köru), akademiyalıq bilim (tıñğılıqtı teoriyalıq dayındıq) jäne öz janın jalañaştay alu qabileti (sayasi-dini közqarasqa, tabuğa täueldi bolmau, mısalı, özin “D'yavol” äñgimesinde ayamay soyğan Tolstoy siyaqtı; Leonardo da Vinçi minsiz müsin jasap, däl suret salu üşin qalay mäyit jiliktese, mıqtı jazuşı şınayı obrazdar tudıru üşin tura solay öz minezin äşkerelep, tabiğatın müşelep, barlıq bezin sılıp şığadı). Özine ğaşıq publicister men propagandister bwl bäsekege şıday almaydı. “Talanttı jazuşınıñ qolımen ya perişte, ya şaytan jazadı, qalğandarı özderi jazadı” deytin äzil beker aytılmağan.

Post-sovettik qoğamdağı şığarmaşılıq ökilderin “talanttarıñ wştalmağan, akademiyalıq bilimderiñ kem, şetel körmegensiñder” dep sögu, älbette, snobizm bolar edi. Halqınıñ sanı az, narqınıñ satıp alu qabileti älsiz, keşe ğana bol'şevizmniñ tırnağınan qwtılğan eldegi ädebi ortanıñ qazirgi sipatı da, däl bügingi mwratı da bölek ekeni sözsiz. Biraq, älemdik körkem ädebiettiñ şeberlik standarttarı aqın-jazuşınıñ ömir sürip jatqan qoğamı men rejimine qaray beyimdelip özgermeydi. Öz biiginde twradı. Al postsovettik jas aqın-jazuşılar -
memlekettiñ şetelde oquğa, ya öz elinde bilim wştauğa bölip jatqan azdı-köpti bağdarlamalarına qatısuğa şaması bar eñ äleuetti, aldıñğı qatarlı, közi aşıq top. Şığarmaşılıq erkindikke, körkem ädebiet şeberligine jetu qwlşınısı küşti bolsa, twrmıs qiındığın, ya qızmetindegi cenzuranı sıltauratıp bwlğalaqtap jürip almauı kerek. Qwdayğa şükir, jılt etken ärbir mümkindikti paydalanıp, sırtqa şığıp, til üyrenip, qal-qadarınşa aymaqtıq, batıstıq ädebi ortalarğa wmtılıp jatqan qazaqstandıq zamandastarım bar. Solardıñ talabı men täuekeline süysinem.

Solay, ini-qarındastar, talanttarıñdı qor qılmañdar, bilimderiñdi jetildiriñder, birneşe tilde sayrañdar, “jeti qat jerden oñay basqış bolıp” wşıñdar ädebiet ğarışına, bir-bir şabıt periştesin tabıñdar. Sosın jüresiñder Zedi Smit qwsap N'yu-Yorkte oyanıp, Milanda tüski as işip, Londondağı ädebi keşke qatısıp. Al bağzı zamannan beri bir-birinen köşirip, “özderi jazıp kele jatqan” rejimşil publicisterdiñ, essiz propagandisterdiñ häm wyatsız plagiatorlardıñ wranşıl sözderine män bermeñder.

P.S. Ädebiet turalı pikirtalasqa tüsken taraptardıñ äldebirin sögip, äldebirin jaqtap otırğan joqpın, sözimdi bärine jalpılay arnap otırmın.

Ğalım Boqaş

            facebook  paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Qajımwqanğa qoldau körsetken ekeu

    Osıdan birer jıl bw­rın Astana qalasına jol tüsip, biraz kün bas şahardı araladım. Qala­dağı mädeni, tarihi eskert­kişterdi tamaşaladım. Sol uaqıtta özim kuä bolğan jaylardıñ işindegi böle-jara aytarım äygili jazuşı, qoğam qayratkeri, bärimizge bala jasımızdan öziniñ «Toqaş Bokin» romanımen tanıs Zeyin Şaşkinniñ şañırağında qonaq bolğanım der edim. Jazuşınıñ zayıbı Mä­riyam Nwrlanqızı jası seksen jetige kelse de äli künge sergek, şiraq, ba­quat­tı küyde eken. Ol kisi ken­je qızı Güljan men küyeu balası Erbolattıñ qo­lın­da, solardan tu­ğan kişkentay jien neme­re­lerine es bolıp, tirlik ke­şip jatır. Meniñ bwl üyge tap bolğanım da sol Er­bolattıñ, Kürşim audan­dıq mädeniet bölimin 18 jıl basqarğan belgili öner ardageri Qabdolla Twrarovtıñ kenje wlınıñ arqası edi. Kürşimge bir kelgeninde Erekeñniñ:

  • «Djuan kolbasanı djonıp djep djatırsıñdar ma?»

    Qaltay Mwhamedjanov ağamız jwmısqa kelgende: – Qalay, djigitter, djağdaylarıñ djaqsı ma? – deytin sol kezde «j»-ğa «d»-nı qosıp aytatındardı keketip. Bir küni «Aranıñ» jauaptı hatşısı, marqwm Saylaubek Jwmabekovtiñ bölmesinde jwmıstıñ soñında kişigirim «jetim qızdıñ» toyın jasap jatqanbız. – Esikti japtıñız ba? – degen swrağıma «qorıqpa, qatırdım» degendey Säkeñ eki közin birdey jwmıp, basın şwlğıp, bas barmağın qayqayta şoşayttı. Apıl-ğwpıl bop jatqanımızda kenet esik sart etip aşıldı da, ar jağınan Qal-ağañ körindi. Ne isterimizdi bilmey qattı sasqalaqtadıq. Auızdağını jwta almay, qaqalıp-şaşalıp twrğan pwşayman türimizdi körip, Qal-ağañ sır aldırmay ädettegidey qaljıñğa bastı. – Qalay, djigitter, djuan kolbasanı djonıp djep djatırsıñdar ma? – dedi tük bolmağanday gazet-dastarhanımızdağı şala turalğan, şınında, juandau şwjıqqa közin

  • Türikten wyalğan qazaq zañgeri wşaqtağı til mäselesimen özi aynalısatının mälimdedi

    Kamşat Satieva Eyr-Astanadağı şulı oqiğa qazaqtar üşin masqara bolıp tındı. Bortserikten qazaq tilinde qızmet körsetudi swrağan türik azamatı qamauğa alınıp, oğan ayıppwl salındı. Täuelsizdik alğanda, eñ birinşi bop quanğan türik ağayın bwl jayttan habardar bop jatsa, äbden tüñiletin şığar bizden. 25 jıl merzimde ana tili mäselesin birjaqtı ete almağan özimizge de obal joq. „Mäseleni sayasatqa nemese basşılıqqa silteytin tügi joq„ degen qazaq zañgeri Abzal Qwspan mwnıñ barlığın özimizdiñ erinşektigimiz ben qorqaqtığımızdan köredi. Äytpese, zañgerdiñ aytuınşa, Qazaqstandağı zañdar memlekettik til qoldanısın eş şektemeydi, tek onı orındamaytındar bar. Bwl turalı zañger Facebook-tegi jeke paraqşasında jazdı. „Keşeli-beri lentadan tüspegen, kinäli taraptıñ keşirim swraudıñ ornına, ädetteginşe, mwrnın şüyire qarauınıñ saldarınan, dau uşığa bastağan, «Eyr Astana»

  • «Osı jolı bäri bitedi». Sarapşı Reseyge salınatın sankciyanıñ swmdıq qwpiyasın aştı

    Kamşat Satieva Reseyge salınbaq soñğı sankciyanıñ saldarı qanday bolatının aytıp bergen qarjıger-maman Älihan Qanapiya swmdıq qwpiyanıñ betin aştı. Onıñ pikirinşe, AQŞ Kongresi qabıldağan kezekti sankciya Reseydiñ sayasi elitasın bekerden beker dürliktirip jibergen joq. Sankciyanıñ saldarı öte auır. Bwl turalı qarjıger-maman Älihan Qanapiya kaz.365info.kz saytına bergen swqbatında mälim etti. Öz swqbatında maman, aldımen, dollardıñ qımbattauına qatıstı pikirin bildirdi. Sankciya saldarı… — Qazir dollardıñ qımbattauına naqtı ekonomikalıq faktor orın alğan joq. Onıñ tek eki janama sebebi bar. Birden-bir sebebi — Reseyge bağıttalğan jaña sankciyanıñ salqını bwl. Öytkeni teñge orıstıñ aqşasına täueldi. Bizdiñ ekonomikamız Resey ekonomikasına täueldi degendey. Resey ekonomikası şındap şatqayaqtayın dep twr. Demek, ol mindetti türde Qazaqstanğa da äser etedi. Kürt

  • ABAYDIÑ TUĞAN KÜNİNE ORAY BİR SÖZ

    Otarşı “aq patşanıñ” şendi şekpeni üşin (keyde tipti ülken kümis tabaq pen artıq qadaq küriş üşin) töreleri wsaqtalıp, batırları bir-birin şauıp, soñğı handarın wstap berip, “zar-zaman” jırauları eski izdi şiırlap, az-maz ziyalısı ya şoqınıp, ya bilim izdep şetke ketip, Batıstağı ağartuşılıq pen industrializaciyadan maqwrım qoğamı köşpeliden agrarlıq qwrılımğa ötip ülgermey jatqan alasapıran bir zamanda qazaq arasında Abay tuadı. Öz zamanındağı ğılım men tehnologiyanıñ, poeziya men muzıkanıñ barlıq ozıq ölşemderin qoy qwrttap, jılqı jusatqan auıldıñ işinde otırıp, aqılğa sıymaytın qanday da bir tılsım jolmen boyına siñiredi. Öz ortasınan kem degende jartı ğasır ozıq öleñ qalıptarın qwyadı, qazaqı boyauı bar ädemi romanstar jazadı, Batıs pen Reseydiñ äleumettik-sayasi oy alıptarın qazaqşa söyletip, üzdik

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: