|  |  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

كوگەداي

اباقكەرەي

باتىرى بار ەل جاۋدان قورىقپايدى.

شەشەنى بار ەل داۋدان قورىقپايدى.

تورەسى بار ەل حاننان قورىقپايدى.

جانىبەك بەرداۋلەتۇلى.Kerey taryhi

جوڭعارمەن سوعىس اياقتالىپ، قازاقتىڭ بىرىككەن قوسىنىنىڭ تاراپ، ءار رۋ ءوز جۇيەسىن كۇيتتەپ كەتكەن جاعدايدا، التاي مەن ساۋىردىڭ رەسەي مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ولكەدە قونىستانۋ ءۇشىن جانىبەك باستاعان اباق كەرەي قاۋىمى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت بولدى.

بىرىنشىدەن، بۇرىنعىداي بىتىراڭقى رۋلاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولماي، ءبىر ورتالىققا توپتاسقان قاۋىمعا اينالدى. ول ءۇشىن رۋلاردىڭ سانى ون ەكىگە جەتكىزىلىپ، ولار ءبىر اتادان تاراعان قانى ءبىر تۋىسقاندار دەگەن قاعيدا ناسيحاتتالدى.  بۇرىن نايمان مەن كەرەي تەڭدەس، بىراق شىڭعىسحاننىڭ قىرعىنىنان ازايىپ، توزىپ كەتكەن مەركىت رۋىن قاتارىنا الىپ، جاستابانمەن قونىستاس بولىپ كەلگەن سارىباس اۋلەتتەرىن جانە نايماننان قوسىلعان قۇلتايبولاتتى (شيمويىن دەپ تە اتالادى) جەكە رۋلار رەتىندە قاراستىرىپ، نوقتا اعاسى يتەلى رۋى دەپ بەكىتىلدى.

ەكىنشىدەن، ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى، رۋ ارالىق قايشىلىقتارعا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن بيلىكتى بەيتاراپ تۇلعا حان تۇقىمى تورەگە بەرۋگە شەشىم قابىلداندى. «تورەسىز ەل، توبەسىز زيار بولمايدى» دەپ، تاۋاسار بي باستاعان 17 ادام تۇركىستانعا ابىلمامبەت حاننىڭ ۇلى ابىلپەيىزدىڭ ورداسىنا ونىڭ ءبىر بالاسىن سۇراۋعا اتتانادى. ابىلپەيىزدىڭ كىشى ايەلى قىرعىز حانى ورمانبەتتىڭ قىزى تۇمار حانىمدى ءۇش ۇلى كوگەداي، سامەن جانە جاباعىنى 2 قۇل، 1 كۇڭى، كۇتۋشى، قىزمەتكەرلەرى، قوجا-موللالارىمەن 17 ءۇيلى اۋىل اباق كەرەيگە كوشىن كەلەدى. كەلەسى 1785 جىلى كوكپەكتىدە سالتاناتتى تۇردە 12 جاسار كوگەدايدى تورە سايلايدى. 1790 جىلى كۇزدە كوگەدايدى الىپ كەرەيدىڭ ەل باسقارعان اتاقتى ادامدارى بارماباي، شۇباش، بايقان، جانتورى، ت.ب. ءبىر كەرۋەن بولىپ، قوبدانى باسىپ، بەجينگە بارىپ قىتايدىڭ پاتشاسىنان كوگەدايعا گۋڭ مارتەبەسىن الىپ 1791 جىلى ورالدى. كوگەداي وسىدان كەيىن 39 جىلداي نەگىزىنەن زايسان وڭىرىندە تۇراقتانىپ، اباق كەرەيدى باسقارىپ، بۇل ولكەدە ەلدىڭ قونىستانۋىندا، وسى باعىتتا قىتايمەن اراداعى قاتىناستاردى رەتتەۋدە ەلەۋلى ءرول اتقاردى.

ۇشىنشىدەن، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق قالىپتامالارى زاڭداستىرىلعان قازاقتىڭ ەجەلگى ادەت-عۇرپى جەتى جارعى زاڭدارى مەن شاريعات قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن «اباق كەرەي ەرەجەسى» بەكىتىلدى. بۇل ەرەجەدە وتباسىنىڭ، ۇيلەنۋ، نەكەگە وتىرۋدان باستاپ، الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار، قىلمىستى ىستەردى شەشۋ جولدارى تۇگەل قامتىلدى. ەلتىرىنىڭ داۋىنان ەردىڭ قۇنىنا دەيىن الاشتىڭ ويىنا ورناپ، قانىنا سىڭگەن، كوكىرەگىنە جازىلعان ەجەلگى ءداستۇرلى داعدى، زاڭ جوسىندارى نەگىزىندە شەشىم تاۋىپ وتىردى.Ytike batir

كەرەيدىڭ نەگىزگى شوعىرى قالبا، قىزىلسۋ، شار توڭىرەگىندە ىرگە تەۋىپ، باس-اياعىن جيىپ، كۇندەلىكتى تۇرمىس قامىنان باستاپ باسقارىپ رەتتەپ، سول زاماننىڭ تالاپ – ۇردىستەرىنە ساي تىرشىلىكتەرىن قۇردى. مال باسى ءوسىپ، توبەسى كورىنىپ تۇرعان اتا-قونىستارى التاي-ساۋىردى اڭساي بەردى. جوڭعار حاندىعى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 1757 جىلى جويىلدى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇعان دەيىن-اق تۇكىباي، بايىمبەت باتىرلار جىلقىلارىن تەبىندەتىپ ساۋىرعا جول سالعان ەكەن. ولاردىڭ ءىزىن الا ول جاققا جانتەكەيدىڭ بىرەر اۋىلى قونىستانا باستاعان كورىنەدى. بۇل كەزدە ساۋىردىڭ رەسمي يەسى تورعاۋىت ۋاڭىنا مەركىتتىڭ ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى بەسىك كوكشەۇلى سىي-سياپات بەرىپ ساۋىردان قونىس الادى. ىرگەسى سوگىلە باستاعان، ءتۇتىنى سيرەپ، مال باسى جۇتاڭداعان جوڭعارلىقتارعا بىردە ساۋعالاپ، قالاپ، بىردە تىزە باتىرىپ، ارالاسا قونىستانىپ، ساۋىردىڭ مۇزتاۋىنا، جازىق كول جاعاسى مەن كوكسەڭگىر بويىنان ەرتىسكە دەيىن ەنتەلەي ەنە باستادى. بۇنداي قالماقپەن قونىستى بولعان جۇرت شۇبار كەرەي اتانعان.

بۇل كەزدە جانىبەك باتىر جۇرتىمەن باتىس قالبادان جىلجىماي، ەل ىرگەسىنبەرىك ۇستاپ، ساقتاپ وتىردى. 1760 جىلى قالبادان جانتەكەي اۋىلدارىنىڭ ۇلكەن شوعىرىن باستاپ ەرتىستى ورلەپ كوشە باستادى. بۇلارمەن قاتار بۇقارباي باستاعان يتەلىلەر، قوجابەرگەن باستاعان شۇبارايعىرلار جىلجي جىلجي كىشكەنە تاۋ ماڭىراققا جەتىپ توقتادى.كەيىننەن ماڭىراق تاۋى، ۇيدەنە وزەنى بويىن مەركىتتەر مەكەن ەتىپ، وعان قونىستى بولىپ جاستابان رۋى ورنالاستى. كوپۇزاماي كەندىرلىك بويى مەن سارتەرەكتە سامىرات رۋى مەن سامەمبەتتىڭ تۇكىباي اۋىلدارى، كوكتال، مايشىلىك پەن قۋتالدا يتەلى رۋى قونىستاندى. بۇل كەزدە جوڭعار حاندىعى جويىلىپ، بۇكىل ايماق قىتايعا قاراستى جەر بولىپ ەسەپتەلدى. سوندىقتان بەجينمەن اراداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ، كوگەدايدى اباق كەرەيدىڭ بيلەۋشىسى رەىندە جانە ەجەن پاتشاسىنىڭ گۋڭ دارەجەسىندەگى وكىلدىلىگىن زاڭداستىرۋ التاي-ساۋىر ولكەسىنە قايتا قونىستانۋعا جول اشتى. بۇل ارەكەتتەرگە كەدەرگى بولاتىن باسپالداقتاردى اينالىپ ءوتىپ، كەرەي جۇرتى قىتايدىڭ ورتالىق بيلىگىمەن ەسەپتەسەتىندەي توقتامعا قول جەتكىزدى. بەجين جاعى دا اباق كەرەيدىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاي، مەملەكەت شەكاراسىنىڭ اماندىعى مەن باتىس ىرگەسىنىڭ تىنىشتىعىنا باسا نازار اۋداردى.

تىلەۋبەردى سايدۋلدين،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى،

زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

Related Articles

  • تۇرىم باتىر

    تۇرىم باتىر ورىنباي ۇلى (1830 ـــ 1904) تۇرىم 15 جاسىنان باستاپ باتىرلىقپەن اتى شىققان ەكەن. اسىرەسە ونىڭ 15 جاستا ءۇش بىردەي ۇرىنى قىزىل قولمەن ۇستاپ العانى، 17 جاسىندا ايۋمەن الىسقانى سول كەزدە ەلگە اڭىز بولىپ تاراعان. تۇرىم 19 جاسىنان باستاپ، ءوز ەلىن اسىراۋدىڭ ابىگەرلىگىنە ءتۇسىپ، ەرلىگىمەن توڭىرەگىنە تانىس بولعان. روسسيانىڭ ورتا ءجۇز ەلىنىڭ قونىستانعان وڭىرلەرىنە ورتەڭ سالىپ، تىڭ اشىپ، اسكەر ءتۇسىرۋى ونداعى ەلدى ەرەن شوشىندىرىپ، ەل توزعىنداپ، بىتىراي باستاعاندا، 1860 – جىلدارى ەلدى بەرەكەگە شاقىرىپ، قاندى قىرعىن سوعىس سالىپ، سوۆەت جەرىنەن ءۇش ءجۇز سەميامەن جەمەنەي شەكاراسىنان كوشىپ وتەدى، مۇندا 180 دەي ۋاق رۋى تارباعاتايدى بەتكە الىپ ءبولىنىپ كەتەدى دە، 120 داي يتەلى ءتۇتىنى تۇرىممەن بىرگە ورلەپ، كوكتوعايدىڭ ۇلىڭگىر وزەنى بويىنداعى

  • ماعجان مەن سماعۇل

    الاش زيالارىنىڭ اراسىنداعى تىعىز بايلانىس، ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن رۋحاني ءھام ماتەريالدىق تۇرعىدان دەمەۋى – شىنايى تاريحي فاكت بولسا، وسى شىندىق ءسات سايىن اشىلىپ جاتقانىنا جانىڭ قۋانادى. الماتىدان استاناعا اراعا كەمى ەكى-ءۇش كۇن سالىپ جەتەتىن «جاس قازاق» اپتالىعى 2014 جىلى 7 قاراشادا (№ 44) جارق ەتكىزىپ بايقال ءبايادىلوۆتىڭ «سۋرەت قۇپياسى» اتتى ماتەريالىمەن قوسا اراسىنا ماعجان ەنگەن ءبىر توپ ازاماتتىڭ (وقۋشى بالالار دا بار) فوتوسۋرەتىن جاريالادى. ماقالا اۆتورى مۇنى ەڭبەكشىلدەر اۋدانى «كازگورودوك» مەكەنىندە تۇراتىن زۋرا تەمىرحانوۆادان العانىنان ايتادى. ونىڭ ارعى جاعىندا بۇل كىسىنىڭ اكەسى تەمىرحان – م.جۇماباەۆتىڭ شاكىرتى بولعانىن جەتكىزەدى. ءسويتىپ ماتەريالىنىڭ سوڭىندا «وقىرمان سۋرەتتەگى ازاماتتاردى تانىپ جاتسا، گازەتكە حابارلاسسا ەكەن» دەپ وي تاستادى. اپتالىقتاعى سۋرەتتى كورە سالا، ءبىر تۇلعانىڭ بەينەسى كوزىمىزگە وتتاي

  • مارال يشان قۇرمانۇلى.

    كەرەي رۋىنىڭ تارىشى تايپاسىنا جاتاتىن اقسارى اتاسىنىڭ نۇرىمبەت اۋلەتىنە جاتادى. بۇل ەلدىڭ اتاقونىسى وسى كۇنگى رەسەيدىڭ قورعان وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى، قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇزىنكول اۋدانى. ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان مارال قۇرمانۇلى جونىندە رەۆوليۋتسياعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءبىرشاما كىتاپ، گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ماقالالارى شىقتى. بابامىزعا بايلانىستى ماتەريالداردى ەنتسيكلوپەديا بەتتەرىنەن دە تابۋعا بولادى. مارال يشان سول قوزعالىستىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان ادام. قازاق قوعامىنىڭ وسى تۇستا داعدارىسقا ۇشىراعان ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە ءدىننىڭ ىقپالىن پايدالانۋعا تىرىسقان مارال بابانىڭ ازاماتتىق ەرلىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. يشاننىڭ اكەسى قۇرمان كەنجەبايۇلى بەس ۋاقىت نامازىن قالدىرماعان، ءارى باتىر، ءارى ءدىندار ادام بولىپتى. ونىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – ادام ەمدەيتىن ءتاۋىپ ەكەن. ابىلايدىڭ باتىرلارىنىڭ ءبىرى،

  • “جاڭا ءومىر” گازەتى… قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر

    Eldes Orda “جاڭا ءومىر” (Yiñi Hayat) دەگەن اتپەن قاشقار قالاسىندا شىعىپ تۇرعان بۇل گازەتتە شىڭجاڭداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇنىڭ ءبىر نۇسقاسىن سىزدەرگە ۇسىنباقشىمىن. مينگونىڭ 25-جىلى 14-قىركۇيەكتەگى ياعني 1936-جىلدىڭ 14-قىركۇيەكتەگى (184) 8-سانىندا شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى مىناداي حابار باسىلعان: “ۇرىمجىدە قازاق-قىرعىز قۇرىلتاي ءماجىلىسى اشىلىپ 16 كۇندە تامام بولدى” ماقالادا وسى وقيعالار ءوربيدى. تاريحي دەرەكتەردە بۇل قۇرىلتاي 1935-جىلى تۇڭعىش ءماجىلىسىن اشقان. ماجىلىسكە التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى 12 اۋداننان سوسىن قاشقار ۋالاياتىنداعى قىرعىزدارمەن قوسىلىپ ۇزىن ىرعاسى 300 دەي دەلەگات قاتىسقان. قۇرلىتاي قارارى ولكەلىك ۇكىمەت گۋبەرناتورى شىڭ شىسايدىڭ ساياساتى بويىنشا قازاق-قارعىز مادەني، اعارتۋ ۇيشىماسىن جاريالايدى. ۇيشىماعا سەيىتقازى نۇرتاەۆ توراعا بولادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە ابەۋ قۇددىش باستاتقان دەلەگاتسيا سەيىتقازى نۇرتاەۆپەن

  • شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – ءبىرتۇتاس قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى

    شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حالقىنىڭ جەرى مەن ەلىن قورعاۋشى ساردارى. شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حاندىعىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، ۇلتتىڭ ارداقتى تۇلعاسى، ەسىمى رەسەي جانە قىتاي ەلىنە تانىمال بولعان، ايگىلى ساردار، قولباسشى. باتىر تۋعان ەلىن جاۋدان قورعاۋ جولىندا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتكەن. باتىر ۇرپاقتارى شىعىس قازاقستان جانە اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا جانە قىتايدا دا ءومىر سۇرەدى. XVIII عاسىردا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى قولباسشىلىق ەتكەن باتىرلارىمىز از بولماعان: ورتا جۇزدە – قانجىعالى بوگەنباي، قاراكەرەي قابانباي، كىشى جۇزدە – تابىن بوكەنباي، تاما ەسەت، ۇلى جۇزدە – شانىشقىلى بەردىقوجا، شاپىراشتى ناۋرىزباي جانە ت.ب. قازاقتىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا باتىرلار مەن ساردارلاردى ءوز رۋىنىڭ شىققان تەگىمەن اتاۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇل باتىرعا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: