|  |  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

كوگەداي

اباقكەرەي

باتىرى بار ەل جاۋدان قورىقپايدى.

شەشەنى بار ەل داۋدان قورىقپايدى.

تورەسى بار ەل حاننان قورىقپايدى.

جانىبەك بەرداۋلەتۇلى.Kerey taryhi

جوڭعارمەن سوعىس اياقتالىپ، قازاقتىڭ بىرىككەن قوسىنىنىڭ تاراپ، ءار رۋ ءوز جۇيەسىن كۇيتتەپ كەتكەن جاعدايدا، التاي مەن ساۋىردىڭ رەسەي مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ولكەدە قونىستانۋ ءۇشىن جانىبەك باستاعان اباق كەرەي قاۋىمى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت بولدى.

بىرىنشىدەن، بۇرىنعىداي بىتىراڭقى رۋلاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولماي، ءبىر ورتالىققا توپتاسقان قاۋىمعا اينالدى. ول ءۇشىن رۋلاردىڭ سانى ون ەكىگە جەتكىزىلىپ، ولار ءبىر اتادان تاراعان قانى ءبىر تۋىسقاندار دەگەن قاعيدا ناسيحاتتالدى.  بۇرىن نايمان مەن كەرەي تەڭدەس، بىراق شىڭعىسحاننىڭ قىرعىنىنان ازايىپ، توزىپ كەتكەن مەركىت رۋىن قاتارىنا الىپ، جاستابانمەن قونىستاس بولىپ كەلگەن سارىباس اۋلەتتەرىن جانە نايماننان قوسىلعان قۇلتايبولاتتى (شيمويىن دەپ تە اتالادى) جەكە رۋلار رەتىندە قاراستىرىپ، نوقتا اعاسى يتەلى رۋى دەپ بەكىتىلدى.

ەكىنشىدەن، ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى، رۋ ارالىق قايشىلىقتارعا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن بيلىكتى بەيتاراپ تۇلعا حان تۇقىمى تورەگە بەرۋگە شەشىم قابىلداندى. «تورەسىز ەل، توبەسىز زيار بولمايدى» دەپ، تاۋاسار بي باستاعان 17 ادام تۇركىستانعا ابىلمامبەت حاننىڭ ۇلى ابىلپەيىزدىڭ ورداسىنا ونىڭ ءبىر بالاسىن سۇراۋعا اتتانادى. ابىلپەيىزدىڭ كىشى ايەلى قىرعىز حانى ورمانبەتتىڭ قىزى تۇمار حانىمدى ءۇش ۇلى كوگەداي، سامەن جانە جاباعىنى 2 قۇل، 1 كۇڭى، كۇتۋشى، قىزمەتكەرلەرى، قوجا-موللالارىمەن 17 ءۇيلى اۋىل اباق كەرەيگە كوشىن كەلەدى. كەلەسى 1785 جىلى كوكپەكتىدە سالتاناتتى تۇردە 12 جاسار كوگەدايدى تورە سايلايدى. 1790 جىلى كۇزدە كوگەدايدى الىپ كەرەيدىڭ ەل باسقارعان اتاقتى ادامدارى بارماباي، شۇباش، بايقان، جانتورى، ت.ب. ءبىر كەرۋەن بولىپ، قوبدانى باسىپ، بەجينگە بارىپ قىتايدىڭ پاتشاسىنان كوگەدايعا گۋڭ مارتەبەسىن الىپ 1791 جىلى ورالدى. كوگەداي وسىدان كەيىن 39 جىلداي نەگىزىنەن زايسان وڭىرىندە تۇراقتانىپ، اباق كەرەيدى باسقارىپ، بۇل ولكەدە ەلدىڭ قونىستانۋىندا، وسى باعىتتا قىتايمەن اراداعى قاتىناستاردى رەتتەۋدە ەلەۋلى ءرول اتقاردى.

ۇشىنشىدەن، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق قالىپتامالارى زاڭداستىرىلعان قازاقتىڭ ەجەلگى ادەت-عۇرپى جەتى جارعى زاڭدارى مەن شاريعات قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن «اباق كەرەي ەرەجەسى» بەكىتىلدى. بۇل ەرەجەدە وتباسىنىڭ، ۇيلەنۋ، نەكەگە وتىرۋدان باستاپ، الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار، قىلمىستى ىستەردى شەشۋ جولدارى تۇگەل قامتىلدى. ەلتىرىنىڭ داۋىنان ەردىڭ قۇنىنا دەيىن الاشتىڭ ويىنا ورناپ، قانىنا سىڭگەن، كوكىرەگىنە جازىلعان ەجەلگى ءداستۇرلى داعدى، زاڭ جوسىندارى نەگىزىندە شەشىم تاۋىپ وتىردى.Ytike batir

كەرەيدىڭ نەگىزگى شوعىرى قالبا، قىزىلسۋ، شار توڭىرەگىندە ىرگە تەۋىپ، باس-اياعىن جيىپ، كۇندەلىكتى تۇرمىس قامىنان باستاپ باسقارىپ رەتتەپ، سول زاماننىڭ تالاپ – ۇردىستەرىنە ساي تىرشىلىكتەرىن قۇردى. مال باسى ءوسىپ، توبەسى كورىنىپ تۇرعان اتا-قونىستارى التاي-ساۋىردى اڭساي بەردى. جوڭعار حاندىعى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 1757 جىلى جويىلدى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇعان دەيىن-اق تۇكىباي، بايىمبەت باتىرلار جىلقىلارىن تەبىندەتىپ ساۋىرعا جول سالعان ەكەن. ولاردىڭ ءىزىن الا ول جاققا جانتەكەيدىڭ بىرەر اۋىلى قونىستانا باستاعان كورىنەدى. بۇل كەزدە ساۋىردىڭ رەسمي يەسى تورعاۋىت ۋاڭىنا مەركىتتىڭ ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى بەسىك كوكشەۇلى سىي-سياپات بەرىپ ساۋىردان قونىس الادى. ىرگەسى سوگىلە باستاعان، ءتۇتىنى سيرەپ، مال باسى جۇتاڭداعان جوڭعارلىقتارعا بىردە ساۋعالاپ، قالاپ، بىردە تىزە باتىرىپ، ارالاسا قونىستانىپ، ساۋىردىڭ مۇزتاۋىنا، جازىق كول جاعاسى مەن كوكسەڭگىر بويىنان ەرتىسكە دەيىن ەنتەلەي ەنە باستادى. بۇنداي قالماقپەن قونىستى بولعان جۇرت شۇبار كەرەي اتانعان.

بۇل كەزدە جانىبەك باتىر جۇرتىمەن باتىس قالبادان جىلجىماي، ەل ىرگەسىنبەرىك ۇستاپ، ساقتاپ وتىردى. 1760 جىلى قالبادان جانتەكەي اۋىلدارىنىڭ ۇلكەن شوعىرىن باستاپ ەرتىستى ورلەپ كوشە باستادى. بۇلارمەن قاتار بۇقارباي باستاعان يتەلىلەر، قوجابەرگەن باستاعان شۇبارايعىرلار جىلجي جىلجي كىشكەنە تاۋ ماڭىراققا جەتىپ توقتادى.كەيىننەن ماڭىراق تاۋى، ۇيدەنە وزەنى بويىن مەركىتتەر مەكەن ەتىپ، وعان قونىستى بولىپ جاستابان رۋى ورنالاستى. كوپۇزاماي كەندىرلىك بويى مەن سارتەرەكتە سامىرات رۋى مەن سامەمبەتتىڭ تۇكىباي اۋىلدارى، كوكتال، مايشىلىك پەن قۋتالدا يتەلى رۋى قونىستاندى. بۇل كەزدە جوڭعار حاندىعى جويىلىپ، بۇكىل ايماق قىتايعا قاراستى جەر بولىپ ەسەپتەلدى. سوندىقتان بەجينمەن اراداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ، كوگەدايدى اباق كەرەيدىڭ بيلەۋشىسى رەىندە جانە ەجەن پاتشاسىنىڭ گۋڭ دارەجەسىندەگى وكىلدىلىگىن زاڭداستىرۋ التاي-ساۋىر ولكەسىنە قايتا قونىستانۋعا جول اشتى. بۇل ارەكەتتەرگە كەدەرگى بولاتىن باسپالداقتاردى اينالىپ ءوتىپ، كەرەي جۇرتى قىتايدىڭ ورتالىق بيلىگىمەن ەسەپتەسەتىندەي توقتامعا قول جەتكىزدى. بەجين جاعى دا اباق كەرەيدىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاي، مەملەكەت شەكاراسىنىڭ اماندىعى مەن باتىس ىرگەسىنىڭ تىنىشتىعىنا باسا نازار اۋداردى.

تىلەۋبەردى سايدۋلدين،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى،

زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

Related Articles

  • توعۇرىل حاننىڭ «تونىمەن تۋعان ۇلى» جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تۇيتكىلدەر

    جانىمحان وشان   تاريحي ادەبيەتتەردە، مۇندا راشيد اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە»، «يۋان شي» (يۋان پاتشالىعى تاريحى) كىتابىندا كەرەيدىڭ توعۇرىل وڭ حانى مەن تەمۇجىننىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالعان كەزدە، اتتوبەلىندەي ازعانا موڭعولدىڭ ەسۋگەي ەسىمدى ءباھادۇرىنىڭ جەتىمى – تەمۇجىننىڭ ءوز اعايىندارى تايشىعۇتتاردان ءجابىر كورىپ، «كولەڭكەنى جارشى قىپ، قىلقۇيرىقتى قامشى قىپ» تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، توعۇرىل حانى «اكەمىزدىڭ انداسى بولعاندىقتان، اكەمىز سياقتى عوي» دەپ، اكە ورنىنا اكە تۇتىپ، قايىن جۇرتى – قوڭىراتتار بەرگەن قارا بۇلعىن ىشىگىن الىپ، وعان سالەم بەرە بارۋىنان باستايدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى» توعۇرىل حان اعىنان جارىلىپ: مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ، قولقاسىنا جارامىن. بىتىراعان ەلىڭنىڭ، باسىن قوسا

  • اتانتاي ابىز جانە ونىڭ باتىر نەمەرەسى قايداۋىل حاقىندا

    قازاق دالاسىنا جوڭعارلاردىڭ شابۋىل جاساعان مەزگىلى قازاق باتىرلارىنىڭ دا كوپتەپ دۇنيەگە كەلگەن ءداۋىرى بولدى. بۇل تۋرالى ش.ۋاليحانوۆتىڭ: «ابىلاي ءداۋىرى – قازاقتىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى» دەگەن ءسوزى تەكتەن-تەككە ايتىلا سالماعان. (ش.ءۋاليحانوۆ، 5 تومدىق شىعارمالار جيناعى، //ا.ا. 1984, 1 ت.،432 ب.). سول داۋىردە تۋعان ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى ەر جانىبەك بەرداۋلەتۇلى (1714-1792) ەدى. جانىبەكتىڭ جاس باتىر اتانا باستاعان كەزىندە دە ونى ۋاق پەن كەرەيدىڭ ايگىلى باتىرلارىنىڭ تاربيەسىنە العانى جايىندا ءار ءتۇرلى اڭىز بار. ارعى جاعى ەر كوكشە، ەر قوساي، سارتوقاي، جانات، سامەنبەت سىندى قارت باتىرلار جانىبەككە اتا جولىنداعى ۇستاز بولعان دەسەدى. مۇنداعى سامەنبەت باتىر ەسىمى دە جوڭعارعا قارسى سوعىس داۋىرىندەگى ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. ول 1626 جىلى تۋىلىپ، 1723 جىلدارى سىر

  • ءامىرجان قوسانوۆ

    بيوگرافيا ءامىرجان ساعيدراحمانۇلى قوسانوۆ (13 مامىر 1964 جىل، ساپاق اۋىلى، ارال اۋدانى، قىزىلوردا وبلىسى) — قازاقستاندىق ساياساتكەر، قويعام قايراتكەرى، جۋرناليست. وتباسى جانە بالالىق شاعى 1964-جىلى 13-مامىردا قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ ساپاق بەكەتىندە كوپبالالى تەمىرجولشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. 1981-جىلى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقازالى ستانساسىنداعى №17 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىردى. 1981-1982 جىلدار – جاڭاقازالى ستانساسىنداعى  №716 قۇرىلىس-مونتاج پويىزىنىڭ سلەسارى. 1982-جىلدان – قازمۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى. 1983-1985-جىلدارى – كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا قىزمەت اتقاردى (ماسكەۋ قالاسى). 1985-جىلى وقۋىن جالعاستىردى. فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بوپ سايلاندى. لەنيندىك ستيپەنديا يەگەرى بولدى. 1989-جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءتامامدادى. اكەسى – ساعيدراحمان اعىبەتۇلى قوسانوۆ. اناسى – اققىز ناعاشىبايقىزى قوسانوۆا. جۇبايى – روزا مۇراتقىزى قوسانوۆا. بالالارى – ينديرا، توميريس، عالىمجان قىزمەت جولى

  • سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

    … بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟ سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا! … كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن

  • اقساق قاسقىردىڭ ايلاسى

    اتاقتى زۋقا باتىردى بىلەسىڭدەر عوي. باتىر اتامىز بۇكىل التايدى ۋىسىندا ۇستاپ تۇردى. سول جىلدارى باتىردىڭ جىلقىشىلارى قوس-قوس جىلقىسىن قىستا جوڭعار ويپاتىنا، قۇمعا وتارلاتىپ قايتادى ەكەن. وندا جابايى جىلقى – تارپاڭدار كوپ بولادى. تارپاڭدار جىلقىدان كىشىلەۋ، قۇلاننان ءىرى بولادى. ونىڭ ايعىرى ءۇيىرىن قاسقىرعا الدىرمايدى. تىپتەن، كەز كەلگەن قۇيىندى، قارلى بوراندا ىققان جىلقىنى الىپ شىعا الادى. سونى بىلەتىن جىلقىشىلار جىلقى ۇيىرلەرىن تارپاڭدارعا جاقىنداتىپ، قوسىپ، الىستان قاراۋىلداپ باعادى ەكەن. وسىلايشا تارپاڭدارمەن قان ارالاسىپتى. تىپتەن ءبىر تارپاڭ ايعىرى جىلقىعا ۇيىرلەسىپتى. سونىمەن كوكتەمدە وتاردان قايتقاندا الگى تارپاڭنىڭ ايعىرىن دا قوسا قايىرىپ، التايعا ورالىپتى. بىردە جىلقىشىلار تارپاڭ ايعىردى قولعا ۇيرەتۋ ءۇشىن ۇستاماق بولادى. الايدا تارپاڭ وتە قاندەس، جانسەبىل ەكەن. جىلقىشىلار ۇلكەن سايداعى ورمان اراسىنا قاماپ، قولدارىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: