|  |  |  |  | 

Sayasat Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

“Şäueşek kelisimi” qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi boldı”


Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.)

Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.)

Osıdan 153 jıl bwrın, yağni 1864 jılı qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında “Şäueşek kelisimine” qol qoyıldı. Tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı 153 jıl bwrın qol qoyılğan osı “Şäueşek kelisimi” qazirgi qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi bolğanın” aytadı. Azattıq tilşisi Resey jäne qazaq zertteuşileriniñ ğılımi derekteri men pikirlerine süyenip, Qazaqstannıñ şığıs şekarasınıñ şejiresin süzip şıqqan edi.

Qazaq-qıtay şekarasınıñ qalay tartılğanın zertteuge tırısqan tilşige äueli reseylik professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Vladimir Moiseevtiñ “Ortalıq Aziyadağı Resey men Qıtay (19-ğasırdıñ ekinşi jartısı – 1917 jıl)” zertteui wşırastı.

Bir jarım ğasırdan astam uaqıt bwrın, qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında Şäueşek kelisimine qol qoyıldı. Reseylik ğalım “1864 jılğı “Şäueşek kelisimi” – orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı” dep jazadı. Bwl kelisim Resey imperiyasınıñ şığıs şekarası men Qıtaydıñ batıs şekarası jöninde alğaş jasalğan 1860 jılğı Pekin kelisiminen bastau alıp, 1869 jılı Qobda hattamasına, 1870 jılı Tarbağatay demarkaciyalıq hattamasına jäne 1881 jılı Peterburg kelisimine wlastı.

 

Qazaqstan men Qıtay arasındağı şekara sızığı.

Qazaqstan men Qıtay arasındağı şekara sızığı.

Alayda şekara sızığın jürgizu turalı kelisimderdiñ işinde negizgisi, keyingi kelissözderde talqılaytın mäseleni anıqtağanı 1860 jılğı Pekin kelisimi ekeni bayqaladı. Pekin kelisimi boyınşa daulı eki sızıq sızılğanı mälim. Eki sızıq ta Pekin kelisiminde talqılanatın mäsele retinde qala bergen. Qazirgi şekaranıñ jalpı sorabı sol kezde ayqındalğan. Ol boyınşa “orıs-qıtay şekarasınıñ jalpı bağıtı Altay, Tarbağatay, Joñğar Alatauı, Tyan'-Şan' jäne Pamir tauları arqılı, iri özender Ertis pen İleni qiıp ötetin bolğan”. Älgi daulı eki sızıqtıñ biri Zaysan köliniñ üstinen ötse, biri Zaysan köli Resey ieliginde qalatın bolıp belgilengen.

Resey men Qıtay arasındağı atalğan kelisimder Sovet ökimeti twsında da, keyin de Qazaqstannıñ Qıtaymen aradağı memlekettik şekarasınıñ negizine aynaldı.

“QAZAQ KİMNİÑ BODANI?”

Resey men Qıtay arasındağı “Şäueşek kelisimine” deyingi tartıstardıñ, tarihi mälimetterge qarağanda, Joñğariya men Şığıs Türkistandı jaulap alğan Qıtay jäne Orta Aziyanı qwramına qosıp aludı közdegen Resey arasındağı bäseke jäne köp böligi qazaq jerine talas türinde jürgeni añğarıladı.

Moiseevtiñ jazuınşa, 1861 jılı Qıtay jağı Batıs Sibir general-gubernatorı Dyugamel'ge şekara jöninde kelissöz jürgizu üşin Şäueşekke Resey diplomattarın jiberudi wsınğan. Sol jılı tamızdıñ 15-i küni Şäueşekte kezdesken eki jaq 1862 jılı mausımnıñ 29-ınan bastap resmi kelissöz bastau jöninde uağdalasqan.

Osı uağdadan soñ eki jaq ta keleşek şekara mañındağı äskeri jasaqtarın küşeytip, qarauıl qoyuğa kirisken. Reseylik zertteuşi “Şıñjañ biligi şekara ötui mümkin twstarğa qıtay tilindegi jazuları bar tastar kömip, belgi qoya bastadı. Ol jerlerdi mekendep otırğan qazaqtardı Reseyge qarsı şığuğa şaqırdı” dep jazadı.

Qıtaydıñ Altay aymağında mal aydap bara jatqan qazaq. Şıñjañ, 2 mausım 2012 jıl. (Körneki suret.)

Qıtaydıñ Altay aymağında mal aydap bara jatqan qazaq. Şıñjañ, 2 mausım 2012 jıl. (Körneki suret.)

1862 jılı qañtardıñ 10-ı küni Resey patşası İİ Aleksandrdıñ qatısuımen ötken keñeste “şekaranı Resey bodandığın qabıldağan qazaqtardıñ jerine deyin jetkizip, Pekin kelisiminen auıtqımau jöninde” şeşim qabıldandı.

Reseylik tarihşı Vladimir Moiseev “Al kelissöz bastalğan kezde Qıtay jağı Pekin kelisimin moyındamay jaña joba wsındı. Ol jobada Wlı jüz ben Orta jüz ğana emes, Embi men Oralğa deyingi Kişi jüz jerleri Qıtayğa qosıluı tiis ekeni jöninde aytılğan edi. Cin ökilderi “boğdıhannıñ bodandarı – qazaq pen qırğız äuelden-aq Qıtayğa tiesili” ekenin mälimdedi” dep jazadı.

Resey-Qıtay kelissöziniñ bastapqı kezeñi osılayşa qazaq-qırğızdıñ kimge bodan ekenin anıqtau mäselesine kelip toqtadı.

ŞEKARAĞA QOSQAN “KOLPAKOVSKIYDİÑ ÜLESİ”

Kelissöz twyıqqa tirelgen soñ Resey jağı Wlı jüz qazaqtarı men qırğız jerin tezirek otarlauğa kiristi. 1860 jılı qazan ayında ötken Wzınağaş şayqasında Qoqan handığınıñ 15 mıñdıq jasağın jeñgen Kolpakovskiydiñ äskeri 1862 jılı Qoqannıñ tağı bir bekinisi Pişpekti aldı. Aqmeşit, Sozaq, Şolaqqorğan, Türkistan, Şımkent, Äulieata, Merke, Toqmaq sekildi Qoqan handığınıñ iri bekinisterin de Resey özine qarattı.

Vladimir Moiseev zertteuinde “Reseydiñ Orta Aziyadağı äskeri tabıstarı, jergilikti qazaqtar men qırğızdardıñ top-tobımen Resey bodandığın qabıldauı Cin biligimen kelissözde reseylik diplomattardıñ wstanımın küşeytti” dep jazadı.

Qıtaydıñ Qaşğar qalasındağı qırğızdar. 1906-1908 jıldarı Şıñjañda bolğan patşalıq Resey armiyasınıñ oficeri Mannir Ibim tüsirgen suret.

Qıtaydıñ Qaşğar qalasındağı qırğızdar. 1906-1908 jıldarı Şıñjañda bolğan patşalıq Resey armiyasınıñ oficeri Mannir Ibim tüsirgen suret.

Al bwl kezde Qıtaydıñ öz işindegi mwsılmandar köterilisi Qaşğar qalasına jetip, İle aymağına qaray ötui Qıtay jağın Reseymen şekara mäselesin tezirek şeşuge mäjbürledi. Olar äueli şekaradağı qazaq swltandarına hat joldap, “orıs jasaqtarın quıp şığu, qayta kelse, ol jöninde Şäueşekke dereu habarlau jöninde” nwsqau berdi. Reseylik ğalımnıñ dereginşe, “Alayda, qazaq swltandarı orıs biligimen jaulasqısı kelmegen”.

Tarihi derekterge qarağanda, 1863 jılı Resey men Qıtay äskeri birneşe ret qaqtığısqan. Sol jılı tamızdıñ 22-si küni Vernıyğa kelgen Dyugamel' Resey äskeri ministri Milyutinge “şekara mäselesi qozğalğalı Qıtay jağı aqılğa sıymaytın talaptar qoyıp, Pekin traktatın (“Pekin kelisimin” aytadı – red.) joqqa şığarumen şwğıldanıp jatır” dep hat jazğan.

Biraq 1964 jılı şildeniñ 30-ı batıs aymağında mwsılman halıqtardıñ toluına baylanıstı Qıtay jağı Resey talaptarına moyınswnatının bildirip, qazan ayında “Şäueşek kelisimine” qol qoyılğan.

Ortalıq Aziya aymağındağı halıqaralıq qatınastar mamanı, reseylik tarihşı Boris Gureviç (2004 jılı qaytıs bolğan – red.) “Şäueşek kelisimine” bergen bağasında: “1864 jılğı Şäueşek kelisimi orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı boldı. Ortalıq Aziyada qalıptasqan jağdaydı (şekaranı aytadı – red.) birjola bekitti. Altay men Kürşimniñ bay ölkesi, balığı sıymay jatqan Zaysan köli, Tarbağatay, Alatau, Tyan'-Şan'nıñ tamaşa jerleri Reseyge ötti” dep jazğan.

Keybir tarihşılar “şekaranı böliske saluda eki memlekettiñ äskeri quatı bastı röl atqarğanın, Qıtaydıñ äskeri küşi özinen mığım Resey talaptarına amalsız köngenin” aytadı.

“QAZAQ JERİ EKİGE JARILDI”

Al qazaqstandıq tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı “Şäueşek kelisimine” qazaq halqınıñ tağdırı twrğısınan da qaraydı. Ol “şekara mäselesin anıqtauda qazaqtıñ oyın eşkim kerek etpegenin jäne kelisim qazaq jeri men halqın alğaş ret ekige bölgenin” aytadı.

Näbijan Mwqamethanwlı “10 taraudan twratın “Şäueşek kelisiminiñ” 5-tarauında “jer qaysı elge bölinse, sol jerde otırğan halıq sol elge täueldi boladı” dep jazılğanın aytadı.

- Şekaranı qanday negizde belgileu degende Qıtay tarapı “Joñğarlar – Qıtayğa täueldi bolğan el. Sondıqtan joñğarlardıñ barğan jerleri Qıtaydıñ aumağı boladı” degen talap qoydı. Biraq Kişi jüzdiñ jerine deyin beresiñ degen talap bolğan joq, – deydi ol.

Qıtaydıñ Şıñjañ aymağında twratın etnikalıq qazaqtar. Inin, qañtar, 2016 jıl.

Qıtaydıñ Şıñjañ aymağında twratın etnikalıq qazaqtar. Inin, qañtar, 2016 jıl.

Tarihşınıñ sözinşe, Resey jağı “qazaqtar – Resey qwramındağı halıq. Ol jerler joñğardan bwrın qazaqtıñ jeri bolğan” degen uäj keltirgen.

Tarihşı Nwrjamal Aldabekovanıñ aytuınşa, “Şäueşek kelisimi” jasalğanımen, şekaranı demarkaciyalau şaraları 1917 jılğı töñkeristen keyin bol'şevikter twsında ğana jüzege asırıla bastağan, biraq tolıq ayaqtalmağan”.

- Qazirgi Qazaqstan şekarası da negizinen patşalıq Resey kezinde jasalğan osı kelisimder negizinde sızıldı, – deydi ol.

Näbijan Mwqamethanwlı “Resey men Qıtay memlekettik şekarasın belgileudiñ alğaşqı negizi bolıp sanalatın “Şäueşek kelisiminen” keyin de 1882 jılğa deyin birneşe kelisimder bolğanın” aytadı.

- Kelisim jasauın jasağanımen, Qıtay jağı “Resey öziniñ äskeri küşine süyenip, bizge zorlıqpenen qol qoydırdı” degen pikirinen qaytpadı. Qıtaydıñ bwl dauı Sovet ükimeti twsında da jalğastı. Biraq Sovet ükimeti onı moyındağan joq, – deydi tarihşı.

Näbijan Mwqamethanwlınıñ aytuınşa, “Qazaqstan täuelsizdik alğanda Qıtay osı mäseleni tağı da kötergen”.

- Qazaqstan-Qıtay şekarasın demarkaciyalau jariyalı bolğan joq, sondıqtan onı naqtılı bilmeymiz. Degenmen Qıtaydıñ talası bar ekenin Qazaqstannıñ moyındağanı ras. Qazaqstannıñ baqılauındağı daulı aumaqtıñ 47 payızın Qıtayğa berip, 53 payızı Qazaqstanda qaldırumen bwl mäselege nükte qoyıldı,- deydi tarihşı.

Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin 1994 jılı Qıtaymen aradağı memlekettik şekara turalı kelisim jasastı. Mwnan keyin de Qıtaymen şekaranı anıqtau procesine baylanıstı qoğamda türli qarama-qayşı oylar aytılğan edi. Resmi derekközderi “Qazaqstannıñ Qıtayğa jer bermegenin” aytsa, qoğamnıñ bir böligi “Qıtayğa Qazaqstannıñ ese jibergenin” söz etken bolatın.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri Memlekettik hatşı Maykl Pompeonı Qazaqstanğa şaqırdı.

    Qayrat Äbdirahmanov jäne Maykl Pompeo Qazaqstan Prezidentiniñ Vaşingtonğa jasağan saparınıñ nätijelerin jüzege asırudı talqıladı-dep habarlaydı SİM baspa söz qızmeti. 2018 jılğı 28 mausımda Sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov Amerika Qwrama Ştattarınıñ Memlekettik hatşısı Maykl Pompeomen telefon arqılı söylesti. Eki eldiñ sırtqı ister vedomstvolarınıñ basşıları Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2018 jıldıñ qañtarında AQŞ-qa resmi saparı barısında qol jetkizilgen uağdalastıqtardıñ däyekti türde jüzege asırıluın qanağattanuşılıqpen atap ötti. Maykl Pompeo Qazaqstan köşbasşısı saparınıñ mañızdılığın ayrıqşa atap ötip, AQŞ Prezidenti Donal'd Tramp Vaşingtonda qol jetkizilgen uağdalastıqtardı jäne Qazaqstanmen ekijaqtı äriptestikti damıtudı joğarı bağalaytının atap ötti. Swhbattastar Qazaqstan men AQŞ arasındağı keñeytilgen strategiyalıq äriptestikti damıtu mäseleleriniñ keñ auqımın, atap aytqanda, sauda-ekonomikalıq jäne investiciyalıq, energetika,

  • Toqaevtıñ “sayasi bombasınıñ” astarında ne jatır?

    Anna KLEVCOVA Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan sırtqı ister ministri bolğan kezde Semey yadrolıq sınaq poligonı qwrbandarına ornatılğan eskertkiş aldında söylep twr. Semey, 8 qırküyek 2006 jıl. Batıs baspasözinde Qazaqstan senatınıñ basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ prezident saylauı qazirgi memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevsız ötui mümkin dep mälimdegen swhbatına qatıstı kommentariyler berilgen. Bwğan qosa, korrupciyalıq qılmıs jasadı degen küdikke ilingen Malayziyanıñ bwrınğı prem'er-ministri Nadjib Razakqa işinde qazaqstandıq küyeubalası da tartu etken qımbat “sıylıqtar” turalı jazğan. “SAYASI BOMBA” Ağılşın tilinde şığatın Eurasianet.org jañalıqtar saytı “Qazaqstan: senat spikeri 2020 jılğı saylauğa Nazarbaevtıñ tüspeytininen belgi berdi” degen maqalasında parlament senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıbritaniyalıq VVS mediakorporaciyasına 2020 jılğı prezident saylauına Nwrswltan Nazarbaev kandidat retinde tüspeui mümkin degen “jeke pikirin” aytqan

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: