|  |  |  |  | 

Sayasat Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

“Şäueşek kelisimi” qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi boldı”


Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.)

Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.)

Osıdan 153 jıl bwrın, yağni 1864 jılı qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında “Şäueşek kelisimine” qol qoyıldı. Tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı 153 jıl bwrın qol qoyılğan osı “Şäueşek kelisimi” qazirgi qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi bolğanın” aytadı. Azattıq tilşisi Resey jäne qazaq zertteuşileriniñ ğılımi derekteri men pikirlerine süyenip, Qazaqstannıñ şığıs şekarasınıñ şejiresin süzip şıqqan edi.

Qazaq-qıtay şekarasınıñ qalay tartılğanın zertteuge tırısqan tilşige äueli reseylik professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Vladimir Moiseevtiñ “Ortalıq Aziyadağı Resey men Qıtay (19-ğasırdıñ ekinşi jartısı – 1917 jıl)” zertteui wşırastı.

Bir jarım ğasırdan astam uaqıt bwrın, qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında Şäueşek kelisimine qol qoyıldı. Reseylik ğalım “1864 jılğı “Şäueşek kelisimi” – orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı” dep jazadı. Bwl kelisim Resey imperiyasınıñ şığıs şekarası men Qıtaydıñ batıs şekarası jöninde alğaş jasalğan 1860 jılğı Pekin kelisiminen bastau alıp, 1869 jılı Qobda hattamasına, 1870 jılı Tarbağatay demarkaciyalıq hattamasına jäne 1881 jılı Peterburg kelisimine wlastı.

 

Qazaqstan men Qıtay arasındağı şekara sızığı.

Qazaqstan men Qıtay arasındağı şekara sızığı.

Alayda şekara sızığın jürgizu turalı kelisimderdiñ işinde negizgisi, keyingi kelissözderde talqılaytın mäseleni anıqtağanı 1860 jılğı Pekin kelisimi ekeni bayqaladı. Pekin kelisimi boyınşa daulı eki sızıq sızılğanı mälim. Eki sızıq ta Pekin kelisiminde talqılanatın mäsele retinde qala bergen. Qazirgi şekaranıñ jalpı sorabı sol kezde ayqındalğan. Ol boyınşa “orıs-qıtay şekarasınıñ jalpı bağıtı Altay, Tarbağatay, Joñğar Alatauı, Tyan'-Şan' jäne Pamir tauları arqılı, iri özender Ertis pen İleni qiıp ötetin bolğan”. Älgi daulı eki sızıqtıñ biri Zaysan köliniñ üstinen ötse, biri Zaysan köli Resey ieliginde qalatın bolıp belgilengen.

Resey men Qıtay arasındağı atalğan kelisimder Sovet ökimeti twsında da, keyin de Qazaqstannıñ Qıtaymen aradağı memlekettik şekarasınıñ negizine aynaldı.

“QAZAQ KİMNİÑ BODANI?”

Resey men Qıtay arasındağı “Şäueşek kelisimine” deyingi tartıstardıñ, tarihi mälimetterge qarağanda, Joñğariya men Şığıs Türkistandı jaulap alğan Qıtay jäne Orta Aziyanı qwramına qosıp aludı közdegen Resey arasındağı bäseke jäne köp böligi qazaq jerine talas türinde jürgeni añğarıladı.

Moiseevtiñ jazuınşa, 1861 jılı Qıtay jağı Batıs Sibir general-gubernatorı Dyugamel'ge şekara jöninde kelissöz jürgizu üşin Şäueşekke Resey diplomattarın jiberudi wsınğan. Sol jılı tamızdıñ 15-i küni Şäueşekte kezdesken eki jaq 1862 jılı mausımnıñ 29-ınan bastap resmi kelissöz bastau jöninde uağdalasqan.

Osı uağdadan soñ eki jaq ta keleşek şekara mañındağı äskeri jasaqtarın küşeytip, qarauıl qoyuğa kirisken. Reseylik zertteuşi “Şıñjañ biligi şekara ötui mümkin twstarğa qıtay tilindegi jazuları bar tastar kömip, belgi qoya bastadı. Ol jerlerdi mekendep otırğan qazaqtardı Reseyge qarsı şığuğa şaqırdı” dep jazadı.

Qıtaydıñ Altay aymağında mal aydap bara jatqan qazaq. Şıñjañ, 2 mausım 2012 jıl. (Körneki suret.)

Qıtaydıñ Altay aymağında mal aydap bara jatqan qazaq. Şıñjañ, 2 mausım 2012 jıl. (Körneki suret.)

1862 jılı qañtardıñ 10-ı küni Resey patşası İİ Aleksandrdıñ qatısuımen ötken keñeste “şekaranı Resey bodandığın qabıldağan qazaqtardıñ jerine deyin jetkizip, Pekin kelisiminen auıtqımau jöninde” şeşim qabıldandı.

Reseylik tarihşı Vladimir Moiseev “Al kelissöz bastalğan kezde Qıtay jağı Pekin kelisimin moyındamay jaña joba wsındı. Ol jobada Wlı jüz ben Orta jüz ğana emes, Embi men Oralğa deyingi Kişi jüz jerleri Qıtayğa qosıluı tiis ekeni jöninde aytılğan edi. Cin ökilderi “boğdıhannıñ bodandarı – qazaq pen qırğız äuelden-aq Qıtayğa tiesili” ekenin mälimdedi” dep jazadı.

Resey-Qıtay kelissöziniñ bastapqı kezeñi osılayşa qazaq-qırğızdıñ kimge bodan ekenin anıqtau mäselesine kelip toqtadı.

ŞEKARAĞA QOSQAN “KOLPAKOVSKIYDİÑ ÜLESİ”

Kelissöz twyıqqa tirelgen soñ Resey jağı Wlı jüz qazaqtarı men qırğız jerin tezirek otarlauğa kiristi. 1860 jılı qazan ayında ötken Wzınağaş şayqasında Qoqan handığınıñ 15 mıñdıq jasağın jeñgen Kolpakovskiydiñ äskeri 1862 jılı Qoqannıñ tağı bir bekinisi Pişpekti aldı. Aqmeşit, Sozaq, Şolaqqorğan, Türkistan, Şımkent, Äulieata, Merke, Toqmaq sekildi Qoqan handığınıñ iri bekinisterin de Resey özine qarattı.

Vladimir Moiseev zertteuinde “Reseydiñ Orta Aziyadağı äskeri tabıstarı, jergilikti qazaqtar men qırğızdardıñ top-tobımen Resey bodandığın qabıldauı Cin biligimen kelissözde reseylik diplomattardıñ wstanımın küşeytti” dep jazadı.

Qıtaydıñ Qaşğar qalasındağı qırğızdar. 1906-1908 jıldarı Şıñjañda bolğan patşalıq Resey armiyasınıñ oficeri Mannir Ibim tüsirgen suret.

Qıtaydıñ Qaşğar qalasındağı qırğızdar. 1906-1908 jıldarı Şıñjañda bolğan patşalıq Resey armiyasınıñ oficeri Mannir Ibim tüsirgen suret.

Al bwl kezde Qıtaydıñ öz işindegi mwsılmandar köterilisi Qaşğar qalasına jetip, İle aymağına qaray ötui Qıtay jağın Reseymen şekara mäselesin tezirek şeşuge mäjbürledi. Olar äueli şekaradağı qazaq swltandarına hat joldap, “orıs jasaqtarın quıp şığu, qayta kelse, ol jöninde Şäueşekke dereu habarlau jöninde” nwsqau berdi. Reseylik ğalımnıñ dereginşe, “Alayda, qazaq swltandarı orıs biligimen jaulasqısı kelmegen”.

Tarihi derekterge qarağanda, 1863 jılı Resey men Qıtay äskeri birneşe ret qaqtığısqan. Sol jılı tamızdıñ 22-si küni Vernıyğa kelgen Dyugamel' Resey äskeri ministri Milyutinge “şekara mäselesi qozğalğalı Qıtay jağı aqılğa sıymaytın talaptar qoyıp, Pekin traktatın (“Pekin kelisimin” aytadı – red.) joqqa şığarumen şwğıldanıp jatır” dep hat jazğan.

Biraq 1964 jılı şildeniñ 30-ı batıs aymağında mwsılman halıqtardıñ toluına baylanıstı Qıtay jağı Resey talaptarına moyınswnatının bildirip, qazan ayında “Şäueşek kelisimine” qol qoyılğan.

Ortalıq Aziya aymağındağı halıqaralıq qatınastar mamanı, reseylik tarihşı Boris Gureviç (2004 jılı qaytıs bolğan – red.) “Şäueşek kelisimine” bergen bağasında: “1864 jılğı Şäueşek kelisimi orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı boldı. Ortalıq Aziyada qalıptasqan jağdaydı (şekaranı aytadı – red.) birjola bekitti. Altay men Kürşimniñ bay ölkesi, balığı sıymay jatqan Zaysan köli, Tarbağatay, Alatau, Tyan'-Şan'nıñ tamaşa jerleri Reseyge ötti” dep jazğan.

Keybir tarihşılar “şekaranı böliske saluda eki memlekettiñ äskeri quatı bastı röl atqarğanın, Qıtaydıñ äskeri küşi özinen mığım Resey talaptarına amalsız köngenin” aytadı.

“QAZAQ JERİ EKİGE JARILDI”

Al qazaqstandıq tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı “Şäueşek kelisimine” qazaq halqınıñ tağdırı twrğısınan da qaraydı. Ol “şekara mäselesin anıqtauda qazaqtıñ oyın eşkim kerek etpegenin jäne kelisim qazaq jeri men halqın alğaş ret ekige bölgenin” aytadı.

Näbijan Mwqamethanwlı “10 taraudan twratın “Şäueşek kelisiminiñ” 5-tarauında “jer qaysı elge bölinse, sol jerde otırğan halıq sol elge täueldi boladı” dep jazılğanın aytadı.

- Şekaranı qanday negizde belgileu degende Qıtay tarapı “Joñğarlar – Qıtayğa täueldi bolğan el. Sondıqtan joñğarlardıñ barğan jerleri Qıtaydıñ aumağı boladı” degen talap qoydı. Biraq Kişi jüzdiñ jerine deyin beresiñ degen talap bolğan joq, – deydi ol.

Qıtaydıñ Şıñjañ aymağında twratın etnikalıq qazaqtar. Inin, qañtar, 2016 jıl.

Qıtaydıñ Şıñjañ aymağında twratın etnikalıq qazaqtar. Inin, qañtar, 2016 jıl.

Tarihşınıñ sözinşe, Resey jağı “qazaqtar – Resey qwramındağı halıq. Ol jerler joñğardan bwrın qazaqtıñ jeri bolğan” degen uäj keltirgen.

Tarihşı Nwrjamal Aldabekovanıñ aytuınşa, “Şäueşek kelisimi” jasalğanımen, şekaranı demarkaciyalau şaraları 1917 jılğı töñkeristen keyin bol'şevikter twsında ğana jüzege asırıla bastağan, biraq tolıq ayaqtalmağan”.

- Qazirgi Qazaqstan şekarası da negizinen patşalıq Resey kezinde jasalğan osı kelisimder negizinde sızıldı, – deydi ol.

Näbijan Mwqamethanwlı “Resey men Qıtay memlekettik şekarasın belgileudiñ alğaşqı negizi bolıp sanalatın “Şäueşek kelisiminen” keyin de 1882 jılğa deyin birneşe kelisimder bolğanın” aytadı.

- Kelisim jasauın jasağanımen, Qıtay jağı “Resey öziniñ äskeri küşine süyenip, bizge zorlıqpenen qol qoydırdı” degen pikirinen qaytpadı. Qıtaydıñ bwl dauı Sovet ükimeti twsında da jalğastı. Biraq Sovet ükimeti onı moyındağan joq, – deydi tarihşı.

Näbijan Mwqamethanwlınıñ aytuınşa, “Qazaqstan täuelsizdik alğanda Qıtay osı mäseleni tağı da kötergen”.

- Qazaqstan-Qıtay şekarasın demarkaciyalau jariyalı bolğan joq, sondıqtan onı naqtılı bilmeymiz. Degenmen Qıtaydıñ talası bar ekenin Qazaqstannıñ moyındağanı ras. Qazaqstannıñ baqılauındağı daulı aumaqtıñ 47 payızın Qıtayğa berip, 53 payızı Qazaqstanda qaldırumen bwl mäselege nükte qoyıldı,- deydi tarihşı.

Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin 1994 jılı Qıtaymen aradağı memlekettik şekara turalı kelisim jasastı. Mwnan keyin de Qıtaymen şekaranı anıqtau procesine baylanıstı qoğamda türli qarama-qayşı oylar aytılğan edi. Resmi derekközderi “Qazaqstannıñ Qıtayğa jer bermegenin” aytsa, qoğamnıñ bir böligi “Qıtayğa Qazaqstannıñ ese jibergenin” söz etken bolatın.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • ALTIN ORDADAĞI 92 BAULI RULAR

    Şıñğıshan özi bağındırğan alıp teritoriyanı törit wlına bölip bergende mwrageri ögedayğa Orhon özeninen batısqa qaray Tarbağatay taularına deyingi jerlerdi; şağatayğa Şığıs türkistan, Jetisu, Mauerannahrdı; Joşığa Ögedayğa qarastı jerlerdiñ batısı men Şağatay wlısınıñ soltüstik batısın berdi. Joşı wlısı keyin «Altın orda» dep ataldı, oğan qarastı halıqtardı «toqsan eki baulı özbek ( nemese qıpşaq) dep atadı, ol halıqtardıñ tizimi mınanday: 1. Mıñ. 2. Jüz. 3. Qırıq. 5. Jalayır. 6. Pray. 4. Ügajat 6. Pray. 7. Qoñırat. 8. Alşın, 9. Nayman. 10. Arğın. 11. Qıpşaq . 12. kalmak. 13. Frat. 14. Qırıqtık. 15. Torğauıt. 16. Burlan, . 17. Şımırşıq. 18 Qatağan 19. Käji. 20. Kenehas. 21. Bwyrat. 22. Oyrat2 3.Kiat 24. Bağlan. 25.

  • QARJAUBAY SARTQOJAWLI: HALIQTIÑ ÖZİ JASAP KETKEN TARIHIN ÖZİNE QAYTARUIMIZ KEREK

    Ötken aptada Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgeni köpke ayan. Tarihi taqırıptı qozğağan maqalağa qatıstı belgili türkolog, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Qarjaubay Sartqojawlımen äñgimelesken edik. Marhabat! – Qarjaubay ağa, äñgimemizdi keşe ğana jarıq körgen Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasınan bastasaq. Tarihi twjırımdama turasında qazir qoğamda qızu talqı jürip jatır. Qalay oylaysız, el basşısınıñ bwl jolğı bastamasın ruhani-mädeni derbestigimizdiñ alğışartı, kürdeli kezeñde halıqtıñ sanasın oyatıp, serpilis beretin ündeu dep qabılday alamız ba? – Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgennen bergi bir jwmanıñ işinde qoğamda ülken señ qozğalğanday boldı. Wltın wlıqtağan, layıqtı bağası berilgen köptegen maqalalar jariyalandı. Sol dualı auızdardan şıqqan dwğalı sözderdi, aytılğan

  • Lukaşenko Reseydiñ Qazaqstanğa mwnay tasımaldauğa rwqsat bermey otırğanın ayttı

    Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko. Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko 21 qañtarda Minsk qalasında mwnay tasımaldau mäselesine arnalğan jiında “Resey Qazaqstanğa Belarus'qa mwnay satuğa rwqsat bermey otırğanın” ayttı. “Qazir rasımen Resey mwnayın tolıq almastıratın basqa köz joq. Mwnaydı jan-jaqtan alu kerekpiz. Bäribir mwnaydıñ 30-40 payızın Reseyden satıp alamız. Qalğanın30 payızın Baltıq elderinen, 30 payızın Ukrainadan aluımız qajet. Eger Resey kelisse, Qazaqstan da bizge mwnay jetkizip bere aladı. Bizdiñ bir odaqtasımız ekinşi odaqtasımızğa mwnay tasımaldauğa kelisim bermey otırğanı tañ qaldıradı” dedi Lukaşenko. 2020 jıldıñ 1 qañtarınan bastap Resey Belarus' eline mwnay tasımaldaudı toqtatqan. Osıdan soñ Belarus' elinde mwnay tapşılığı bastaldı. Lukaşenko men Resey mwnay tasımaldau turalı birneşe ret kelissöz jürgizgenimen nätije şıqpadı. Azat

  • Qaster men Mwrager Qıtayğa qaytarılmaydı

    Sot Zaysan audanı arqılı (ŞQO -avt.) «şekaranı zañsız kesip ötti» dep ayıptalğan Qaster Mwsahanwlı men Mwrager Älimwlına qatıstı ükim şığardı. Ükim oqılar aldında «Bostandıq» dep ayqaylağan Qaster men Mwragerdiñ jaqtastarı sot zalına basıp kirdi, dep habarlaydı Azattyq Rýhytilşisi. Qazaqstannıñ tükpir-tükpirinen jinalğan belsendiler sot otırısı üşin keñirek zal berudi talap etti. Sot procesine kirmek bolğan adamdardı policiya toqtatpaqşı bolğanmen, olar eskertuge qwlaq aspadı. Tipti, ayğayğa basqan azamattar tärtip saqtaudı talap etken policiya qızmetkerlerin iterip, sırtqa şığarıp tastadı. Tüske deyin bolğan sot otırısında prokuror Erjan Äzimbaev Qaster Mwsahanwlı men Mwrager Älimwlın bir jılğa bas bostandığınan ayırıp, Qıtayğa deportaciyalamaudı swrağan. Advokat Läzzat Ahatovanıñ aytuınşa, prokurordıñ jeñil jaza swrauına eki jigittiñ tergeumen aşıq jwmıs istegenderi, äri kämelettik jasqa tolmağan jas balalarınıñ

  • Alaş jäne atatek

    Bayahımet Jwmabaywlı jazuşı, etnograf Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq. Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu. Zertteuşiler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: