|  | 

تۇلعالار

«باباعا قۇرمەت – ۇرپاققا مىندەت»

تىگىلگەن كيىز ۇيلەر

قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىعى جولىندا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن قازاقتىڭ باتىر
ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءداۋىت اساۋۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 230 جىل. وسىعان وراي، ءباھادۇردىڭ
ۇرپاقتارى بابامىزدى ەسكە الىپ، الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا اس بەرگەن
بولاتىن.
ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بارا الماي قالعان ءبىر توپ ماڭعىستاۋلىق اعايىندارعا، استى
ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى ەستەلىك مەدالدارى، قۇرمەت گراموتالارى مەن باعالى
سىيلىقتارىن بەرىپ جىبەرگەن. ال اماناتتى ورىنداعان اقتاۋلىق سالي ابدۋللاەۆ پەن
قوڭىراتباي يسپانوۆ باستاعان ەل اعالارى، ەسىمدەرى ۇمىت قالماعان باتىردىڭ
ۇرپاقتارىنا شاھارداعى مەيرامحانانىڭ بىرىندە ءتيىستى ماراپاتتارىن تابىستادى.
ايتا كەتۋ كەرەك، اسقا ەلىمىزدىڭ اقتوبە، ورال، ماڭعىستاۋ، اتىراۋ، الماتى، استانا،
قىزىلوردا، شىمكەنت، قاراعاندى، كورشىلەس وزبەكستان، تۇركمەنستان، رەسەيدەن كەلگەن
اعايىن-تۋىستار باس قوستى. اسقا قاتىسقان ادام سانىنىڭ ەسەبى جوق.
سونىمەن قاتار، قاسكەلەڭ قالالىق ۇيىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك كونفەرەنتسيا
وتكىزىلدى. الىس جاقىننان كەلگەن اعايىندارعا وزدەرىنىڭ جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرگەندەر
قاتارىندا بەلگىلى جازۋشى، كينودراماتۋرگ، پروفەسسور، قر جازۋشىلار وداعىنىڭ
حاتشىسى، قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايرەتكەرى سماعۇل ەلۋباي، بوكستان وليمپيادا چەمپيونى
ەرماحان ىبرايىموۆ، اۋەسقوي بوكستان الەم چەميونى ەردوس جاڭابەرگەنوۆ، قازاق
كۇرەسىنەن «الەم بارىسى – 2017» ءتۋرنيرىنىڭ جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆ، «تاماشا»
ءازىل-سىقاق تەاترىنىڭ اكتەرى مارات كوككوزوۆ، تانىمال جازۋشى-جۋرناليستار،
پروفەسسور-اكادەميكتەر، قوعام قايراتكەرلەرى، ونەر سالاسىنىڭ تارلاندارى ءسوز سويلەدى.ورتالىق الاڭ
كونفەرەنتسيا اياقتالىسىمەن باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى جايلى جارىققا شىققان
«قازاق باتىرى ءداۋىت اساۋۇلى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى.
جاس اقىنداردىڭ ايتىسى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋى وتكىزىلىپ، كونتسەرتتىك
باعدارلاما ۇسىنىلدى. ۇلىقپان جولداسوۆ باستاعان «سامال» توبى ساحنا تورىنە
كوتەرىلىپ، ءان شىرقادى. ورتالىق الاڭدا قازاق كۇرەسى، كىر كوتەرۋ، قول كۇرەسىنەن مىقتىلار
انىقتالدى. سونىمەن قاتار، الامان بايگە ۇيىمداستىرىلىپ، جەڭىمپازعا «شەۆرولە
نيۆا» اۆتوكولىگىنىڭ كىلتى تابىستالىپ، تۇيە پالۋانعا «تۇيە» بەرىلدى.
الىستان كەلگەن اعايىن «لاباق اتا» مەشىتىندە بولىپ، باتىردىڭ رۋحىنا قۇران
باعىشتادى. اقشاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلدى. قۇران حاتىم جاسالدى. ايتا كەتۋ كەرەك، اس -
حالىقتىڭ ءوز قاراجاتىنا وتكىزىلدى.
باتىرلىعى مەن باتىلدىعى، ەرلىك پەن قايسارلىعىنىڭ ارقاسىندا كوزگە تۇسكەن، تۋعان
جەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قاس قاقپاي جاۋعا قارسى قارۋىن سىلتەگەن قاھارمان، قازاقتىڭ باتىر
ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءداۋىت اساۋۇلىنىڭ 230 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلگەنىن تىلگە تيەك
ەتتى، اسقا جينالعان قاۋىم.
«بۇل استىڭ وتۋىنە بارشا اعايىن ايانىپ قالعان جوق. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وبلىسى
بويىنشا قايرات وتەنوۆ باستاعان جاڭاوزەننىڭ ازاماتتارى قول ۇشىن سوزدى. سول
سياقتى اقتاۋ قالاسى، بەينەۋ اۋدانىنان دا جىگىتتەر بولدى. باتىس-قازاقستان
وبلىسىنان شىڭعىرلاۋ اۋدانى، اقتوبە ايماعىنان بايعانين، العا، قوبدا اۋداندارى،
سىر وڭىرىنەن جالاعاش اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سادىق اليەۆ باستاعان
توپ، سونداي-اق سىرداريا مەن قارماقشى اۋداندىران اعايىندار بولدى. استانالىق
قونىس ءجۇسىپوۆ پەن اقتوبەلىك مىرزاعۇل جۇماعاليەۆ جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ ونەرىنە
ءتانتى بولدى. الماتى وبلىسى مەن شىرايلى شىمكەنتتەن كەلگەندەردە از بولمادى.
بارلىعى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ناتيجەسىندە باتىر بابامىزدىڭ 230 جىلدىعى
جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەپ تولىقتاي ايتا الامىز»، – دەيدى اقتاۋ قالاسىنىڭ
تۇرعىنى سالي ابدۋللاەۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك، ءداۋىت باتىر ۇستىرتتە دۇنيەگە كەلگەن، كۇللى قازاققا تانىلعان كىشى
ءجۇز قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى باراق اۋلەتىنەن تارايدى.
شىققان تەگىنە توقتالساق، كىشى ءجۇزدىڭ ءشومىشتى تابىن رۋى – قاراقويلى-لاباق بولىگىنەن.
ءداۋىت اساۋۇلى باتىر قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعا. ەلدىڭ
تىنىشتىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بي. ءداۋىت باتىردىڭ جاتقان جەرى -
«ءداۋىت اتا» دەگەن ۇلكەن قويىمشىلىققا اينالعانىن حالىق جاقسى بىلەدى. باسىنا بارىپ،
قۇران باعىشتاپ، مەدەت سۇراپ، اۋرۋىنا ەم ىزدەيتىندەر ءالى دە كوپ. ءداۋىت اتامىز كوپتەگەن
ايگىلى باتىرلارمەن سىيلاس – سىرلاس، ازاتتىق جولىندا سەرىكتەس بولا بىلگەن. ەجەلدەن
ماڭعىستاۋدىڭ سام ءوڭىرى مەن جەم-ساعىز بويىندا ءومىر سۇرگەن. ءداۋىت باتىردىڭ اكەسى

اساۋ مەن اتاسى باراق تا، اتى شىققان باتىرلار. ولار ماڭعىستاۋ وبلىسى، بەينەۋ
اۋدانى، سام قۇمىندا تۇرىش اۋىلىنان 15 شاقىرىم جەردە جەرلەنگەن. ال ءداۋىت باتىر
قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىندا «حورەزم» دەپ اتالاتىن جەردە ماڭگىلىككە جاي
تاپقان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» اتتى
ماقالاسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بۇگىن باستالاتىن جۇمىس ەمەس» ەكەندىگى، «مادەني
مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن
نىسانداردى جاڭعىرتىپ، «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ارقىلى الەمنىڭ ەڭ
بەلدى ارحيۆتەرىنەن ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتاردى جۇيەلى تۇردە جيناپ،
زەرتتەلگەندىگى تۋرالى ايتىلادى. ال ءتور تاريحىمىز باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرىن
ۇمىتپاۋ، كەرىسىنشە دارىپتەۋ، ەسكە الۋ، قۇرمەتتەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق – ازاتتىق
جولىندا ارتقا شەگىنبەگەن ءوزىنىڭ باتىر بابالارىنا قۇرمەتپەن قاراپ كەلە جاتقان حالىق.
بۇل رەتتە، ءداۋىت اساۋۇلى ءوز زامانىنىڭ قاھارمان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇتاس
ءبىر تاريحي ءداۋىردى باسىنان وتكىزگەن تاريحي تۇلعا. ونىڭ ءومىرى وتارلىققا قارسى كۇرەسكە
دە، شاپقىنشىلىققا دا، ەل ىشىندەگى قىم-قۋىت وقيعالارعا دا تولى بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق
ۇمىتقان ەمەس، ۇمىتپايدى دا.
بابالار ارۋاعى ءار قازاق بالاسىن قولداپ جۇرگەي!
دايىنداعان نۇربول وقۋوۆ،
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى، اقتاۋ قالاسى
تەل. 8 (701) 570-09- 10
E-mail: nur81oku@mail.ru

Related Articles

  • ساعات پەن ءشاربان

    ساعاتتىڭ سانالى عۇمىرى، ويلاپ وتىرساق، قازاقتىڭ ءبىر درامالى جىلدارىنا ءدوپ كەلىپتى. ەگەر دە ساعاتتىڭ كوزىنشە قىزىل يمپەريا قازاق قىزدارىن شاشتان سۇيرەپ، ىشتەن تەپكىلەمەگەن بولسا، قازاقتىڭ بەتىنە كرەمل كۇللى الەم الدىندا «ۇلتشىل» دەپ كۇيە جاقپاعان بولسا، 1991 جىلى تامىزدا تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇلت ۇمىتىنە گكچپ بۇلت ۇيىرمەگەن بولسا، وندا، كىم بىلەدى، ساعات سىنشى وسىناۋ الىپ يمپەريا قۇلار شاقتا ورانعان الاۋعا جانىپ كەتپەي ارامىزدا ەسەن-ساۋ جۇرەر مە ەدى… الايدا ادامدى زامان يلەمەك. 86-جىل. جەلتوقسان. ۇلت نامىسى الاڭدا يت جىرتقان تەرىدەي يلەندى. قىزدارىمىزدى قىزىل يمپەريا كەرزى ەتىكپەن تەپكىلەپ جاتتى. «مۇندايدى كورگەنشە شىققىر كوزىم نەگە شىقپادى!؟» دەپ اھ ۇردىق. قانىمىز باسىمىزعا شاپشىدى. شيىرشىق اتتىق. قىزىل جاۋدىڭ قولىندا ولۋگە دايار تۇردىق. ىزا جاسى بەتىمىزدى جۋدى. شاپشاڭ

  • اسقار تاتانايۇلى: قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى ءھام ابىلاي حان

    اسقار تاتانايۇلى (1906-1996) قىتاي ەلىنىڭ التاي جەرىندە ءومىر سۇرگەن اسا شەجىرە ءھام ءبىلىمپاز تۇلعا. قىتاي حالىق جازۋشىسى (1988). 20 جىل ايداۋدا بولعان قايراتكەر. ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىندا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. 1933 جىلدان باستاپ التاي جەرىندە ۇستازدىق ەتتى ءھام احمەت بايتۇرسىنوۆ ءالىپبيىن قولدانىپ تۇڭعىش گازەت شىعاردى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن داستاندار جازدى. 1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا «تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس» اتتى تاريحي-مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاق حاندىعى جايلى دەرەكتەردى جازادى. اتالمىش تۋىندىدان ءۇزىندى ۇسىنىپ وتىرمىز. 12-13 عاسىردا داۋىرلەگەن شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى ورتا ازيانى، قازاق دالاسىن جاۋلاپ الىپ، ۇزاق ۋاقىت ۇكىم سۇرگەننەن كەيىن، 14-عاسىردان باستاپ السىرەي باستادى. ورتا ازيا حالىقتارى ءوزىنىڭ بايىرعى يەلىك ۇقىقتارىن قايتا قالىپتساتىرۋعا كىرىستى. شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ جانە ونىڭ

  • كوگەداي

    اباقكەرەي باتىرى بار ەل جاۋدان قورىقپايدى. شەشەنى بار ەل داۋدان قورىقپايدى. تورەسى بار ەل حاننان قورىقپايدى. جانىبەك بەرداۋلەتۇلى. جوڭعارمەن سوعىس اياقتالىپ، قازاقتىڭ بىرىككەن قوسىنىنىڭ تاراپ، ءار رۋ ءوز جۇيەسىن كۇيتتەپ كەتكەن جاعدايدا، التاي مەن ساۋىردىڭ رەسەي مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ولكەدە قونىستانۋ ءۇشىن جانىبەك باستاعان اباق كەرەي قاۋىمى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت بولدى. بىرىنشىدەن، بۇرىنعىداي بىتىراڭقى رۋلاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولماي، ءبىر ورتالىققا توپتاسقان قاۋىمعا اينالدى. ول ءۇشىن رۋلاردىڭ سانى ون ەكىگە جەتكىزىلىپ، ولار ءبىر اتادان تاراعان قانى ءبىر تۋىسقاندار دەگەن قاعيدا ناسيحاتتالدى.  بۇرىن نايمان مەن كەرەي تەڭدەس، بىراق شىڭعىسحاننىڭ قىرعىنىنان ازايىپ، توزىپ كەتكەن مەركىت رۋىن قاتارىنا الىپ، جاستابانمەن قونىستاس بولىپ كەلگەن سارىباس اۋلەتتەرىن جانە نايماننان

  • جاكە ءبيدىڭ ايتقاندارى

    جاكە قويتانۇلى 1830 جىلى  قازىرگى زايساڭ وڭىرىندە ومىرگە كەلىپ، 1914 جىلى قحر دىڭ التاي وڭىرىندە دۇنيەدەن وتكەن. اباق كەرەيدىڭ مەركىت رۋىنان شىققىن ءادىل بي، تاپقىر شەشەن. 1883 جىلى 800 ءۇي مەركىت رۋىن باستاپ ساۋىر تاۋىنا بارىپ قونىستانعان، سول رۋدىڭ ۇكىردايى بولىپ سايلانعان. كەرەي، نايمان تايپالارىنا تورەلىك ايتىپ، بي بولعان. ءتۇرلى داۋ-دامايلاردا ادىلدىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، “كەرەيدىڭ جاكەسى، مەركىتتىڭ اكەسى” اتانعان. ءبىز بۇگىن جاكە ءبيدىڭ ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان تاپقىر سوزدەرى مەن ءادىل بيلىك ايتقان اڭىزدارىن ەل نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. تارباعاتايدىڭ جامبىلىن سالعاندا تارباعاتاي گۋبەرناتورى حات جازىپ، كەرەيدەن كومەك سۇراپتى. كەرەي بيلەرى ءمامي مەن قارا وسپان اقىلداسىپ، تارباعاتايدان ءبولىنىپ شىعۋدى ويلاپ، قارا وسپان: «كەرەيدەن جاردەم بەرگىزبەيمىن» دەپ، ءمامي «جاردەمدەسەيىك» دەپ، سونىمەن كەرەي ەكىگە ءبولىنىپ، «ءالى بىرلىككە

  • قاجىمۇقانعا قولداۋ كورسەتكەن ەكەۋ

    وسىدان بىرەر جىل بۇ­رىن استانا قالاسىنا جول ءتۇسىپ، ءبىراز كۇن باس شاھاردى ارالادىم. قالا­داعى مادەني، تاريحي ەسكەرت­كىشتەردى تاماشالادىم. سول ۋاقىتتا ءوزىم كۋا بولعان جايلاردىڭ ىشىندەگى بولە-جارا ايتارىم ايگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى، بارىمىزگە بالا جاسىمىزدان ءوزىنىڭ «توقاش بوكين» رومانىمەن تانىس زەيىن شاشكيننىڭ شاڭىراعىندا قوناق بولعانىم دەر ەدىم. جازۋشىنىڭ زايىبى ءما­ريام نۇرلانقىزى جاسى سەكسەن جەتىگە كەلسە دە ءالى كۇنگە سەرگەك، شيراق، با­قۋات­تى كۇيدە ەكەن. ول كىسى كەن­جە قىزى گۇلجان مەن كۇيەۋ بالاسى ەربولاتتىڭ قو­لىن­دا، سولاردان تۋ­عان كىشكەنتاي جيەن نەمە­رە­لەرىنە ەس بولىپ، تىرلىك كە­شىپ جاتىر. مەنىڭ بۇل ۇيگە تاپ بولعانىم دا سول ەر­بولاتتىڭ، كۇرشىم اۋدان­دىق مادەنيەت ءبولىمىن 18 جىل باسقارعان بەلگىلى ونەر ارداگەرى قابدوللا تۇراروۆتىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ارقاسى ەدى. كۇرشىمگە ءبىر كەلگەنىندە ەرەكەڭنىڭ:

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: