|  | 

تۇلعالار

«باباعا قۇرمەت – ۇرپاققا مىندەت»

تىگىلگەن كيىز ۇيلەر

قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىعى جولىندا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن قازاقتىڭ باتىر
ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءداۋىت اساۋۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 230 جىل. وسىعان وراي، ءباھادۇردىڭ
ۇرپاقتارى بابامىزدى ەسكە الىپ، الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا اس بەرگەن
بولاتىن.
ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بارا الماي قالعان ءبىر توپ ماڭعىستاۋلىق اعايىندارعا، استى
ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى ەستەلىك مەدالدارى، قۇرمەت گراموتالارى مەن باعالى
سىيلىقتارىن بەرىپ جىبەرگەن. ال اماناتتى ورىنداعان اقتاۋلىق سالي ابدۋللاەۆ پەن
قوڭىراتباي يسپانوۆ باستاعان ەل اعالارى، ەسىمدەرى ۇمىت قالماعان باتىردىڭ
ۇرپاقتارىنا شاھارداعى مەيرامحانانىڭ بىرىندە ءتيىستى ماراپاتتارىن تابىستادى.
ايتا كەتۋ كەرەك، اسقا ەلىمىزدىڭ اقتوبە، ورال، ماڭعىستاۋ، اتىراۋ، الماتى، استانا،
قىزىلوردا، شىمكەنت، قاراعاندى، كورشىلەس وزبەكستان، تۇركمەنستان، رەسەيدەن كەلگەن
اعايىن-تۋىستار باس قوستى. اسقا قاتىسقان ادام سانىنىڭ ەسەبى جوق.
سونىمەن قاتار، قاسكەلەڭ قالالىق ۇيىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك كونفەرەنتسيا
وتكىزىلدى. الىس جاقىننان كەلگەن اعايىندارعا وزدەرىنىڭ جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرگەندەر
قاتارىندا بەلگىلى جازۋشى، كينودراماتۋرگ، پروفەسسور، قر جازۋشىلار وداعىنىڭ
حاتشىسى، قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايرەتكەرى سماعۇل ەلۋباي، بوكستان وليمپيادا چەمپيونى
ەرماحان ىبرايىموۆ، اۋەسقوي بوكستان الەم چەميونى ەردوس جاڭابەرگەنوۆ، قازاق
كۇرەسىنەن «الەم بارىسى – 2017» ءتۋرنيرىنىڭ جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆ، «تاماشا»
ءازىل-سىقاق تەاترىنىڭ اكتەرى مارات كوككوزوۆ، تانىمال جازۋشى-جۋرناليستار،
پروفەسسور-اكادەميكتەر، قوعام قايراتكەرلەرى، ونەر سالاسىنىڭ تارلاندارى ءسوز سويلەدى.ورتالىق الاڭ
كونفەرەنتسيا اياقتالىسىمەن باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى جايلى جارىققا شىققان
«قازاق باتىرى ءداۋىت اساۋۇلى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى.
جاس اقىنداردىڭ ايتىسى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋى وتكىزىلىپ، كونتسەرتتىك
باعدارلاما ۇسىنىلدى. ۇلىقپان جولداسوۆ باستاعان «سامال» توبى ساحنا تورىنە
كوتەرىلىپ، ءان شىرقادى. ورتالىق الاڭدا قازاق كۇرەسى، كىر كوتەرۋ، قول كۇرەسىنەن مىقتىلار
انىقتالدى. سونىمەن قاتار، الامان بايگە ۇيىمداستىرىلىپ، جەڭىمپازعا «شەۆرولە
نيۆا» اۆتوكولىگىنىڭ كىلتى تابىستالىپ، تۇيە پالۋانعا «تۇيە» بەرىلدى.
الىستان كەلگەن اعايىن «لاباق اتا» مەشىتىندە بولىپ، باتىردىڭ رۋحىنا قۇران
باعىشتادى. اقشاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلدى. قۇران حاتىم جاسالدى. ايتا كەتۋ كەرەك، اس -
حالىقتىڭ ءوز قاراجاتىنا وتكىزىلدى.
باتىرلىعى مەن باتىلدىعى، ەرلىك پەن قايسارلىعىنىڭ ارقاسىندا كوزگە تۇسكەن، تۋعان
جەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قاس قاقپاي جاۋعا قارسى قارۋىن سىلتەگەن قاھارمان، قازاقتىڭ باتىر
ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءداۋىت اساۋۇلىنىڭ 230 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلگەنىن تىلگە تيەك
ەتتى، اسقا جينالعان قاۋىم.
«بۇل استىڭ وتۋىنە بارشا اعايىن ايانىپ قالعان جوق. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وبلىسى
بويىنشا قايرات وتەنوۆ باستاعان جاڭاوزەننىڭ ازاماتتارى قول ۇشىن سوزدى. سول
سياقتى اقتاۋ قالاسى، بەينەۋ اۋدانىنان دا جىگىتتەر بولدى. باتىس-قازاقستان
وبلىسىنان شىڭعىرلاۋ اۋدانى، اقتوبە ايماعىنان بايعانين، العا، قوبدا اۋداندارى،
سىر وڭىرىنەن جالاعاش اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سادىق اليەۆ باستاعان
توپ، سونداي-اق سىرداريا مەن قارماقشى اۋداندىران اعايىندار بولدى. استانالىق
قونىس ءجۇسىپوۆ پەن اقتوبەلىك مىرزاعۇل جۇماعاليەۆ جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ ونەرىنە
ءتانتى بولدى. الماتى وبلىسى مەن شىرايلى شىمكەنتتەن كەلگەندەردە از بولمادى.
بارلىعى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ناتيجەسىندە باتىر بابامىزدىڭ 230 جىلدىعى
جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەپ تولىقتاي ايتا الامىز»، – دەيدى اقتاۋ قالاسىنىڭ
تۇرعىنى سالي ابدۋللاەۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك، ءداۋىت باتىر ۇستىرتتە دۇنيەگە كەلگەن، كۇللى قازاققا تانىلعان كىشى
ءجۇز قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى باراق اۋلەتىنەن تارايدى.
شىققان تەگىنە توقتالساق، كىشى ءجۇزدىڭ ءشومىشتى تابىن رۋى – قاراقويلى-لاباق بولىگىنەن.
ءداۋىت اساۋۇلى باتىر قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعا. ەلدىڭ
تىنىشتىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بي. ءداۋىت باتىردىڭ جاتقان جەرى -
«ءداۋىت اتا» دەگەن ۇلكەن قويىمشىلىققا اينالعانىن حالىق جاقسى بىلەدى. باسىنا بارىپ،
قۇران باعىشتاپ، مەدەت سۇراپ، اۋرۋىنا ەم ىزدەيتىندەر ءالى دە كوپ. ءداۋىت اتامىز كوپتەگەن
ايگىلى باتىرلارمەن سىيلاس – سىرلاس، ازاتتىق جولىندا سەرىكتەس بولا بىلگەن. ەجەلدەن
ماڭعىستاۋدىڭ سام ءوڭىرى مەن جەم-ساعىز بويىندا ءومىر سۇرگەن. ءداۋىت باتىردىڭ اكەسى

اساۋ مەن اتاسى باراق تا، اتى شىققان باتىرلار. ولار ماڭعىستاۋ وبلىسى، بەينەۋ
اۋدانى، سام قۇمىندا تۇرىش اۋىلىنان 15 شاقىرىم جەردە جەرلەنگەن. ال ءداۋىت باتىر
قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىندا «حورەزم» دەپ اتالاتىن جەردە ماڭگىلىككە جاي
تاپقان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» اتتى
ماقالاسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بۇگىن باستالاتىن جۇمىس ەمەس» ەكەندىگى، «مادەني
مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن
نىسانداردى جاڭعىرتىپ، «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ارقىلى الەمنىڭ ەڭ
بەلدى ارحيۆتەرىنەن ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتاردى جۇيەلى تۇردە جيناپ،
زەرتتەلگەندىگى تۋرالى ايتىلادى. ال ءتور تاريحىمىز باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرىن
ۇمىتپاۋ، كەرىسىنشە دارىپتەۋ، ەسكە الۋ، قۇرمەتتەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق – ازاتتىق
جولىندا ارتقا شەگىنبەگەن ءوزىنىڭ باتىر بابالارىنا قۇرمەتپەن قاراپ كەلە جاتقان حالىق.
بۇل رەتتە، ءداۋىت اساۋۇلى ءوز زامانىنىڭ قاھارمان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇتاس
ءبىر تاريحي ءداۋىردى باسىنان وتكىزگەن تاريحي تۇلعا. ونىڭ ءومىرى وتارلىققا قارسى كۇرەسكە
دە، شاپقىنشىلىققا دا، ەل ىشىندەگى قىم-قۋىت وقيعالارعا دا تولى بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق
ۇمىتقان ەمەس، ۇمىتپايدى دا.
بابالار ارۋاعى ءار قازاق بالاسىن قولداپ جۇرگەي!
دايىنداعان نۇربول وقۋوۆ،
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى، اقتاۋ قالاسى
تەل. 8 (701) 570-09- 10
E-mail: nur81oku@mail.ru

Related Articles

  • سانكت-پەتەربۋرگتە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسى ساقتالعانى انىقتالدى

    الاش اسكەرى تاقىرىبىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ 1915 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەسەي ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسىن تاپسىرعانى تۋرالى دەرەك كەزدەستىردىم. بۇل جادىگەر «كسە – پوياس كيرگيزسكوگو حانا سرەدنەي وردى» دەگەن اتپەن اتالعان مۋزەيدىڭ قورىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ەكەن. ونى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيستىرى ارىستانبەك مۇحامەديۇلىمەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى مۋزەيگە بارعاندا ءوز كوزىمىزبەن كورۋگە مۇمكىنشىلگى تۋدى. سەيىلبەك جانايداروۆ 1918 جىلى اتباسار الاش اسكەري ديۆيزيونىن قۇرعان ءارى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كانديدات مۇشەسى بولعان ازامات. بۇل جادىگەر سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ قولىنا قالاي تۇسكەنىن زەرتتەي كەلە انىقتاعانىمىز – ول كىسەنى سەيىلبەكتىڭ اتاسى – كەنەسارى حاننىڭ اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى جانايدار ورىنبايۇلىنان قالعان مۇرا ەكەن. جانايدار باتىردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى مۇسا شورمانوۆتىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ، دوسكەي اقىننىڭ، جامبىلدىڭ، يمانجان جىلقايدارۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى

  • سەپون اعا

    توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى ەدى. ءبىز 5-6 وقيتىن وقۋشىمىز. اۋىلدىڭ «سەرىكبولسىن ءابدىلدين كەلەدى ەكەن» دەپ ابىڭ-كۇبىڭ بولىپ جاتقانىنا ون كۇن وتكەن. ول كەزدە سەرىكبولسىن اعا – جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى. اعامىز كەلەتىن كۇنى ەل مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا جينالدى. اۋداننىڭ باسشىلارى قايتا-قايتا دايىندىقتى پىسىقتاپ قويادى. ءبىر ۋاقىتتا الىستان سۇلىكتەي قارا كولىك كورىندى. «ۆرەميادان» اندا ساندا بايقاپ قالاتىن گورباچەۆ مىنەتىن ماشيناعا ۇقسايدى. بالالار «چايكا» دەدى. بىرەۋلەر «ليمۋزين» دەدى. ەل قاق جارىلىپ جول بەردى. قارا سۇر پالتوسىن كيىپ، كولىكتەن تۇسكەن سەرىكبولسىن اعا ءتىپ-تىك قالپىمەن مادەنيەت ۇيىنە قاراي جالعىز بەتتەدى. اۋىلدىڭ انشىلەرى ايتقوجين دۇيسەن مەن قارجاۋباەۆ ساكەن دومبىرالارىن كۇمبىرلەتە جونەلدى. – قاسيەتتى، ارمىسىڭ، تۋعان جەرىم – وۋ! قوناقسىتىپ شىعاردىڭ تورگە مەنى – وۋ، تۋعان جەر!.. ءيا.

  • كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

  • عالىم جايلىباي:سارسۇمبە، قاراكوپىر

    وسى كوپىردىڭ وڭ بوساعاسىنا جاۋىزدار زۋقا باتىردىڭ باسىن بىرنەشە كۇن ءىلىپ قويعان دەسەدى   بوزدايدى بوتاسى ولگەن عاسىر – ىنگەن، سەن مەنىڭ الشى تۇسكەن اسىعىم با ەڭ! سۇلتانىم ۇلتان بولعان سوناۋ جىلى زۋقانىڭ بۇل كوپىرگە باسىن ىلگەن. باس مۇندا… قايدا قالعان جانسىز دەنە؟! اينالسا وپات دەي بەر نار سۇلدەگە. قارتايدىم قارا كوپىر ساعان جەتىپ التايدىڭ القاسىنداي سارسۇمبەدە. سارىسۇمبە، سەن نە دەيسىڭ، قىران وزەن؟ ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي جىلادى وزەن. جاسىندا جازمىشىمنىڭ تامشىسى بار – باسىڭدا تۇرسا قانداي مىنا كەزەڭ. سارعايعان ساعىم كۇنگە سانام وكىل، قايىسىپ قايعى ويلاماس قالا ءنوپىر. عالامنىڭ عازاۋاتىن سەنەن كوردىم بابامنىڭ باسى ىلىنگەن، قاراكوپىر! جارتاسى، جاعالاۋى جاسىل ورمان، ءار تاسى ءور التايدىڭ اسىل ارمان. اقىننىڭ وسى ولكەدە شەرلى

  • قىرعىز تاريحشىسى ب.سولتونوەۆتىڭ كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارى

    ازكەن التاي تۇگەلدەي دەرلىك، تاريحشى-زەرتەۋشىلەر، ءوز ەڭبەكتەرىندە قىرعىز تاريحشىسى بەلەك سولتونوەۆتىڭ (1878-1938) ەڭبەكتەرىن پايدالانىپ، سىلتەمەلەر جاسايدى. وسى بەلگىگىلى تۇلعانىڭ، كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارىنا توقتالا كەتسەك. بەلەك سولتونوەۆ – قىرعىزدىڭ اتاقتى تاريحشى، ادەبيەتشىسى. قىرعىز تاريحىنا ارناپ جازعان بەلگىلى ەڭبەگىن اراب ارىپىمەن 1895 جىلدان باستاپ، 1934 جىلى (40 جىلداي ۋاقىت) اياقتاعان ەكەن. ءوزى، 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن، 1955-جىلى اقتالعان. ب.سولتونوەۆ ەڭبەگى باسىندا «قىرعىز-قازاق تاريحى» دەپ اتالىنىپ، كەيىننەن، «قىزىل كىرگىز تارىحى» بولىپ وزگەرتىلگەن. وسىدان-اق، بۇل اتاقتى عالىم ادامنىڭ ەڭبەگى تۋرا سول كۇيىندە جەتتى مە; تۇپنۇسقاسى بار ما; كەيبىر جەرلەرىندە قوسپالار، قىسقارتۋلار بار ەكەندىگى نەلىكتەن انىق كورىنەتىندەي; ەڭبەك اراب گرافيكاسىنان تۋرا سول كۇيىندە وسى ارىپتەرگە كوشىرىلدى مە نەمەسە بۇرمالاندى ما (سەبەبى، ءبىراز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: