|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

RUHANI JAÑĞIRU: ŞIĞIS QAZAQIYA JÄNE ŞIÑ DUBAN

Ruhani jañğıru: Şığıs Qazaqiya jäne Şıñ Duban Şıñjañ ölkesine Qazaqstan ziyalıları eki türli kezeñde kele bastadı. Biri – 1916-1920 jıldarı panalap kelgen Alaş ziyalıları men 30-ınşı jıldarı aşarşılıqta kelgen qazaq intelligenciyası

Qazaqtar Şıñ Duban (盛世才) ükimetin qwruda ekige jarıldı. Şäriphan töre bastağan wlt ziyalıları (soltüstik Şıñjañdağı barlıq qazaqtar) qolındağı äskeri, sayasi küşti toqtatıp Şıñ Dubanmen tikeley sayasi baylanısqa şıqtı. Bwğan bükil qazaqtıñ ziyalısı atsalıstı.

Al, Şığıs Şıñjañnıñ altın diñgegi atanğan Äliptiñ wlı Elishan Şıñ Duban ükimetin qwruğa tis-tırnağımen qarsı boldı. Sondıqtan qazaqtıñ az böligi Elishanğa erip, Şıñ Duban ükimetine qarsı Ortalıq Mingo ükimetine qaraytın Ma BuFañnıñ äskeri ükimetin panalap, solardan sayasi, äskeri küş alıp qayta aynalıp kep Şıñ Dubannıñ ükimetin qiratudı oylastı. Şäriphan töre Elishanğa eki-üş ret xat jazıp birlesip Şıñ Duban ükimetin qwruğa nasihattasa da, qandı kek Elishandı alğan betinen qaytarmağan. Ol twsta Şıñ Duban ortalıq Qıtay biliginen at kekilin kesisip, Stalinniñ tikeley qarauına ötken edi. Sondıqtan Şığıs Qazaqiya ölkesi bir mezgil qıtay biliginen ajırap öz aldına derbestik saqtap twrdı. Al, Ma BuFañ äskeri ükimetin panalap barğan qazaqtar bastapqıda ülken qoldauğa ie boldı. Ortalıq qıtay ükimeti Şıñjañ mäselesinen qattı alañdaulı edi, Şıñjañnıñ qattı sovetşil boluınan qauiptenetin, sosın sovetşil bilik Şıñ Duban ükimetinen bosıp özine sayasi pana swrap kelgen Elishandı kökten tilegeni jerden tabılğanday quana qarsı aldı. Öytkeni, ortalıq qıtay Şıñ Dubanğa qarsı şıñjañdıq toptardı qoldauğa müddeli edi. Köp ötpey Şıñjañnan bosqan antişıñdubanşıl toptardı qarsı alu üşin ortalıq qıtay Ma Bufañ eline ortalıq ükimettiñ elşilik ökiletin jibere bastadı, deytwrğanımen bwl ortalıq bilikpen sayasi baylanısqa şığıp ülgirmegen Elishan tobı Ma BuFañmen arası aşılıp, ülken qayşılıqqa tap boldı. Künşığısqa auğan üş mıñday qazaq tütininiñ odan keyingi tarixi jağdayın sizder bilesizder. Cinhaydağı kezdesu: oñ jaqtan üşinşisi Elishan Älipwlı, besinşisi Jolbarıs, jetinşisi Aysabek. 1938 j. Şıñ Duban biligi ornağan soñ bir mezgil dästürli islam örken jayğan däuir bastaldı. 1933 jıldan keyin qayta qwru kezeñi bastaldı, är auıl, eldi-meken sayın meşit-medrese qanat jaydı. Meşit-medrese jädittik bağıtta oqu bağdarlamasın twraqtı türde ornattı. YAğni, meşit-medresede din pänderimen qatar dünieaui (matematika, jağırapiya, tarix, orıs tili) pänderi qosılıp üyretildi. Ükimet meşit-medrese aşuğa eş kedergi jasamadı, jappay mektepter aşıldı, oqulıqtar tek Qazaqstan baspasınan şıqqan nwsqada oqıtıldı. 1933-1939 jıldardıñ arasında aşılğan meşit-medrese men oqu mektepteriniñ sanı öte tañğajayıp därejede köbeydi. Şıñjañ qazaqtarınıñ baspasöz tarixın 1912 jılğı «İle uälayatı» gazetinen bastasaq, odan keyingisi 1934-1935 jıldarı öte tez qarqınmen örken jaydı. Şıñjañ ölkesine Qazaqstan ziyalıları eki türli kezeñde kele bastadı. Biri – 1916-1920 jıldarı panalap kelgen Alaş ziyalıları men 30-ınşı jıldarı aşarşılıqta kelgen qazaq intelligenciyası. Olar bastapta özderin jariya qılmay, laqap esimmen xalıq arasında jasırın jürip jan saqtasa, Şıñ Duban ükimeti ornağan soñ olardı resmi türde ülken qızmetke tağayındap Ürimji, Altay, Qwlja, Şäueşekte ğılımi jwmıstarğa saldı. Ekinşi ziyalılardıñ deni Şıñ Duban ükimeti sovetpen kelsimşart jasasqan soñ, Mäskeudiñ qalauımen arnayı Qazaqstannan kelip jwmıs atqardı. Sondıqtan Soltüstik Şıñjañda qazaq ziyalılarınıñ ülken ruxani alañı qalıptasıp ottı qazanı qaynap jattı. Mwnday damu men örkendeu oñtüstik Şıñjañnan oq boyı alda twrdı. Şığıs Qazaqiyanıñ (Şığıs Türkistannıñ) oñtüstigi men soltüstiginiñ ayırmaşılığı uaqıt öte biline bastadı, jer men köktey boldı. Oñtüstik öñirde oqu bağdarlamasın qabıldau, meşit-medresede jädittik bağıttı qabıldau, zamanaui mektep aşu degender öte bayau iske astı, molda-qojalardıñ deni mwnı dinnen alıstau, dinge jañalıq engizu dep tis-tırnağımen qarsı boldı. Sol sebepti wyğır bauırlastardıñ jañaşıl jastarı köbinşe qazaq ziyalılarımen aralas otırğan öñirde birşama belsendi boldı. Olar Qazaqstan ziyalılarınıñ ıqpalında batıspen azdap tanısa bastadı. Soldan üşinşi Baymolda (otırğan), oñnan üşinşi Şäriphan Kögeday (aq kiimdi) Şıñ Duban ükimeti ornağan künnen bastap ölkedegi negizgi din islam dinin qoldap, islamnıñ radikal toptarı men islam atın jamılğan lañkes toptarğa tıyım saldı. Mwnı Şıñ Dubanmen qızmettes qazaq, wyğır ziyalıları da qoldadı. Sonımen birge, hristian missionerlerin ölkeden quıp, olardıñ Qaşqar aymağındağı ülken şirkeuleri men şirkeulerde qızmet qılıp şoqınğan wyğırlarğa tıyım saldı. Meşit-medreseler Ortalıq Aziyanıñ klassik din sabaqtarımen birge dünieaui pän ğılımdarın oqıttı. Bül ürdis qazaq pen tatar meşit-medreselerinde negizgi bağıtqa aynaldı. Tatardıñ jäditşil bağıttağı imam-moldaları wyğır meşit-medreselerinde qoldau tappağanımen, qazaq meşit-medreselerinde öte qattı qoldauğa ie boldı. Sondıqtan jädittik bağdarlama qazaq-tatarlar arasında qwlaşın keñge jaydı. Cinhay provinciyasınıñ qazaqtarı, 1938 j. Şıñ Duban ükimeti ornağan bastapqı kezeñde qazaqtıñ wlttıq täuelsizdik ideyası bolmağan. Bwğan sebep: Birinşiden, Şıñjañ qazaq ziyalıları jeke wlttıq täuelsizdikten göri koaliciyalıq ükimet ornatudı qaladı. Wlttıq täuelsizdik tuın köterse de antalağan sovetşil küşterdiñ arasında qoldau tabarlıq sayasi küş joq edi. Ekinşisi, Şıñ Duban sovetşil boldı, sovetke esik tolıq aşıq boldı. Qazaqtar Sovettik Qazaqstanmen tipten sovet qwramındağı Qırğız, Özbek, Tatar respubilikalarımen bek tığız baylanısta boldı. Şıñjañ qazaqtarı sayasi täuelsizdikten göri wlttıq ağartuşı bağıttı tañdadı. Üşinşiden, Şıñjañ qazaq ziyalıları Şıñ Dubanmen jeke kelisimge kelip oğan riyasız sendi. Özderiniñ wlttıq damu keleşegin Şıñ Dubanmen tığız baylanıstırdı. Törtinşisi, Şıñjañ qazaq ziyalıları wlttı oyatu, wlttı damıtu maqsatın eñ bastı mäsele dep bildi de, asa zardaptı sayasi töñkeristi qalamadı. Wlt ziyalıları köbeyse, wlt sapası artsa, sayasi mäseleni keyin özderi kün tärtibine qoyadı dep joramaldadı.

İle qazaq-qırğız mädeni, ağartu wyımına qarastı mädeniet üyi, Qwlja qalası 1933-1935 jıldarı qazaq ziyalılarınıñ Şıñ Duban ükimetimen kelisken sayasi kelisimşartı osılay bastaldı. 1933-1941 jılğa deyin Şıñjañ qazaqtarı qısqa uaqıttıñ işinde Aziyada bolıp jatqan wlttıq jañğıru lebinen qalmay, ülken ruxani küşpen bwrın-soñdı bolmağan damu qarqınımen örkendedi. Meşit, mektep bılay twrsın, Auropa (Evropa) elinde äbden ornıqqan wlttıq saxına öneri, yağni teatr öneri öte keremet damıdı. Mäselen, Altay, Qwlja, Şäueşekti aytpay-aq qoyayın, 1935 jıldarı Ürimji qalasınıñ özinde qazaq ziyalıları Qazaqstannan säuletşilerdi şaqırıp, Ürimjide qızıl kirpişten teatr saxnasın salğızğan. Sol wlttıq teatrda atpen, tüyemen wlttıq kiimmen oyındar körsetti dese senesiz be! Halıq sapası artıp, teatr körip otıratın xalge jetken. Bükil mädeni is-şara Qazaqstannan, oqulıq, gazet-jurnal Qazaqstannan, oqu bağdarlaması Qazaqstannan keletin. Şıñjañ ölkesine qanday qajetti dünie kerek bolsa, Qazaqstannan nemese tuısqan bauırlas respubilikalardan keletin. Al, nege wlt azattıq köterlis bwrq ete tüsti? Sebebi nede? Oğan birqanşa sebep bar: Birinşisi, Sovet Ekinşi jahan soğısına kiriptar boldı, Şıñ Duban sovetke iek artuın birjolata toqtattı. Ortalıq Qıtaydıñ Mingo ükimetine jalt etip betbwrdı. Bwğan Şıñjañdağı sovetşil ziyalılar mülde qarsı boldı. Ekinşisi, Şıñ Duban Şıñjañdağı wlt ziyalılarına senbedi, dini qızmetkerlerge senbedi, olarmen jasasqan sayasi kelisimşartın bwzıp, jappay wlt ziyalıları men din qızmetkerlerin janıştadı. Şıñjañdağı sovetşil belsendi küşterdi tıp-tipıl alastamaqşı boldı. Wlttıq qwqıq pen dini bostandıq taptaldı. Bwl 1939 jıldan-aq bastaldı. Wlt-azattıq tolqu da osı jılı bastaldı. Köterisşiler bastapta sayasi bostandıqtı emes, kelisimşart qwqınıñ bwzılğanın qauzadı. Wlt ziyalılarınıñ qamauğa alınuı men dini bostandıqtıñ ayaqqa taptaluın dauladı. Sondıqtan ükimet köterilisti basu üşin bastapta «qamaqtağı wlt ziyalıların bosatamız, din erkindigi men bwrınğı selbestik erkindikti beremiz» dep aldausırattı. Bwnıñ tarixın siz talay ädebietterden oqığansız. «Erikti Altay» gazeti, Altay qalası. «Bilim arnası» jurnalı. «Töñkeris tañı» gazeti, Qwlja qalası Wlttıq tolqu men wlttıq janıştaudıñ Soltüstik Şıñjañda asa belsendi boluınıñ sebepteri: Birinşiden, qazaq-tatar din ziyalıları Soltüstik Şıñjañda dini reforma jasauı äsirese jädittik qozğalıs soltüstik Şıñjañda asa belsendi, siñimdi boldı. Öytkeni, qazaqtar fanat bolmadı, jañalıqtı tez qabıldadı. Oñtüstikte fanatşıldar köp boldı, dini reforma mülde qabıldanbadı, jañalıqqa qarsı boldı, qadımşıldık mülde basım boldı. Ekinşisi, Soltüstik Şıñjañğa tatar, qazaq ziyalıları öte köp keldi. Olar Ortalıq Aziyanıñ jaña ğasırdağı mädenieti men sın-pikirin ala bardı, xalıq arasında mektepterden biik minberderde qızmet jasadı, sol arqılı Soltüstik Şıñjañ qazaqtarı Ortalıq Aziya men Auropa (evropa) örkenietimen, yağni orıs ğılımımen tanısa bastadı. Üşinşisi, Almatı, Taşkent, Ufa men Qazan, Zaysan öñirinen oqığan soltüstik şıñjañdıq oquşılar köp boldı. Tipti, keybiri sauda keruenderine ilesip Istambwldağı Darillmwğalimde bilim alıp, eline kelip, mektep aşıp, bala oqıttı. Bwl ürdis Soltüstik Şıñjañda sovettik bağdarlamada bilim alğan wlt ziyalılarınıñ şoğırın qalıptastırdı. Törtinşisi, Ortalıq Aziya men Istambwldan gazet-jurnaldar men oqulıqtar Soltüstik Şıñjañğa meylinşe erkin taralıp twrdı. Qazaqtar osı basılımdar arqılı Türki älemi men ğalamdıq jañalıqtardan qwr qalmadı. Besinşisi, Soltüstik Şıñjañda, yağni qazaqtar jiı mekendegen öñirlerde wlttıq önerkäsip pen sauda jolı erekşe örkendedi. Wyğır, tatar, qazaq baylarınıñ aldı Germaniyadan zauıt köşirip äkelip, Qwlja, Şäueşek, Ürimji men Altayda jeke käsiporın oşaqtarın aştı. İle men Ertis özenderine port salınıp, kememen sauda salası jasalına bastadı. Wlttıq önerkäsin Ortalıq Aziyadağı wlttıq jañğırumen bir uaqıtta damıdı, wlttıq saudanıñ örkendeui belsendi boldı. Qazaq belsendideri tau jolın qalap, taudan kölik asırıp, şağın zauıt salıp, jer alıp, egin egudi üyrenip, şağın qala bop otırıqşı boluğa betbwrdı. 30-ınşı jıldar – qasirettiñ de däuiri, sonımen birge wlttıq damudıñ da kezeñi. Biz köbinde wlttıñ sayasi tolquın köp auızğa alamız da, wlttıñ mädeniet pen önerge wmtılğan kezeñin köleñke twsqa köp qaldırıp ketemiz. Şıñjañ qazaqtarınıñ mädeniet pen örkenietke wmtılğan oyanu däuiri öz aldına ğılımi akademiyalıq zertteudi qajet etetin asa mañızdı sala eseptelinedi. Osığan atsalısıp tanıp-biletin ağayın köp bolğay.

Eldes ORDA

Suretter Qızırbek Qayretoldanıñ «Altayda qandı künder» kitabınan alındı

«NATIONAL DIGITAL HISTORY» PORTALI

Related Articles

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: