|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى(شىعىس قازاقيا)

22405431_946673135496274_565604594081602953_nبۇل جەردىڭ اتى مايتاۋ (独山子), سۋرەتتە مايتاۋ مۇناي بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى تۇسىرىلگەن. شىڭجاڭدا ول جىلدارى (40-جج) مۇناي بۇرعىلايتىن وزىق قۇرىلعىلار بولماعان تۇرسا، اتالمىش وڭىردەگى مۇنايدى كىمدەر بۇرعىلاپ جاتىر؟ سوۆەت (سابەت) وداعىمەن قانشالىق قاتىسى بار؟ ايتپاقشى، سۋرەت شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعان جىلدارى تۇسىرىلگەن.

شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى سيرەك قازبا بايلىقتارعا استىرتىن مۇددەلى بولعان. سونىڭ ءبىرى- ۋران جانە ءبىرى- مۇناي. ۋراندى التايدان تاپقان دا مۇناي-گازدى وسى مايتاۋ (独山子) مەن قارامايدان (克拉玛依) تاپقان. بۇعان دەيىن بۇل وڭىرگە (مايتاۋعا) سابەتتىڭ كەن بارلايتىن تىڭشىلارى كەلىپ جەر شارلاپ، استىرتىن كارتاعا ءتۇسىرىپ قاعازعا نوبايىن قوندىرىپ كەتكەن. جالپى، قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى سانالادى. ۇشى قيىرسىز وسى وڭىردە قازاقتار مال تولدەتكەن، جەر بەتىنە بۇرقىلداپ شىعىپ جاتقان قاپ قارا مايدى قويعا بەلگى عىپ جاققان، شامعا بىلتە عىپ قولدانعان، وتقا تامىزدىق قىپ ىستەتكەن.

سابەت ۇكىمەتى الماتىدا جانە زايساندا ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋ ءۇشىن قۇپيا ساياسي كۋرستار اشىپ كادر جەتىستىرگەن. توڭكەرىس جاساۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري اۋىر قارۋلار جاساپ قاراجاتتار بولگەن جانە گازەت-جۋرنال، وقۋلىقتار دايىنداتقىزىپ باسپادان شىعارعان. جاھان سوعىسىنىڭ ابىگەرىنەن ەندى سەيىلگەن سابەت وداعى مۇنشا شىعىندار بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىندى قايتىپ ەسەلەپ قايتارىپ العان؟ ارينە، ءبىرى- التايداعى ۋرانمەن، ەكىنشىسى- مايتاۋ، قارامايداعى مۇناي-گازبەن قايتارىپ العان دەپ جورامال ايتۋعا بولادى. قازاقتار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن جاساعان كەزدە ولارعا كومەك كورسەتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى دە تەڭدەسسىز كەن بايلىعىن ۇرلاۋعا شانىس تابۋ. بىلايشا ايتقاندا، قىتاي مەن قازاقتاردى (شىعىس تۇركىستاندى) قىرىلىستىرىپ قويىپ سابەت ۇكىمەتى مۇناي-گازدەردى استىرتىن بۇرعىلاپ تاسىپ اكەتىپ جاتقان.

التايداعى وسپان باتىر ساياسي ويىندى ەرتە ءتۇسىندى دە ات تونىن الا قاشتى ءارى التايدىڭ التىنى مەن ۋرانىن ۇرلاعالى كەلگەن قىتايلار مەن سابەت وداعىنىڭ كەنشىلەرىن التايعا باستىرمادى. ءتىپتى، قۇلجاداعى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە ۇزاقتان سيلاسىپ اڭىسىن اڭداپ جاتتى. كەزى كەلگەندە شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن باردى. التايداعى جەر استى كەن بايلىعىن قىزعىشتاي قورىدى. ال، مايتاۋ مۇناي-گازىن شە؟ ول تۋرالى اشىق اقپارات ماسكەۋدە جاتىر. سابەتتىڭ دەمەۋىندەگى شىعىس تۇركىستان اسكەرى قاراماي-مايتاۋدى العان سوڭ نەگىزگى اسكەري كۇشتى ماناس بويى مەن التايداعى وسپانعا شوعىرلاندىرۋى مۇناي مەن گازعا قانشالىق قاتىسى بار؟ نە ءۇشىن مۇناي-گازلى وڭىردە اسكەر سيرەپ كەتەدى؟ نەمەسە ۋراندى قورىعان وسپانعا نەگە اسكەري سوققى جاسالادى؟

بۇل وڭىردەگى مۇناي مەن گازدى جوڭعار ءشولى مەن ورقاشاردىڭ ءۇش قۇلىستايىنان شاۋەشەك باقتى وتكەلى ارقىلى ەشبىر “كەدەرگىسىز” ماشينامەن تاسىمالداعان. التايداي قۇز قيا تاۋ شىڭدار مەن كۇردەلى قايقاڭ قيابەتتەر بۇل وڭىردە بولمايدى. ەكى جول جورامالىن ايتقىم كەلەدى. ءبىرى، ورقاشارعا جەتپەي مايلى-ءجايىردى كەسىپ الاتاۋ ساعاسىنان وتەدى، ەكىنشىسى ورقاشاردى باسىپ ءۇش قۇلىستايلاتىپ وتىرىپ باقتى ارقىلى زايسانعا وتەدى.

قورتىندىلاي كەلگەندە ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەتكە قازبا بايلىقتار قانشالىق مۇددەلى بولدى؟ ۋران مەن مۇناي-گازدى استىرتىن قالاي تاسىمالدادى؟ شىعىس تۇركىستاندى قۇرۋدىڭ بارلىق شىعىنىن سابەت ۇكىمەتى قالاي ەسەلەپ قايتارىپ الدى؟ بۇل سۇراقتار شىعىس تۇركىستانتانۋدا تىڭ بەلەستەرگە جەتەلەۋى بەك مۇمكىن. ەندىگى پىكىر بىلايعى جۇرتتا بولسىن.

* بۇگىنگى كۇندەرى مايتاۋ مەن قارامايدان شىققان مۇناي مەن گاز قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور ىقپال ەتىپ وتىر. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولقا جۇرەگىنە اينالعان تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءزاۋلىم قالالار قاراماي مەن مايتاۋدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ كۇشى ارقىلى بوي كوتەرگەن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى گازەتى

    قىتاي قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى اقپارات ءباسپاسوز تاريxى وسى گازەتتەن باستاۋ الادى. گازەتتىڭ اتى- ىلە بايxۋا گازەتى (伊犁白话报). گازەت 1910-جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان 1911-جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن ءبىر جىل سەگىز اي دامىلسىز شىعىپ تۇرعان. گازەتتى ىلەدەگى توڭكەرىسشىل العاباسار زيالىلار شىعارعان. گازەت- قىتاي جاڭا جازبا (白话) ءتىلىنىڭ ادەبي نورماسى بويىنشا جارىق كورگەن. ۇمىتىپ بارامىن، گازەت قىتاي جانە شاعاتاي ادەبي جازبا تىلمەن شىققان (ەكى تىلدە). گازەتتىڭ شاعاتايشا نۇسقاسى- ىلە ۋالاياتى گازەتى دەپ اتالعان. جەكە قورىمدا گازەتتىڭ 1910-11 جج ارالىعىنداعى ءتورت-بەس پاراعى ساقتاۋلى تۇر(شاعاتايشا). وندا ىلە ۋالاياتى قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەرى ءسوز بولعان. ىلە ۋالاياتى گازەتىن- قىتاي قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى ءباسپاسوز تاريxىنىڭ باستاۋى دەپ كامىل ايتا الامىز. گازەت 1912-جىلدىڭ باسىندا قۇلجا-ءۇرىمجى اراسىنداعى ازاماتتىق سوعىسقا بايلانىستى

  • وسپان باتىرعا سوعىس ونەرىن ۇيرەتكەن زۋقا باتىر

    گودفرەي لياس اتتى اعىلشىن ديپلوماتى جانە ءجۋرناليستى 1956 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان “Kazakh Exodus” ياعنىي “قازاق بوسۋى” اتتى كىتابىندا وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ونەرى مەن تاكتيكاسىنا بوكە باتىردىڭ باۋلىعانىن كەلتىرەدى.   كىتاپتا وسپان باتىر تۋرالى جان جاقتى مالىمەت بەرىلەدى. بۇل كىتاپتى وسپان باتىر تۋرالى شەتەلدەردە كولەمدى مالىمەت بەرگەن العاشقى ەڭبەك دەپ ايتۋعا بولادى. وندا سونىمەن قاتار تۇركيالىق كوش جەتەكشىلەرى قاليبەك اكىم، حامزا ءشومىشبايۇلى، سۇلتان ءشارىپ ءتايجى، قۇسايىن ءتايجى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. وسپان باتىردى ەسىمىن العاش رەت تۇركيا قازاقتارىنان ەستىپ بىلگەنىن ايتا كەلىپ گودفرەي لياس وسپان باتىردىڭ تۇركيانىڭ قايسارى قالاسىنا ورنالاسقان قۇسايىن ءتايجى اۋلىنا بارعاندا اقىن قاراموللا سەيىتحانۇلىنىڭ اڭگىمەلەپ بەرگەنىن مالىمدەيدى. قاراموللانىڭ وسى كەزدەسۋدەن از الدىن عانا وسپان باتىر جايىندا

  • التايداعى قازاقتار الاش وردا ۇكىمەتىنە جولداعان تىلەۋلەستىك xاتى

    وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق-قىرعىز جۇرتى بىرلەسىپ الاش وردا ۇكىمەتىن قۇرعان كەزدە وعان قولداۋشى بولىپ، تىلەۋلەستىك بىلدىرگەن شەتجۇرت قازاقتارىنىڭ ءبىرى- قىتاي قازاقتارى ەدى. التاي، شاۋەشەك جانە قۇلجادان ارت-ارتىنان تىلەۋلەستىك قۇتتىقتاۋ xاتتارى مەن قازاق ءتول باسپاسىنا كومەك سومالارىن جولدانعان. ءبىر عاسىر بۇرىن التايداعى قازاقتار الاش وردا ۇكىمەتىنە جولداعان تىلەۋلەستىك xاتىنان ءۇزىندى. حات سەمەيدەن شىعاتىن “سارىارقا” گازەتىندە 1918-جىلى باسىلعان. تىلەۋلەستىك قىتاي جۇرتىنا قاراعان الاش ۇراندى اباق كەرەيىنەن. گازەتتەن كورۋىمىز بويىنشا روسياعا قاراعان قازاق-قىرعىز بىرىگىپ، ءوز الدىنا جۇرت بولىپ، الاش ورداسىن تىگىپ، الاش تۋىن كوتەردى دەگەندى ەستىپ، پاتشامىز باسقا بولسا دا، ۇرانىمىز الاش، ءناسىلىمىز قازاق بولعاندىقتان الاش بالاسىنىڭ باسى قوسىلىپ جۇرت قاتارىنا كىرۋىنە تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىرەمىز. ويلاعان وي ورنىنان شىعىپ ىسكە ءسات بەرسىن. ۇلت

  • سانكت-پەتەربۋرگتە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسى ساقتالعانى انىقتالدى

    الاش اسكەرى تاقىرىبىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ 1915 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەسەي ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسىن تاپسىرعانى تۋرالى دەرەك كەزدەستىردىم. بۇل جادىگەر «كسە – پوياس كيرگيزسكوگو حانا سرەدنەي وردى» دەگەن اتپەن اتالعان مۋزەيدىڭ قورىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ەكەن. ونى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيستىرى ارىستانبەك مۇحامەديۇلىمەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى مۋزەيگە بارعاندا ءوز كوزىمىزبەن كورۋگە مۇمكىنشىلگى تۋدى. سەيىلبەك جانايداروۆ 1918 جىلى اتباسار الاش اسكەري ديۆيزيونىن قۇرعان ءارى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كانديدات مۇشەسى بولعان ازامات. بۇل جادىگەر سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ قولىنا قالاي تۇسكەنىن زەرتتەي كەلە انىقتاعانىمىز – ول كىسەنى سەيىلبەكتىڭ اتاسى – كەنەسارى حاننىڭ اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى جانايدار ورىنبايۇلىنان قالعان مۇرا ەكەن. جانايدار باتىردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى مۇسا شورمانوۆتىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ، دوسكەي اقىننىڭ، جامبىلدىڭ، يمانجان جىلقايدارۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى

  • “نامىسقا” — 25 جىل! بيىل ەلىمىزدە ۇلتتىق كاسىپقوي “نامىس”

    فۋتبول كلۋبىنىڭ قۇرىلعانىنا تۋرا 25 جىل تولدى! سوناۋ كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە فۋتبول سەكىلدى ميلليوندار ويىنىندا قازاقتىڭ كەگى كەتتى دەگەن پاتريوتتىق ويمەن،نامىسپەن قولعا العان بۇل قوزعالىس،بۇل جوبا جاريالانعان جىلدار بار قازاقتىڭ ارمانى ورىندالعانداي كەزەڭ بولعانى جاسىرىن ەمەس. …تابيعاتىمىزدا دا بار بولار،دەگەنمەن،قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جىلى قىزمەتكە كەلگەن رەسپۋبليكالىق “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى،عۇمىرى جۇزىنە شاڭ تۇسىرمەس ۇستازىم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ ۇلتجاندىلىق تاربيەسىنەن ۇلى ساباق العان باسىم، 1991 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش ءارى جالعىز “سپورت” گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن ۇزاماي،1 تامىز كۇنى گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ۇلتتىق كاسىپقوي “نامىس” فۋتبول كلۋبىنىڭ قۇرىلاتىندىعى جايلى رەسپۋبليكا جۇرتىنا ۇندەۋ جاريالادىم! ونان ارعى وقيعالار كورگەن تۇستەي… بۇكىل رەسپۋبليكا بولىپ بۇل يدەيانى تىك كوتەرىپ اكەتتى. اسىرەسە قازاق

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: