|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى(شىعىس قازاقيا)

22405431_946673135496274_565604594081602953_nبۇل جەردىڭ اتى مايتاۋ (独山子), سۋرەتتە مايتاۋ مۇناي بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى تۇسىرىلگەن. شىڭجاڭدا ول جىلدارى (40-جج) مۇناي بۇرعىلايتىن وزىق قۇرىلعىلار بولماعان تۇرسا، اتالمىش وڭىردەگى مۇنايدى كىمدەر بۇرعىلاپ جاتىر؟ سوۆەت (سابەت) وداعىمەن قانشالىق قاتىسى بار؟ ايتپاقشى، سۋرەت شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعان جىلدارى تۇسىرىلگەن.

شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى سيرەك قازبا بايلىقتارعا استىرتىن مۇددەلى بولعان. سونىڭ ءبىرى- ۋران جانە ءبىرى- مۇناي. ۋراندى التايدان تاپقان دا مۇناي-گازدى وسى مايتاۋ (独山子) مەن قارامايدان (克拉玛依) تاپقان. بۇعان دەيىن بۇل وڭىرگە (مايتاۋعا) سابەتتىڭ كەن بارلايتىن تىڭشىلارى كەلىپ جەر شارلاپ، استىرتىن كارتاعا ءتۇسىرىپ قاعازعا نوبايىن قوندىرىپ كەتكەن. جالپى، قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى سانالادى. ۇشى قيىرسىز وسى وڭىردە قازاقتار مال تولدەتكەن، جەر بەتىنە بۇرقىلداپ شىعىپ جاتقان قاپ قارا مايدى قويعا بەلگى عىپ جاققان، شامعا بىلتە عىپ قولدانعان، وتقا تامىزدىق قىپ ىستەتكەن.

سابەت ۇكىمەتى الماتىدا جانە زايساندا ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋ ءۇشىن قۇپيا ساياسي كۋرستار اشىپ كادر جەتىستىرگەن. توڭكەرىس جاساۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري اۋىر قارۋلار جاساپ قاراجاتتار بولگەن جانە گازەت-جۋرنال، وقۋلىقتار دايىنداتقىزىپ باسپادان شىعارعان. جاھان سوعىسىنىڭ ابىگەرىنەن ەندى سەيىلگەن سابەت وداعى مۇنشا شىعىندار بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىندى قايتىپ ەسەلەپ قايتارىپ العان؟ ارينە، ءبىرى- التايداعى ۋرانمەن، ەكىنشىسى- مايتاۋ، قارامايداعى مۇناي-گازبەن قايتارىپ العان دەپ جورامال ايتۋعا بولادى. قازاقتار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن جاساعان كەزدە ولارعا كومەك كورسەتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى دە تەڭدەسسىز كەن بايلىعىن ۇرلاۋعا شانىس تابۋ. بىلايشا ايتقاندا، قىتاي مەن قازاقتاردى (شىعىس تۇركىستاندى) قىرىلىستىرىپ قويىپ سابەت ۇكىمەتى مۇناي-گازدەردى استىرتىن بۇرعىلاپ تاسىپ اكەتىپ جاتقان.

التايداعى وسپان باتىر ساياسي ويىندى ەرتە ءتۇسىندى دە ات تونىن الا قاشتى ءارى التايدىڭ التىنى مەن ۋرانىن ۇرلاعالى كەلگەن قىتايلار مەن سابەت وداعىنىڭ كەنشىلەرىن التايعا باستىرمادى. ءتىپتى، قۇلجاداعى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە ۇزاقتان سيلاسىپ اڭىسىن اڭداپ جاتتى. كەزى كەلگەندە شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن باردى. التايداعى جەر استى كەن بايلىعىن قىزعىشتاي قورىدى. ال، مايتاۋ مۇناي-گازىن شە؟ ول تۋرالى اشىق اقپارات ماسكەۋدە جاتىر. سابەتتىڭ دەمەۋىندەگى شىعىس تۇركىستان اسكەرى قاراماي-مايتاۋدى العان سوڭ نەگىزگى اسكەري كۇشتى ماناس بويى مەن التايداعى وسپانعا شوعىرلاندىرۋى مۇناي مەن گازعا قانشالىق قاتىسى بار؟ نە ءۇشىن مۇناي-گازلى وڭىردە اسكەر سيرەپ كەتەدى؟ نەمەسە ۋراندى قورىعان وسپانعا نەگە اسكەري سوققى جاسالادى؟

بۇل وڭىردەگى مۇناي مەن گازدى جوڭعار ءشولى مەن ورقاشاردىڭ ءۇش قۇلىستايىنان شاۋەشەك باقتى وتكەلى ارقىلى ەشبىر “كەدەرگىسىز” ماشينامەن تاسىمالداعان. التايداي قۇز قيا تاۋ شىڭدار مەن كۇردەلى قايقاڭ قيابەتتەر بۇل وڭىردە بولمايدى. ەكى جول جورامالىن ايتقىم كەلەدى. ءبىرى، ورقاشارعا جەتپەي مايلى-ءجايىردى كەسىپ الاتاۋ ساعاسىنان وتەدى، ەكىنشىسى ورقاشاردى باسىپ ءۇش قۇلىستايلاتىپ وتىرىپ باقتى ارقىلى زايسانعا وتەدى.

قورتىندىلاي كەلگەندە ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەتكە قازبا بايلىقتار قانشالىق مۇددەلى بولدى؟ ۋران مەن مۇناي-گازدى استىرتىن قالاي تاسىمالدادى؟ شىعىس تۇركىستاندى قۇرۋدىڭ بارلىق شىعىنىن سابەت ۇكىمەتى قالاي ەسەلەپ قايتارىپ الدى؟ بۇل سۇراقتار شىعىس تۇركىستانتانۋدا تىڭ بەلەستەرگە جەتەلەۋى بەك مۇمكىن. ەندىگى پىكىر بىلايعى جۇرتتا بولسىن.

* بۇگىنگى كۇندەرى مايتاۋ مەن قارامايدان شىققان مۇناي مەن گاز قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور ىقپال ەتىپ وتىر. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولقا جۇرەگىنە اينالعان تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءزاۋلىم قالالار قاراماي مەن مايتاۋدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ كۇشى ارقىلى بوي كوتەرگەن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي

    اعاشتا، بيىكتى ايتساڭ، قاراعايدى ايت،جىگىتتىك، ەرلىكتى ايتساڭ، بوگەمبايدى ايت!نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مىنگىزگەن -ەمەنالى كەرەيدە ەر جابايدى ايت!  ەر جاباي باتىردىڭ  340 جىلدىق مەرەي تويى قارساڭىندا، الماتى قالاسىندا قىركۇيەكتىڭ 15 كۇنى  “تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي” اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى. تاريحشىلار مەن جازۋشىلار باتىردىڭ تاريحي ەرلىكتەرى مەن اۋىز ادەبيەتىندەگى تاريحي بەينەسى تۋرالى باياندامالار جاسادى. ماقسۇت تەمىرباەۆ، اسقار ءسابيت، زيابەك قابۋكي-شوقان، ءنابيجان مۇقامەتxانۇلى، ءجادي شاكەنۇلى، ۋاتقان ءسايپىل، ءابدىلدا سالىقباي، ابۋباكىر قايران، اسقار سابيت، ايبىن اۋباكىر- قاتارلى بەلگىلى جازۋشىلار مەن تاريحشىلار، جاباي باتىر ۇرپاقتارى قاتىستى.   ەر جاباي باتىردىڭ 340 جىلدىعىنا( ەكى جىلدان سوڭ) وراي ءمۇشايرا (كوركەم شىعارما، عىلىمي ماقالا، جىر، ولەڭ ت.ب) جاريالاناتىن بولدى. ەر جاباي باتىردىڭ اتىنا قور قۇرۋ، قالماقتاردىڭ قاس جاۋى بولعان (باتىردىڭ باسىن

  • شەجىرە – اباق كەرەي

    اباق كەرەي 12 اتاعا بولىنەدى. بۇل ءبولىنىس قىتاي قاراماعىنا وتكەن كەزدەن باستالادى. اباق كەرەيدىڭ قايدان، قالاي تاراتىلاتىنى تۋرالى شەجىرەلەر كوپ جانە ولاردا بىرىزدىلىك جوق، ياعني «اركىمدىكى وزىنە ءجون» دەگەنگە سايادى. ويعىرلىق ءماسالي، دويتەن، ساحاريا قاريالاردىڭ ماقۇلداۋى نەگىزىندەگى اتام جاناتتىڭ (ا.ج) جازىپ قالدىرعان شەجىرەسىندە اباقتان يزەن، جۋسان. يزەننەن ماعىنالى، سيدالى، جابايدى تاراتادى. ماعانالىدان قويلاۋ، بايلاۋ دەلىنەدى. قويلاۋدان-يتەلى. اباق كەرەيدىڭ ىشىندە يتەلى رۋى «نوقتا اعا» اتالادى.  “الاش ايناسى” ينتەرنەت-گازەتى حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگىن، تارالۋىن باياندايتىن تارماعى – قازاق شەجىرەسى تۋرالى اقپاراتتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاريالاماق. وسى ارقىلى ءۇش ءجۇزدىڭ ءار رۋى تۋرالى مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ، قازاقتىڭ ورتاق شەجىرە قورىن جاساپ شىعارماق. ەگەر ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ءوز رۋىڭىز جايىندا مالىمەتتەر بولسا، ءبىزدىڭ مىنا: info@alashainasy.kz ەلەكتروندى پوشتامىزعا جىبەرۋىڭىزگە بولادى. نوقتا

  • شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن كۇن

    الاشوردا: سۋرەت سىرتىنداعى تاريح  الماسبەك ابسادىق سولدان وڭعا قاراي: ءبىرىنشى قاتاردا- ح.عابباسۇلى، م.دۋلاتۇلى، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.اۋەزوۆ; ەكىنشى قاتاردا- ج.ايماۋىتۇلى، ءا.مارعۇلان، ا.بايتاسۇلى. 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا قۇرىلعان الاشوردا اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى 26 تامىزدا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ پارمەنىمەن جاساقتالعان كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولعان ەدى. 1936 جىلى ول اۆتونوميا كەڭەس قۇرامىنداعى جەكە رەسپۋبليكاعا اينالدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى قۇرۋ كەزىندە شەكارا بەلگىلەۋ ماسەلەسى، نەگىزىنەن،  قازاق اۆتونومياسى قۇرىلعان كەزدەگى مەجەمەن بەلگىلەندى. ولاي بولسا، قازىرگى تاڭداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر جەرگە يە بولىپ قالۋ مارتەبەسى الاش زيالىلارىنىڭ جانىن شۇبەرەكە ءتۇيىپ (سوڭىندا جانى قۇربان بولعان) ءجۇرىپ اتقارعان جانقيارلىق ەرلىك ىستەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرى ارقاسىندا جۇزەگە استى. الاش زيالىلارى بەينەلەنگەن فوتوسۋرەتتەر ءبىزدىڭ رۋحاني مۇرامىزدىڭ قۇندى بولشەگى ەكەندىگى ءسوزسىز. سەبەبى

  • قىتايدان 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى.

    قازىر قىتايدا 1.5 ميلليون دا 2 ميلليون اينالاسىندا قازاق بار دەسەك، الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ۇزاسا شامامەن 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى. جانە مەن بۇل 500 مىڭدايى دەپ ۇيالعانىمنان، مەملەكەتشىل جانداردىڭ كوڭىلىنە سۋ سەپپەيىن دەپ ويلاعانىمنان كوبەيتىپ ايتىپ وتىرمىن. ال، قالعان 1 ميلليون نەمەسە ودان دا كوپ قازاق ءالى دە بولسا قىتايدا تۇرمىس-تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. 1991-جىلدان سوڭ قازاقستانعا ورالعان قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇزىن سانى ۇزاسا 200 مىڭنىڭ اينالاسى عانا ەكەن. ولار كىمدەر: * ۇلتشىل جاستار; * ۇلتشىل زيالىلار; * تۋىسشىلدار (1955-1962جج سابەتكە قاشقانداردىڭ تۋىستارى); * ستۋدەنتتەر (وقۋعا تۇسكەندەر); *قاراپايىم جاندار (مالشى، ەگىنشى); تب قىتايدان وسىنداي ءبىر بۋىن ۇرپاق ىرىكتەلىپ كەتىپ قالعاندىقتان ولاردىڭ قىتايداعى ورنىن قىتاي مەن ۇيعىر جاستارى، زيالىلارى باسىپ كەتتى.

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: