|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى(شىعىس قازاقيا)

22405431_946673135496274_565604594081602953_nبۇل جەردىڭ اتى مايتاۋ (独山子), سۋرەتتە مايتاۋ مۇناي بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى تۇسىرىلگەن. شىڭجاڭدا ول جىلدارى (40-جج) مۇناي بۇرعىلايتىن وزىق قۇرىلعىلار بولماعان تۇرسا، اتالمىش وڭىردەگى مۇنايدى كىمدەر بۇرعىلاپ جاتىر؟ سوۆەت (سابەت) وداعىمەن قانشالىق قاتىسى بار؟ ايتپاقشى، سۋرەت شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعان جىلدارى تۇسىرىلگەن.

شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى سيرەك قازبا بايلىقتارعا استىرتىن مۇددەلى بولعان. سونىڭ ءبىرى- ۋران جانە ءبىرى- مۇناي. ۋراندى التايدان تاپقان دا مۇناي-گازدى وسى مايتاۋ (独山子) مەن قارامايدان (克拉玛依) تاپقان. بۇعان دەيىن بۇل وڭىرگە (مايتاۋعا) سابەتتىڭ كەن بارلايتىن تىڭشىلارى كەلىپ جەر شارلاپ، استىرتىن كارتاعا ءتۇسىرىپ قاعازعا نوبايىن قوندىرىپ كەتكەن. جالپى، قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى سانالادى. ۇشى قيىرسىز وسى وڭىردە قازاقتار مال تولدەتكەن، جەر بەتىنە بۇرقىلداپ شىعىپ جاتقان قاپ قارا مايدى قويعا بەلگى عىپ جاققان، شامعا بىلتە عىپ قولدانعان، وتقا تامىزدىق قىپ ىستەتكەن.

سابەت ۇكىمەتى الماتىدا جانە زايساندا ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋ ءۇشىن قۇپيا ساياسي كۋرستار اشىپ كادر جەتىستىرگەن. توڭكەرىس جاساۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري اۋىر قارۋلار جاساپ قاراجاتتار بولگەن جانە گازەت-جۋرنال، وقۋلىقتار دايىنداتقىزىپ باسپادان شىعارعان. جاھان سوعىسىنىڭ ابىگەرىنەن ەندى سەيىلگەن سابەت وداعى مۇنشا شىعىندار بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىندى قايتىپ ەسەلەپ قايتارىپ العان؟ ارينە، ءبىرى- التايداعى ۋرانمەن، ەكىنشىسى- مايتاۋ، قارامايداعى مۇناي-گازبەن قايتارىپ العان دەپ جورامال ايتۋعا بولادى. قازاقتار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن جاساعان كەزدە ولارعا كومەك كورسەتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى دە تەڭدەسسىز كەن بايلىعىن ۇرلاۋعا شانىس تابۋ. بىلايشا ايتقاندا، قىتاي مەن قازاقتاردى (شىعىس تۇركىستاندى) قىرىلىستىرىپ قويىپ سابەت ۇكىمەتى مۇناي-گازدەردى استىرتىن بۇرعىلاپ تاسىپ اكەتىپ جاتقان.

التايداعى وسپان باتىر ساياسي ويىندى ەرتە ءتۇسىندى دە ات تونىن الا قاشتى ءارى التايدىڭ التىنى مەن ۋرانىن ۇرلاعالى كەلگەن قىتايلار مەن سابەت وداعىنىڭ كەنشىلەرىن التايعا باستىرمادى. ءتىپتى، قۇلجاداعى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە ۇزاقتان سيلاسىپ اڭىسىن اڭداپ جاتتى. كەزى كەلگەندە شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن باردى. التايداعى جەر استى كەن بايلىعىن قىزعىشتاي قورىدى. ال، مايتاۋ مۇناي-گازىن شە؟ ول تۋرالى اشىق اقپارات ماسكەۋدە جاتىر. سابەتتىڭ دەمەۋىندەگى شىعىس تۇركىستان اسكەرى قاراماي-مايتاۋدى العان سوڭ نەگىزگى اسكەري كۇشتى ماناس بويى مەن التايداعى وسپانعا شوعىرلاندىرۋى مۇناي مەن گازعا قانشالىق قاتىسى بار؟ نە ءۇشىن مۇناي-گازلى وڭىردە اسكەر سيرەپ كەتەدى؟ نەمەسە ۋراندى قورىعان وسپانعا نەگە اسكەري سوققى جاسالادى؟

بۇل وڭىردەگى مۇناي مەن گازدى جوڭعار ءشولى مەن ورقاشاردىڭ ءۇش قۇلىستايىنان شاۋەشەك باقتى وتكەلى ارقىلى ەشبىر “كەدەرگىسىز” ماشينامەن تاسىمالداعان. التايداي قۇز قيا تاۋ شىڭدار مەن كۇردەلى قايقاڭ قيابەتتەر بۇل وڭىردە بولمايدى. ەكى جول جورامالىن ايتقىم كەلەدى. ءبىرى، ورقاشارعا جەتپەي مايلى-ءجايىردى كەسىپ الاتاۋ ساعاسىنان وتەدى، ەكىنشىسى ورقاشاردى باسىپ ءۇش قۇلىستايلاتىپ وتىرىپ باقتى ارقىلى زايسانعا وتەدى.

قورتىندىلاي كەلگەندە ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەتكە قازبا بايلىقتار قانشالىق مۇددەلى بولدى؟ ۋران مەن مۇناي-گازدى استىرتىن قالاي تاسىمالدادى؟ شىعىس تۇركىستاندى قۇرۋدىڭ بارلىق شىعىنىن سابەت ۇكىمەتى قالاي ەسەلەپ قايتارىپ الدى؟ بۇل سۇراقتار شىعىس تۇركىستانتانۋدا تىڭ بەلەستەرگە جەتەلەۋى بەك مۇمكىن. ەندىگى پىكىر بىلايعى جۇرتتا بولسىن.

* بۇگىنگى كۇندەرى مايتاۋ مەن قارامايدان شىققان مۇناي مەن گاز قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور ىقپال ەتىپ وتىر. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولقا جۇرەگىنە اينالعان تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءزاۋلىم قالالار قاراماي مەن مايتاۋدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ كۇشى ارقىلى بوي كوتەرگەن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

    سەرىكبول قوندىباي رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟ ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: