|  |  |  | 

مادەنيەت رۋحانيات ادەبي الەم

بىزگە كينونىڭ ءتىلى ەمەس… قازاقتىڭ ءتىلى كەرەك

استانادا تۇراتىن اكتەر باۋىرىمدى الماتىداعى كاستينگتەر شاقىرعان سايىن اپارىپ-الىپ كەتۋ – مەنىڭ كوپ پارىزدارىمنىڭ ءبىرى. وسى جولى «قازاقفيلم» ءبىر تاريحي ءفيلمنىڭ ىرىكتەۋىنە شاقىرعان ەكەن، ەكەۋمىز ادەتتەگىدەي ءال-فارابي داڭعىلىمەن اعىزىپ كەلەمىز. ول وزىنە بەرىلگەن ءماتىندى جاتتاپ الەك، مەن رۋلمەن الىسىپ الەك. بايقايمىن، ءماتىن ورىسشا بەرىلىپتى. «قازاقفيلمنىڭ» ستسەناريلەرى ءالى كۇنگە ورىسشا جازىلا ما دەپ ويلانىپ كەتكەن ەكەم، باۋىرىم ويىمدى ءبولىپ جىبەردى.
– تىڭداشى، مىنا ءماتىن ورىسشا ايتىلعاندا قۇلپىرىپ سالا بەرەدى دە، قازاقشا ايتساڭ ءدامى كەتىپ قالادى. بۇل ورىس ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى مە، الدە قازاق ءتىلىنىڭ…
شىنىندا، ورىسشا ايتىپ كورىپ ەدى، كوز الدىما ءالى تۇسىرىلمەگەن ءفيلمنىڭ الدەبىر ەپيزودى كەلە قالدى، قازاقشا ءدال سول مانەرمەن ايتىپ كورىپ ەدى، «بولماي قالدى». الدەنە دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە، «قازاقفيلمنىڭ» الدىنا دا كەلىپ قالعان ەكەنبىز، ول ءماتىنىن قۇشاقتاپ ىشكە تارتتى، مەن ساپىرىلىسقان سان ويدى قورىتۋ ءۇشىن ەسىك الدىندا قالدىم. نەگە جاڭاعى ءماتىن ورىس تىلىندە ايتىلعاندا بىردەن كينوعا اينالىپ سالا بەردى دە، قازاق تىلىندە ايتىلعاندا كينونىڭ بەينەسىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلە المادى؟ البەتتە، قازاق ءتىلى سوزدىك قورى مەن شۇرايلىلىعى جاعىنان الەمدەگى ەڭ باي تىلدەردىڭ بىرىنە جاتادى. وعان داۋ جوق. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەمدىك كينوشەدەۆرلەردىڭ 95 پايىزىن ورىس تىلىندە كورۋىمىزدە. بۇل جايت ورىس ءتىلىنىڭ قۇلاققا ءسىڭىپ، وي-سانانىڭ ورىسشالانۋىنا اكەپ سوعاتىنى جاسىرىن ەمەس. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن، رەسەي دۋبلياجداعان الەمدىك كينولارعا ۇيرەنگەنىمىز سونشا – قازاقشا دۋبلياجدالعان كينونى دۇرىس تۇسىنبەيتىندى شىعاردىق. بۇعان كىنالى – قازاق ءتىلى ەمەس، ءوزىمىزدىڭ اۋدارماشىلار جانە اسىرەاۋدارماشىلار. كينودا ايتىلمايتىن ءسوز قالمايدى. سوندا بالكوندى قىلتيما، كلاۆياتۋرانى پەرنەتاقتا، روبوتتى قۇلتەمىر دەپ تۇرساق، كىم تۇسىنەدى؟ سوۆەت وداعى كەزىندە كينو تۇسىرۋدەن «قىرعىزفيلم» وداقتاس رەسپۋبليكالاردى تاڭعالدىرسا، دۋبلياجدان «قازاقفيلم» الدىنا جان سالماعان. سول اتى اڭىزعا اينالعان «قازاقفيلمنىڭ» دۋبلياجى بۇگىندە بار-جوعىن ەشكىم بىلمەيدى. بىلەتىنىمىز – دۋبلياجبەن ءار تەلەارنا ءوزى اينالىسادى. ناتيجەسىندە دۋبلياجدالعان فيلمدەر قازاق تىلىنەن بەزدىرەرلىك دارەجەگە جەتتى. قازاق ءتىلى دەسە توبە شاشى تىك تۇراتىن كينوتەاترلار جەلىسىنىڭ باسشىلارى مۇنى تاماشا پايدالانىپ وتىر. ءسويتىپ، «قازاق تىلىندەگى كينولارعا ادام كەلمەيدى» دەگەن سىلتاۋمەن قازاقشا كينولاردى تۇنگى ساعات 12-گە قويىپ كورسەتەتىندى شىعاردى. ۇشىنشىدەن… «نە دەۋگە بولادى؟» دەپ كۇبىرلەپ جۇرگەن ساتىمدە «قازاقفيلم» اۋلاسىنداعى جۇلدىزدار پاۆيلونىنان سۇلتان احمەت قوجىقوۆ دەگەن جازۋدى كورىپ قالدىم. سۇلتان قوجىقوۆ. ايگىلى «قىز جىبەكتىڭ» رەجيسسەرى. ءيا، ءدال وسى «قىز جىبەك» ءفيلمى قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتتىلىعى جونىندەگى بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ نۇكتەسىن قويماق.
اڭگىمەنى ارىدان باستايىن. بەلگىلى ءبىر رەجيسسەر اعامىزدان «قىز جىبەك» تۋرالى پىكىرىن سۇراعانىمدا: «كەرەمەت فيلم. بىراق كينونىڭ ءتىلى جوق. سپەكتاكلدەردىڭ قويىلىمى سياقتى»، – دەگەنى بار. ءوزىن «مىقتىمىن» دەپ سانايتىن كەز كەلگەن رەجيسسەردىڭ پىكىرى وسىنداي. «كينونىڭ ءتىلى جوق»! «نە ول – كينونىڭ ءتىلى دەگەن؟» – دەپ سۇرايمىز ءبىز. اعامىز تەمەكىسىن بۇرق ەتكىزىپ تۇسىندىرەدى: «ادەبيەت پەن تەاتر. ولار – مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ونەر سالالارى. ادەبيەت ادامزاتپەن بىرگە پايدا بولدى. تەاتر ونەرى پايدا بولعالى 5000 جىل ءوتتى. ولاردىڭ وزىندىك ءتىلى الدەقاشان قالىپتاسقان. ال كينو شە؟ كينو پايدا بولعالى 100-اق جىل ءوتتى. باسقا ونەرلەرمەن سالىستىرساڭ، اياعىنان ءالى تۇرماعان جاس بالا سياقتى. سوندىقتان بىرەسە ادەبيەتكە سۇيەنەدى، بىرەسە تەاترعا سۇيەنەدى. ءوز جولىن تاپقانىمەن، ءوز ءتىلىن ءالى دە تاپپاي كەلەدى. ءبىز، كينورەجيسسەرلەر، سونىڭ ءتىلىن ءالى دە بولسا ىزدەۋمەن سەندەلىپ كەلەمىز. بۇكىل الەمدىك رەجيسسەرلەردىڭ پروبلەماسى – سول. ال «قىز جىبەك» تە، باسقا دا كوپتەگەن بۇرىنعى قازاق كينولارى تولىقتاي تەاترلاندىرىلعان قويىلىم». «ممم»، – دەيمىز ءبىز بىردەڭە تۇسىنگەندەي بولىپ. ايتىپ وتىرعانى قۇلاققا كىرەتىن سياقتى. بىراق نەگە ءبىز ءالى كۇنگە «قىز جىبەكتى» كورەمىز؟ نەگە ءالى كۇنگە «قىز جىبەكپەن» ماقتانامىز؟ جارىققا شىققانىنا 50 جىل وتسە دە، كورەرمەندى جالىقتىرمايتىنداي نە سيقىرى بار ونىڭ؟! مەنىڭشە، بۇل فيلمدە قازاقتىڭ رۋحى بار جانە قازاقتىڭ قۇدىرەتتى ءتىلى بار. مەيلى كينو ءتىلى بولماي-اق قويسىن، بىراق بۇل فيلمدە قازاقتىڭ ءتىلى بار. تىڭداڭىزشى:
– جەلبىرەپ بارىپ، جەلكىلدەپ قايتتىق، الديار! جايىقتىڭ جاعاسى قانعا بويالدى. كۇندىز كۇن تۇتىلدى، تۇندە اي تۇتىلدى. نايزا قىسقارىپ تاياق بوپ قالدى، قىلىش قىسقارىپ پىشاق بوپ قالدى. سايلانىپ كەلگەن جاۋ قويشا قىرىلدى! شاڭعا اۋناتىپ ۇردىق، قانعا اۋناتىپ قىردىق!
رۋحىڭدى اسپانداتاتىن نە دەگەن اسقاق سوزدەر! بولماسا مىنانى قاراڭىز:
– قان كەشۋ قاساپ زاماندا
قايعىنى جەڭگەن
بار ما ەكەن؟!
قولىنان ولمەي دۇشپاننىڭ
قارتايىپ ولگەن
بار ما ەكەن؟!
قىمباتتى اتا-انانىڭ
قاسىندا سونگەن بار ما ەكەن؟!
اجالى جەتكەن ارداعىن
ارۋلاپ كومگەن بار ما ەكەن؟!
جەتىم قالعان بالانى،
جەسىر قالعان انانى،
قان سوقتا بولعان دالانى
ويلاعان ادام بار ما ەكەن؟!
الەمدىك كينو تاريحىندا ءدال وسىلاي قۇيىلىپ تۇسكەن ادۋىندى مونولوگتار بار ما ەكەن؟ مىنە، قازاقتىڭ ءتىلى قانداي!.. ماعان كينونىڭ ءتىلى ەمەس، وسى ءتىل كەرەك. بارىمىزگە وسى ءتىل كەرەك. سوندىقتان دا ءبىز ءالى كۇنگە «قىز جىبەك» دەسە ىشكەن اسىمىزدى جەرگە قويۋعا بارمىز.
زامان وزگەرىپ، ۋاقىت جىلجىپ، قازاق كينوسىنىڭ كوكجيەگىنە كينونىڭ ءتىلىن ىزدەگەن جاڭا تولقىن كەلىپ قوسىلدى. ەسكى كينونىڭ بارىنە مىسقىلداي قاراعان جاس اۆانگاردشىلار كينو ءتىلىن ىزدەگەن كۇيى ءوز فيلمدەرىن ءتۇسىرىپ، كورەرمەندەرگە ۇسىنا باستادى. كينونىڭ ءتىلىن تاپقان بولار، س.اپىرىموۆ، ا.امىرقۇلوۆ، ر.نۇعمانوۆ، ا.قارپىقوۆ، ت.تەمەنوۆ، ا.امىرقۇلوۆ دەگەن سول كەزدەگى جاس پەرىلەر حالىقارالىق كونكۋرستاردان جۇلدەسىز قايتقان كۇندەرى بولمادى. الايدا وسى اتالعان جاس تولقىن حالىقارالىق كينوسىنشىلاردىڭ كوڭىلىن تاپقانىمەن، حالقىنىڭ كوڭىلىن تابا المادى-اۋ، بىلەم. حالقى ءالى كۇنگە دەيىن «قىز جىبەكتى» كورىپ ءجۇر.
كينونىڭ ءتىلىن تابامىز دەگەن جاس تولقىن العاشقى جۇمىسىن قازاق كينولارىنداعى قازاق ءتىلىن اسپاننان جەرگە تۇسىرۋدەن باستادى. ەندىگى جەردە «قىز جىبەكتەگى» پافوستىق سوزدەر كۇندەلىكتى تۇرمىستىق سوزدەرمەن اۋىسا باستادى. سول كەزدەگى فيلمدەردىڭ اراسىندا، اسىرەسە سەرىك اپىرىموۆتىڭ كينولارى («قيان»، «سوڭعى ايالداما»، «اقسۋات») قازاق ءتىلىن جەرگە تۇسىرگەنىمەن قويماي، ءبىرجولا جەر استىنا تىققانداي بولدى.
ۋاقىت جىلجىپ، ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا وتكەندە حالقىمىز كينو تۇرماق، قارا ناندى ارەڭ تاۋىپ جەپ بارىپ ەس جيىپ، ەڭسەسىن تىكتەگەنشە جاڭاعى جاس تولقىن الدىڭعى تولقىن اعالارعا اينالىپ ۇلگەردى. كينودان قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ مايەگى جوعالدى. ەلىمىزدەگى ورىسشا تۇسىرىلگەن كينولاردىڭ دا شەكەسى قىزىپ جاتقانى شامالى، ارينە. بىراق تارازىنىڭ ءبىر باسىنا وسى زامانعى قازاق كينولارىن قويىڭىز دا، ەكىنشى باسىنا ورىس تىلىندەگى گولليۆۋدتىق كينولاردى قويىڭىز. ال گولليۆۋد كينونىڭ ءتىلىن ىزدەپ اۋرە بولعان جوق. ولار ءۇشىن كينو دەگەنىمىز – ەكران جانە سونى كورىپ وتىرعان كورەرمەندەر. بولدى. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قازادى». باستىسى، كينو ءوزىن-ءوزى اقتاسا ماقسات ورىندالعانى. قالعانى ماڭىزدى ەمەس. تەاترلاندىرىلعان كورىنىستىڭ كوكەلەرى وسىلاردا. ادەبي پافوستىق سوزدەر تاريحي كينولارىنىڭ بارىندە ءورىپ ءجۇر. وسىلاردىڭ ءبارى ورىسشاعا اۋدارىلىپ الدىڭا كەلگەندە ءبىزدىڭ ءدۇدامال كينولاردىڭ سويلەسۋ قۇرالى بولىپ جۇرگەن قازاق تىلىندەگى ءماتىننىڭ ءمانى كەتپەگەندە قايتسىن!..

جانىبەك ساۋدانبەكۇلى
الماتى

zhasalash.kz

Related Articles

  • ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ. ولار جايلى ايتىلمايدى بيىك-بيىك مىنبەدەن…

    ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ تورەسى ولار جايلى اعايىن-جۇرت نە بىلەسىڭ سەن وسى ولار جايلى ايتىلمايدى بيىك-بيىك مىنبەدەن ويتكەنى ولار اقيقات پەن شىندىق ءسوزدىڭ جەبەسى.   ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ تورەسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى ۇلى مۇحيت كەمەسى وسى ەلدەن باق پەن قىزىر قاشپاسا ەكەن دەپ تىلەپ وسال جەرىن تۇزەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەگەسى.   ولار جايلى بىلگىڭ كەلسە، ورتاسىنا كىرىپ كور سولار جۇرگەن جولدارمەنەن ءداتىڭ بارسا ءجۇرىپ كور ەرتە تۋىپ ەش زاماننىڭ ماڭدايىنا سىيماعان قايران ءبىزدىڭ قاسيەتتى قارا نارداي جىگىتتەر.   ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ سىرتتانى كەشەگى وتكەن اقىندار مەن باتىرلاردىڭ ۇرپاعى ەرتە تۋىپ ەش زاماننىڭ ماڭدايىنا سىيماعان ءوز ەلىنىڭ ۇلتانى مەن ءوز ەلىنىڭ سۇلتانى.   سۇر بولتىرىك

  • گيمالاي اسقان كوش كۋاگەرى ارىستان قاجىنىڭ ءومىرى جايلى كىتاپ جارىق كوردى

    كەشە، 17 ناۋرىز الماتىداعى Manar Palace-تا ارىستان قاجى شادەتۇلىنىڭ (زۋقا باتىردىڭ نەمەرەسى) 80 جاس مەرەي تويىنا وراي، توي يەسىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن، جازۋشى باياحمەت جۇمابايۇلىنىڭ «اڭساعان ارمان» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ارىستان قاجى تۋرالى دەرەكتى فيلىم كورسەتىلدى. مەرەي توي مەن عۇمىرنامالىق ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەرىنە الىس-جۋىق شەتەلدەردەن جانە ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن ەل اعالارى، ادەبيەت پەن ونەر وكىلدەرى، وزگە دە سىيلى قوناقتار كەلىپ قاتىستى. الىس-جۋقتان جەتكەن اعايىن. اتالعان كىتاپتىڭ تۇساۋىن مەرەي توي يەسىمەن بىرگە زيابەك قابدىلدينوۆ، دوسان بايمولدا، ءامىرحان مەڭدەكە جانە ءنابيجان مۇحاممەدحانۇلى قاتارلى تاريحشى، قالامگەرلەر كەستى. «اڭساعان ارمان» كىتابى بۇلانايدى (گيمالاي) اسىپ، ءۇندىستان مەن پاكىستاندى باسىپ التايدان انادولىعا جەتىپ، ەۋروپانى اينالىپ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە كەلگەن ارىستان شادەتۇلىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن.   قازاقتىڭ

  • الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى.

    الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى. قايىرىمدىلىق شاراسى بارىسىندا قولدارىنا دومبرا العان بالالار ءان-كۇيدەن شاشۋ شاشتى. رۋحاني جاڭعىرۋ جوباسى اياسىندا ۇلتتىق بۇيىمداردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن باستاماشىل توپ ءار وتباسىنا ءبىر دومبىرادان سىيلاۋدى ءجون ساناپتى. الايدا ىنتالى بالالار كوپ بولعانادىقتان ءبىر جانۇياعا ەكىدەن، ۇشتەن ۇلتتىق اسپاپ بەرىلدى. “بالالار تەلەفون، تەلەديدارعا تەلمىرمەي، قوڭىر دومبىرامەن سىرلاسسا الدەقايدا پايدالى بولماق. قازاق ارمان-تىلەگى، قايعى-مۇڭى مەن قۋانىشىن قوس ىشەككە سىيدىرعان، قولىنا قوڭىر دومىرا السا بالانىڭ ارمانى اسقاق، ويى ۇشقىر بولادى”، – دەدى يگى ىسكە ۇيىتقى بولعان ۇلت جاناشىرى سالتانات ءومىرالى. قازاقتىڭ كونە مۇرالارىن بۇگىنگى زامانعا ساي عىپ ناسيحاتتاۋدى مۇرات قىلعان سالتانات ءومىرالىنىڭ ايتۋىنشا بۇنداي شارا الىدە جالعاسىن تابادى. “ەلباسىمىز دومبىرا كۇنىندە ارنايى بەكىتىپ بەردى. دومبىرا كۇنى قارساڭىندا

  • حاياو ميادزاكيدىڭ ەلەستەر الەمىنە رەتروسپەكتيۆا

    الەم انيماتسياسى سان الۋاندىقتىڭ ورتاسىندا اداسىپ، تاقىرىپ ىزدەۋدە تىعىرىققا تىرەلگەن تۇستا، بىرەسە وڭ جاقتاعى – كلاسسيكالىق ەرتەگىلەرگە، بىرەسە سول جاقتاعى – سونى تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە باسىن ۇرىپ، داۋرىعىپ جاتقاندا جاپون انيمەسى ءوزىنىڭ “ديسنەيلىك-ەمەس” الەمىن قۇراستىرىپ ۇلگەردى. ال حاياو اقساقالدىڭ بۇل الەمدى قۇرۋداعى قالامىنىڭ قارقىنى ەشكىمگە ۇقساماس پىشىنمەن ورنەكتەلدى. ميادزاكيدىڭ ءاربىر تۋىندىسى ەلەستەردىڭ، جىن-پەرىلەردىڭ تىلىمەن سويلەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى، قالدىرىپ قانا قويمايدى – ول اسەردەن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ارىلتپايدى، بويدى بيلەپ الادى. حاياو ميادزاكيدىڭ الەمىندە اركىمنىڭ ىشكى قورقىنىشتارى، بەيتانىس قاراڭعىلىققا اياق باسارداعى ساناداعى جىلت ەتەتىن ءبىر ساتتىك سەزىمدەر ەشبىر وزگەرىسكە ۇشىراماي قاعاز بەتىنە بەدەرلەنگەندەي-اق. ول الەمنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ كىرگەن ادام، ءوزىنىڭ دورەكىلىگىنەن شوشىپ، ءتىپتى ورنىنان ىرشىپ تۇرىپ، بەزىپ كەتۋىنە ءسال-اق قالادى.

  • «ءوش الۋ» فەنومەنى

    بۇل شاعىن عانا جازبام جاسى بارشىن تارتقان قاريانىڭ اۆتوبۋستىڭ ورىندىعىندا وتىرىپ قالعىپ كەتكەن جاس جىگىتكە «نەگە عانا ورىن بەرمەيسىڭ، قازىرگى جاستاردىڭ ەش ۇياتى جوق» دەپ قۇلاق تۇندىرا ايقايلاعان وقيعاسىنىڭ نەگىزىندە جازىلدى. سول كەزدە مەنىڭ ساناما باسقا ءبىر سەبەپتىڭ ساۋلەسى جارق ەتىپ، «شىنتۋايتىنا كەلگەندە كىمدەردىڭ ءوزى ۇياتى جوق» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويعا قالدىم (بۇل الەۋمەتتىك سۇراقتىڭ جاۋابى ماعان الدە قايدا ارىدە جاتقانداي سەزىلەدى). ايگىلى دانىشپان سەنەكا «…بولىپ جاتقان وقيعانىڭ بارلىعى ءسوزسىز، بولۋى ءتيىس نارسەنىڭ بەلگىسى» دەيدى. راس، سەبەپسىز ەش نارسە جوق. مۇنى دارمەنسىز جاستاردىڭ الدە ءبىر ادىلەتسىزدىككە ىشتەي قارسىلىعى مەن بۇلقىنىسى، دالىرەك ايتساق «ءوش الۋ» ارەكەتى دەسەك تە بولاتىنداي. الەۋمەنتتانۋ عىلىمى قوعامدا ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العاندا قورعانسىز توپتىڭ قولىنان كەلەرى تەك كىجىنۋ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: