|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qaşqariya Qazaqtarı nemese Altışar (altışahar) Qazaqtar turalı

22528355_948833748613546_8287027163743660225_n

Bwl eki tarixi surettiñ biri Qaşqar qalasında ornalasqan Sovet (säbet) konsulı. Jalpı, Şıñjañ ölkesinde qızıl qıtay biligi ornıqqanğa deyin (tipti 1955ke deyin) Sovettiñ bes ülken konsulı bolğan. Onıñ törteui qazaqtar jiı qonıs tepken Altay, Şäueşek, Qwlja men Ürimjide ornalasqan. Surettegisi Qaşqar qalasındağı konsul. Ekinşi suret Gomindañ (国民党) biligi Şıñjañğa ornağan soñ jeti aymaqta sayasi qwrıltaylar aşıp Üş aymaqtağı töñkeristiñ qalğan jeti aymaqqa (Ürimji, Qwmıl, Aqsu, Hotan, Qaşqar, tb) qanat jayuına tosqauıl bolğan edi. Suret Gomindañ ükimetiniñ Altışar eldi mekendegi belgisiz bir jinalısı. Osınday jiın, qwrıltay kezinde jañadan rayon (audan) qwru jwmıstarı qolğa alındı. Şıñjañ ölkesiniñ äkimşilik kartasındağı köp audandar (rayondar) däl osı kezeñde qalıptasa bastadı. Sonımen birge Wyğır wltınıñ atauı men atauınıñ qıtay ieroglifinşe jazu nwsqası birizdilendirildi. Osı eki tarixi suretke qarap wzaq oylanamın da auır kürsinem… Nege deysiz ğoy?
Sözdiñ bismildäsin Qaşqardağı sovet konsulınan bastayın. Bwndağı konsul mwrağattarında Qaşqariya Qazaqtarı turalı mälimdemeler tolıp jatır. Ökiniştisi äli kömuli küyinde jatır… Eşkim aşpağan. Biz 1916- jılğı qazaqtar köterilisinde jüz mıñdağan Qazaqtardıñ qıtayğa (İle öñirine) ötkeni turalı jiı aytamız, biraq neşe on mıñdap Qaşqariyağa (Altışarğa) ötip ketkeni turalı ayta bermeymiz?. Negizi sol jıldarı (1916, 1931-1932 jj) Qaşqariya asqan Qazaqtardıñ wzın sanı neşe on mıñnan asıp jığıladı. Qaşqariyağa (nemese altışaharğa) Qazaqtar eki bağıtta ötip kelgen: biri Täñirtaudı qwldilap İleni qiğaş ötip Qaşqariyağa ötken; ekinşi tobı, Ferğanadan aynalıp Pamir asıp Qaşqariyağa soqqan. Osı eki toppen auıp kelgen Qaşqariya qazaqtarı Altışaharda qwmğa siñgen suday “ğayıp” bolıp ketken.

Bizge Qaşqariya Qazaqtarı dese Qatağan Han Twrsınnıñ kezinde Qaşqariya asqan qwramalar elesteui mümkin nemese “el auğan, qayıñ sauğan” Böke batırdıñ eli men 30- jıldardağı Altay qazaqtarı köz aldına kelui mümkin. Bwl turalı mağlımat jeterlik. Al, 1916,1931-32 jıldarı Altışahar asqan Qazaqtar turalı eş derek joq. Osı bastamanı köteru arqılı Qazaq tarixşılarınıñ nazarın Qaşqariyada kömilip jatqan Qazaq qasiretine audarğım keledi. Altışahar Qazaqtarı turalı mälimetti aludıñ eki jolı bar: biri, Qaşqardağı sovet konsulınıñ jedelxattarı. Qaşqar öñirine sırttan bosıp keluşi köşpelilerdiñ äleumettik mäseleleri (ornalastıru) turalı Dixua (Ürimji) men Mäskeuge talay jedelxat joldap nwsqau swrağan, köşip keluşiler turalı ärtürli mağlımat bergen, sonda Qazaqtar turalı derek jeterlik. Ekinşisi, Qaşqariyadağı (altışahardağı) jergilikti orınnıñ mwrağatı. Jergilikti orınnıñ tarixi dereknamalarında sırttan köşip keluşiler turalı mälimet jeterlik, sonday mälimetter işinde Qazaqtar turalı, olarğa Wyğırlardıñ körsetken kömegi turalı aqparattar men Qazaqtardı jer berip ornalastıru mäseleleri turalı tarixi mağlımattar öte mol. Qaşqariyanıñ (Altışahardıñ) keybir eldi-mekenderinde “Qazaq Kent” degen ataumen atalatın jer-su attarı kartada äli künge deyin twr. Eldeç Orda sureti.
Sosın tağı bir qızıq jäyitten bar. Qaşqariyada (Altışaharda) Mekit deytin audan bar. Onı Şıñğıs jorığı kezinde auıp ketken Merkittermen baylanıstıratın tarixi boljal bar. Odan, Wyğır xalqında DOLAN degen bögenayı bölek, özge Wyğırğa wqsamaytın än-küyi men bii, kiim-keşegine deyin bölek xalıqtar twradı. Olardı Dulattar dep aytadı. Tağı Lobınwr degen jerdegi Qazaq-qırğızdan aumaytın biraq özin Wyğır sanaytın xalıqtar tağı bar. Qaşqariyanıñ “qwmğa jasırınğan” QWPIYAsı osında!

Sosın deke mwrağatımda Qaşqariyağa (altışaharğı) 19-ğ soğı, 20-ğ basında auğan Qazaqtardıñ kigiz üy men sırmaqtarınıñ bwşpaqtarı tüsirilgen suretter bar. Äbden şiruge aynalsa da kigizden basqan bögenayı men oyu bederi jaqsı saqtalıptı. Öñ tüsi Qazaqtan aumaytın biraq tili men dili Wyğır bauırımızğa siñip ketken köne qazaqtardıñ bwnı bertinge deyin qoldanıp saqtap kelgen eken. Bir qızığı, Qaşqariyanıñ (altışahardıñ) keybir eldi-mekenderindegi jergilikti etno mwrajayda “qolına bürkit wstap sayat qılğandar men at jalın tartıp minip şauıp bara jatqandar jäne oyu-örnekpen naqıştalğan malaqay, börik kigenderdiñ potreti” bar deydi. (jeke qorımda bir-eki dana sureti de bar.)
Soñında mına bir qasıretti qosqım keledi. Qaşqariyağa (altışaharğa) auğan Qazaqtardıñ deni osı ölkede qalğan, birazi Alatau asıp Qazaq dalasına qaytqan, keybiri Qırğız tauında siñip qalıp qoyğan. Qayta keri köşpey Qaşqariyada neşe on mıñdap qalıp qoyğanınıñ tağdırı öte ayanıştı xalde ayaqtalğan. 1930-40 jıldarı Şıñ Duban (盛世才) men Gomindañ (国民党) ükimeti kezindegi wlt anıqtau kezinde olardı (yağni qazaqtardı) twtastay WYĞIR dep jazdırıp jibergen. Pekinde oqıp jürgende öñi men bet pişini qazaqtan aumaytın Wyğır studenterdi körip tañqaluşı edim. Olardı Wyğır dep jazıp jibergen soñ köp bölimi siñip qabıldap ketken, keybiri moyınsal bolmay zaman tüzelgen 80- jıldarı avtonomiya törağaları Säypiden men Temir DAUAMATqa arnayı arız jazıp kirip QAZAQ atauın qalpına keltirmek bolğan, biraq Säypiden men Temir ekeui maqwldamay qoyğan desedi. Osı orayda qosa keteyin, 30-40 jıldardağı wlt anıqtau, bekitu kezeñinde Şıñjañğa auğan NOĞAY bauırlarımızda da twtastay TATAR dep atauın özgertip biriktirip jibergen. Şıntuaytında Şıñjañğa auğan tatardıñ köbi NOĞAY edi. Kerek deseñiz, Qwlja qalasında “Noğaygrod” degen şağın rayon bolğan. Mwnday jañsaq qasiretter öte köp.
Qaşqariya Qazaqtarı turalı zertteu tıñnan bastalsa eken, jas Qazaq ğalımdarı ğılmi ekspedecsiya jwmısın wyımdastırıp Altışahar aumağın aralap bayırğı Qazaqtan qwmğa siñip bara jatqan sarqınşaqtardı öñdep jinap qaytsa eken dep ümittenemiz.

Eldes ORDA

Related Articles

  • Zayırlı qoğamdağı dindar äyeldiñ orını

    QMDB-nıñ Öskemen aymaqtıq ökildigi «Halifa -Altay» meşitiniñ wstazı, teolog, ŞQ oblıstıq «Äyel -qızdar» sektorınıñ jetekşisi Talşın Qojahmetovanıñ qatısuımen Kürşim audandıq ortalıq meşitte «Zayırlı qoğamdağı dindar äyel twlğası» attı audandıq seminar ötti. Atalmış şarağa, Kürşim audandıq işki sayasat böliminiñ bastığı Aray Qasımbaeva, Kürşim audandıq Jastar resrustıq ortalığınıñ jetekşisi Şıraq Dabırbaeva, meşit wstazı Aygül Qanseyitova qatıstı. Esteriñizge salatın bolsaq, seminardıñ ötuine ortalıq meşittiñ bas imamı Tileybek qajı Soyanwlınıñ tapsırmasına säykes naib imamdarı Ajı Şämerhan jäne Jänibek Aydarhan wytqı bolıp otır. Ökildikten arnayı kelgen teolog maman, dindar äyeldiñ zayırlı qoğamdağı orını men otbasındağı atqaratın mindeti, tuısqandarımen qarım-qatınası, ata-enesin sıylauı qatarlı taqırıptarğa toqtalıp, asıl dinimizdiñ qwndılığı, Hanafi mazhabınıñ artıqşılığı, payğambarımızdıñ (oğan Allanıñ igiligi men

  • Tikken tuı jığılmağan Er Jabay

    Ağaşta, biikti aytsañ, qarağaydı ayt,Jigittik, erlikti aytsañ, Bögembaydı ayt!Nayzasınıñ wşına jau mingizgen -Emenäli kereyde er Jabaydı ayt!  Er Jabay batırdıñ  340 jıldıq merey toyı qarsañında, Almatı qalasında qırküyektiñ 15 küni  “Tikken tuı jığılmağan Er Jabay” attı ğılımi konferenciya boldı. Tarihşılar men jazuşılar batırdıñ tarihi erlikteri men auız ädebietindegi tarihi beynesi turalı bayandamalar jasadı. Maqswt Temirbaev, Asqar Säbit, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Jädi Şäkenwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Äbubäkir Qayran, Asqar Sabit, Aybın Äubäkir- qatarlı belgili jazuşılar men tarihşılar, Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.   Er Jabay batırdıñ 340 jıldığına( eki jıldan soñ) oray mwşäyra (körkem şığarma, ğılımi maqala, jır, öleñ t.b) jariyalanatın boldı. Er Jabay batırdıñ atına qor qwru, Qalmaqtardıñ qas jauı bolğan (batırdıñ basın

  • Şejire – Abaq Kerey

    Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı.  “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta

  • Soğıs kezindegi ökilettikti “anıqtaytın” twjırımdama 

    Qazis TOĞIZBAEV Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımı elderiniñ birlesken äskeri jattığuı. Almatı oblısı, 22 mamır 2018 jıl. Eki apta bwrın qoğamdıq talqılauğa wsınılğan “soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi” zañnamağa tüzetu engizu turalı joba twjırımdamasına (onda Qazaqstanda twraqsızdıq bolsa, onımen küresu üşin “gibridtik” ädis qoldanu mümkindigi turalı jazılğan) eşbir pikir aytılmadı. Key sarapşılar prezidentke qosımşa ökilettik beru qarastırılğan qwjatta sayasi kontekst bar deydi. ÖKİLETTİKTİ “ANIQTAU” “Qazaqstan Respublikasınıñ soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi keybir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırular engizu turalı” zañ jobasınıñ twjırımdaması soğıs bola qalğan jağdayda prezidenttiñ, ükimet pen bilik organdarınıñ ökilettigin “naqtılaudı” wsınadı. Qwjat tamızdıñ 22-si küni normativtik-qwqıqtıq aktiler saytına şıqtı – qoğamdıq talqılauğa bölingen eki aptada (qırküyektiñ 5-inde ayaqtalğan) ol boyınşa

  • Şekara mäselesi şeşilgen kün

    Alaşorda: Suret sırtındağı tarih  Almasbek Äbsadıq Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı. 1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı. Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi

1 pikir

  1. Autaliv Roza

    Tarihi mälimetter oqu arqılı ötken tarihımdı bilemin

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: