|  |  | 

كوز قاراس سۋرەتتەر سويلەيدى

قىتايدىڭ باس اۋىرۋىنا اينالعان ۇلت ماسەلەلەرى

22687822_953345788162342_5839095284926446021_nءسىز قىتايدىڭ ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى قاندايدا ءبىر كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىپ كوردىڭىز بە؟ وندا قىتاي عالىمدارى قىتايدىڭ باس اۋىرۋىنا اينالعان ۇلت ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جاسايدى. سول تالداۋلارىندا قىتايدىڭ شەكارا اۋماعىندا قونىستانعان ۇلتتار ماسەلەسىن، ورتالىق ازياداعى ۇلتتاردىڭ قايتا ويانۋ كەزەڭىن جانە ونىڭ قىتايعا جاساعان ىقپالىن جەكە-جەكە زەرتتەپ ساراپقا سالىپ وتىرادى. سول بارىستا كومەسكى تۇردە بولسا دا “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتەدى.

وسىندا قىتايداعى “ۇلت ماسەلەسى” تۋرالى قىتاي ساياساتتانۋشى ماماندارىنىڭ بىرقانشا كىتاپتارىن سالىپ قويدىم. قازاقستانداعى ۇلت ساياساتىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى شەكارا اتتاعان ۇلتتارعا (ماسەلەن، قازاقتارعا) ىپقال جاسايما دەگەن سىڭايدا جازىلعان ماقالانى دا اكەلدىم (سۋرەتتە بۇلار كورسەتىلگەن). ارى قاراي زەردەلەپ كورىڭىزدەر، قىتايدا بۇنداي تۇيتكىل (قازاق قاۋپى) بولماسا قىتاي ماماندارى بۇنى تەكتەن تەككە اۋىزعا المايدى عوي.Eldeç Orda سۋرەتى.

ارينە، قىتاي ەكونوميكاسى مىعىم، ساياسي ىقپالى جوعارى، كۇش-قۇدىرەتى الەمدەگى ەڭ الپاۋىتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. دەيتۇرعانىمەن بۇل قىتاي ەشنارسەنى قاۋىپتەنبەيدى، قىتاي ەشنارسەدەن الاڭدامايدى دەگەندىك ەمەس! قىتاي ءۇشىن قىتايدىڭ ء“تاتتى ۇيقىسىن” قاشىراتىن تالاي ۇلتتىق ماسەلەلەر مەن تۇيتكىلدەر تولىپ جاتىر… سونىڭ ءبىرى قىتايداعى ۇلت ماسەلەسى جانە ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە ساقتالعان ماسەلەلەر.

قىتاي ۇلت ماسەلەسىن بىرقانشا كاتەگوريالارعا ءبولىپ قاراستىرادى: قىتاي ماسەلەسى; قىتاي ەمەستەر ماسەلەسى; قىتاي ەمەستەردىڭ ۇلت ماسەلەسى; شەكارا اۋماعىنداعى ۇلتتار ماسەلەسى; شەكارا اتتاعان ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق ماسەلەسى; ت.ب

قىتايداعى ۇلتتانۋشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ كىتاپ، ماقالالارىن وقىساڭىز قىتاي قوعامىن مۇلدە باسقا قىرىنان تانيتىن بولاسىز. قىتايلار ءاربىر ماسەلەنىڭ بارلىعىن جىپشەلەپ، جىڭىشكەلەپ مارجانعا تىزگەندەي عىپ قۇنىتتاپ جازىپ شىعادى.

قىتاي قازاقستانعا ەكونوميكا (جانە باسقا) جاعىنان كوپ ىقپال جاساپ تۇرعانىمەن، قازاقتاردىڭ دا قىتايعا ىقپالى زور.Eldeç Orda سۋرەتى.

قازاقتار- قىتايدا قىتاي مەملەكەتىن قۇرۋشى ەڭ بايىرعى xالىق سانالادى. قازاقتار بىلايشا ايتقاندا قىتايدىڭ ەڭ كونە تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. بىلە بىلسەڭىز، قىتايدا ۇلت دەپ تانۋ ءبىر باسقا، بايىرعى ۇلت دەپ تانۋ ەكىنشى ءبىر باسقا اڭگىمە. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. مىسالى، ورىس xالقى قىتايدا تىركەلگەن 56 ۇلتتىڭ قۇرامىنا كىرەدى، ال بايىرعى نەمەسە وسى مەملەكەتتى قۇراۋشى، قالىپتاستىرۋشى بايىرعى ۇلت ساناتىنا جاتپايدى. بۇنىمەن قاتار موڭعوليا مەملەكەتىندە دە قازاقتار زاڭدى، بايىرعى ۇلت رەتىندە مويىندالىپ اتازاڭدارىنا ويىپ جازعان. سوسىن، موڭعوليادا قازاقتىڭ ۇلتتىق ايماعى بار. ال ەندى قاراڭىز، قىتاي قازاقستاندا تىركەلگەن زاڭدى، مەملەكەت قۇرۋشى ەڭ بايىرعى xالىق ساناتىنا جاتا ما؟ ارينە جاتپايدى.

قازاقتار- قىتايدا شەكارا اتتاپ قونىس تەپكەن (跨界民族) بايىرعى xالىق ساناتىنا جاتادى. قىتايدا ونداي شەكارا اتتاپ قونىستانعان ۇلتتار ساناتىنا مۇڭعولدار، كارىستەر (Korea) مەن قىرعىزدار، ت.ب كىرەدى. بۇعان xالقىنىڭ 95% قازاقتاردان تۇراتىڭ بايان ولگي ايماعىن قوسىڭىز. موڭعولياداعى قازاق ايماعى، قىتاي شىڭجاڭداعى قازاقتار تاۋەلسىز قازاق ەلىمەن تۇسپا-تۇس، گەوگرافيالىق تۇتاستىعى ءبىر بەلدەۋدە شوعىرلى تۇرعاندىقتان قىتاي ۇلتشىلدارى وسى ءبىرتۇتاس ۇلتتىق بەلدەۋدەن قاتتى الاڭدايدى. قىتاي نازارىنا ىلىككەن ۇيعىر، تيبەتتەردە بۇنداي فاكتى جوق. قازاقستانداعى ۇلتتىق جاڭعىرۋ، ۇلتتىڭ جاڭا ساپاعا ورلەۋىنە قاتىستى قادامدار شىڭجاڭداعى قازاقتارعى جانە وزگەلەرگە ىقپال ەتپەي قويۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەس نارسە. ونىڭ ءبىر جاعىندا بۇل ءوڭىر ياعني قازاقتار مەكەندەگەن وڭىرلەر بۇعان دەيىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر تولاستاماعان جەر سانالادى. 80-جىلداردان كەيىن قىزىل قىتاي ۇكىمەتىنە قاراتا وق اتقان گومەنداڭ قىتايدىڭ ءبىرسىپىرا اسكەري تۇلعالارى اقتالسا دا قازاقتىڭ كەيبىر اسكەري، مادەني، ساياسي تۇلعالارى ءالى اقتالعان جوق. قىتاي ونداي تۇلعالاردىڭ كوپ دارىپتەلۋىن قالامايدى.Eldeç Orda سۋرەتى.

قازاقتار قىتايدا ەڭ بايىرعى زاڭدى تۇلعا بولعانى ءۇشىن جەكە اۆتونوميا الۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. ونى قۇرۋدىڭ ءوزى ايىرىم ءبىر تاقىرىپ. بۇگىنگى كۇندەرى اۆتونوميا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بولماسا دا قىتاي قۇجاتىنا اۆتونوميانىڭ زاڭدى شەكاراسى بەلگىلەندى. قازاقستاندا قىتاي تۇگىل ەشبىر وزگە ۇلتقا اۆتونرميا جوق.

قىتايدا قازاق ءتىلىنىڭ جىلدان جىلعا تارايۋىنا قاراماستان قازاق ءتىلى زاڭدى قۇجاتتا بەلگىلەنگەن اۋماقتىق ماڭىزدى ءتىل. قىتايدىڭ بەلگىلى اۋماعىندا قازاق ءتىلى- ءباسپاسوز، ءبىلىم الۋ، زاڭ-زاكون مەن اقپارات ءتىلى. ال، قازاقستاندا قىتاي ءتىلى- ەشقاشان مەملەكەت قۇجاتىنا ەنبەگەن ءتىل. (بەلگىلى سالادا سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى).

ايتا بەرسەڭىز سالىستىرۋلار كوپ.Eldeç Orda سۋرەتى.

قىتاي ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە ورتالىق ازيا مەن شىڭجاڭعا باسا نازار اۋدارۋىنىڭ سەبەبى انىق. شىڭجاڭ ولكەسى ەۆروپاعا قازاقستان ارقىلى شىعادى (پاكىستان قاراچي وقيعاسىن كەيىن ايتايىق). قازاقستانداعى ارقانداي ۇلتتىق ىزدەنىس قىتايعا تىكە اسەر بەرەدى. ول اسەردى كۇنى بۇرتىن سەزىپ ساراپتاپ وتىرۋ قىتايدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ماڭىزدى داعدىعا اينالىپ كەتكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك.

Eldeç Orda
Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.

Related Articles

  • ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى

    انوتاتسيا  ماقالادا گريفون، كوكبورى (قۇسبورى) ءتاڭىر ۇعىمدارى مەن اتاۋلارى توڭىرەگىندەگى سونداي-اق ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇركىلەردىڭ ءبورى توتەمدىلىگى جانە اتتارىنىڭ دا بورىگە بايلانىستىلىعى زەرتتەلەدى. گريفون جانە كوكبورى گريفون (griffon) قازىرگە دەيىنگى انىقتاماعا ساي جارتىلاي ارىستان، جارتىلاي قۇماي نەمەسە باسى، قاناتى قۇس، دەنەسى ارىستان اڭىزدىق ماقۇلىق (狮鹫). بىرەۋلەر ونى جاۋىزدىقتىڭ سيمۆولىنا بالاسا ەندى بىرەۋلەر ىزگىلىكتىڭ ء(تىپتى حريستوستىڭ)نىشانى دەپ بىلەدى. «ەتيمولوگيا» اتتى  ەڭبەكتە: «حريستوس – ارىستان، ويتكەنى وندا تەڭدەسسىز پاراسات جانە قۇش-قۋات بار، حريستوس ارى قۇزعىن، ويتكەنى ول قايتا تىرىلگەن سوڭ اسپانعا كوتەرىلىپ، جۇماققا شىعادى»، – دەپ جازىلعان. گريفون كوبىنە گرەك اڭىزدارىندا جولىعادى. ونىڭ ارعى جانە كەيىنگى زامانعى مادەنيەت، ەتنوس، ت.ب. تانۋداعى ورنى ماڭىزدى. ول قيىر شىعىستىڭ ايداھارى سياقتى ءبىر داۋىر مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى. دەسە دە، گريفون گرەك اڭىزدارىندا عانا ساقتالىپ قالماستان،  باسقا  ايماقتاردا دا  كەڭىنەن  تارالعاندىعى  بايقالادى.  اسىرەسە ونىڭ ارحەولوگيالىق دەرەگى ورتالىق ازيا وڭىرىنەن كوپ بايقالادى. بايىرعى ەلامدىقتار ونى ارحيتەكتۋرادا كەڭىنەن پايدالانعان. گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى ۇلى ەڭبەگىندە griffon  بىرنەشە  جەردە  جولىعادى،  بارلىعى  ساقتارعا  بايلانىستى.  گەرودوت  جانە ساقتار  جەرىندە  گريفوننىڭ  ايگىلى  بولعاندىعىن  دا  جازادى.  (IV.79)  تاريحي دەرەكتەرگە،  اڭىزدارعا  نەگىزدەلگەندە  گريفون  ۋكراينادان  ورتا  ازياعا  دەيىنگە سكيف دالاسىندا بولعان دەپ قارالادى. ساقتاردىڭ گريفون اسەم ونەرى تۋرالى: ساق مولالارىندا بار. بەرەلدە، پازىرىقتا، ەسىكتە، الاگۋدە، تىپتى عۇنداردىڭ كوشى جانە جويقىن جورىعىمەن بىرگە قيىر شىعىس جەرىنە دەيىن جەتكەندىگى بايقالادى. گەرودوتتىڭ  ايتۋىنشا،  يسسەدونداردىڭ  جوعارعى  جاعىندا  اريماسپى،  ياعني جالعىز  كوزدىلەر  تۇرادى.  ال  ولار  تۇرعان  جەردە  التىندى  قورىپ  جاتقان  گريفون بولادى  دەسە،  ول  تاعى،  يسسەدونداردىڭ  اريماسپى  جاعىنان  ىعىستىرىلىپ،  ودان سكيفتەر يسسەدوندار جاعىنان ىعىستىرىلعاندىعىن جازادى [1]. گەرودوت:  «بۇل  ارادان  شالعايداعى  جاعدايلار  تۋرالى  مالىمەتتەردى  تەك يسسەدونداردىڭ ايتقاندارىنان عانا بىلەمىز. ولار جالعىز كوزدىلەر مەن التىن قورىپ جاتقان گريفون تۋرالى اڭگىمەلەيدى. سكيفتەر بۇل اڭگىمەلەردى يسسەدونداردان ەستيدى. ودان سكيفتەر ونى گرەكتەرگە جەتكىزەدى. سونىمەن بىز ولاردى جالعىز كوزدىلەر دەپ اتادىق. سكيفتەر Arimaspi  دەيدى. «Arima» بىر دەگەندى، «spu» كوز دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى [2].

  • قازاق پاتريوت قۇرىلىسشىسى

    11 تامىز كۇنى، بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا قۇرىلىسشىلاردىڭ كاسىبي مەرەكەسى اتاپ ءوتىلدى. ەرىكسىز، مەنىڭ دوسىم الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ريازانوۆتى (1958-2009) ەسكە الدىم. ءيا، بيىلعى تامىزدىڭ باسىندا ودەسسا قالاسىنا قىسقا ساپار شەكتىم. وسى ايماقتا ءومىر سۇرەتىن الەكەڭنىڭ تۋىسقاندارىمەن قاۋىشتىم: بولە اعاسى الەكساندر برايلوۆ، بولە قارىنداسى وكسانا پوزنياك، بولە ءىنىسى اندرەي بارباكار. ودەسسا ايماعىنىڭ قۇراماسىنداعى يزمايل قالاسىندا تۇراتىن ونىڭ دوسى، جۋرناليس الەكساندر وبودوۆسكيمەن سويلەستىم. زىمىراپ وتەتىن ۋاقىتتىڭ قارقىنى سونشاما: بيىل ا.ۆ. ريازانوۆتىڭ مەزگىلسىز قازاسىنا دارداي ون جىل تولدى. قايران الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ايگىلى امەريكاندىق ەسترادالىق ءانشى مايكل دجەكسوندەي (1958-2009) جارقىراعان جۇلدىزداي ءوتتى. ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسىندا الەكەڭ دە ءبىرتۋار جۇلدىز ەمەي نەمەنە؟ الايدا، كەڭ-بايتاق مەملەكەتىمىزدە كۇنى بۇگىنگى دەيىن ونىڭ قۇرمەتىنە بىردە-ءبىر كوشە، الاڭ، داڭعىل اتالمادى.

  • شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس

    1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز. 1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي

  • قازاق ءتىلى تەك كەدەيلەرگە كەرەك…  

        ەلىمىزدەگى جالپى  وتباسىنىڭ سانى 2,3 ملن-نان استام دەسەدى.جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ولاردىڭ  سەكسەنگە تاياۋى  الەمدىك باحۋاتتى بايلارمەن تەڭەسە  الاتىن شامالى  ەكەن.جالپى ۇلتتىق بۋرجۋيلاردىڭ  نەگىزى قالانعان ءتارىزدى.ەكىنشى جاعىنان كەدەيلەر دە ولارعا ساي، قالىسپاي ءوسىپتى.بىلىكتى ءۋاليدىڭ  سوزىنە قاراعاندا الەۋمەتتىك جاعىنان از قام-تىلعان وتباسى- 600 مىڭعا تاياۋ كورىنەدى.ولاردى تاقىر كەدەيگە سانايتىندار دا بار ەكەن. قازاق قوعامىنىڭ وتكەن تاريحىنا  كوز جۇگىرتسەڭىز،ولكەمىزدە،جالپى اۋماقتا، تىنىشتىق ورناپ،ادامدار الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، تىرلىك كەشكەن، «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان دا»، اشتىقتان قىرىلىپ-جويىلىپ،تەنتىرەپ بەزىپ،اۋىپ-كوشىپ،زار ەڭىرەگەن زامان  دا بولىپتى. بىراق،قاي-قايسىسى دا ۇزاققا سوزىلماپتى.ەلباسىنا جاقسىلىقتى ورناتىپ،باسىن بىرىكتىرىپ،مەملەكەت  قۇرىپ،حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قالپىنا كەلتىرۋدە، حانداردىڭ،بيلەردىڭ،سۇلتانداردىڭ،باتىرلاردىڭ،ويشىل-عۇلاما اقىلمانداردىڭ ، كۇرەس-كەرلەردىڭ،قايراتكەرلەردىڭ ساليحالى ساياساتى شەشۋشى ءرول اتقارىپتى.ال،قىرىلىپ جويىلۋ،تەنتىرەپ بەزۋ،باسقانىڭ قول استىنا ەنىپ،بوداندىققا اينالۋ جاۋلارىمىزدىڭ جىمىسقى ساياساتى،ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيستىك پيعىلى

  • جەكەشەلەندىردىك. جەتىستىك پە؟

      حالىقتىڭ حال-احۋالىن جاقسارتۋ ۇكىمەتتىڭ الدىنداعى ەڭ ءبىرىنشى مىندەت. ول ءۇشىن حالىقتىڭ ناقتى تابىسى ارتۋى كەرەك، الايدا ونىڭ ءوسۋى مۇلدە ماردىمسىز. حالىق قاراجاتىنىڭ شىعىس قۇرىلىمىنا قاراساق، ادامدار قازىر بارلىق تابىسىنىڭ جارتىسىنان استامىن تاماققا جۇمساۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى، ءبارى قىمبات جانە باعا كۇننەن كۇنگە ارتا تۇسۋدە. ال الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى قانداي دەسەك، بۇل باعىتتا دا ءتىلدى تىستەتەتىن ماسەلەلەر كوپ. وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەكەشەلەندىرۋگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى سۇراۋ سالدى. «بۇگىنگى تاڭدا جەكەشەگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىساندار سانى 500-گە جەتىپ قالدى. سونىڭ جارتىسى كوممۋنالدىق مەنشىككە جاتاتىن ەمحانالار، ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى، دياگنوستيكالىق ورتالىقتار، ديسپانسەرلەر، ساناتوريلەر، سپورتتىق كلۋبتار، مۋزىكالىق جانە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: