|  |  | 

Köz qaras Suretter söyleydi

Qıtaydıñ bas auıruına aynalğan wlt mäseleleri

22687822_953345788162342_5839095284926446021_nSiz qıtaydıñ wlt mäselesine qatıstı qandayda bir kitaptar men maqalalardı oqıp kördiñiz be? Onda qıtay ğalımdarı qıtaydıñ bas auıruına aynalğan wlt mäselelerine jan-jaqtı taldau jasaydı. Sol taldaularında qıtaydıñ şekara aumağında qonıstanğan wlttar mäselesin, ortalıq aziyadağı wlttardıñ qayta oyanu kezeñin jäne onıñ qıtayğa jasağan ıqpalın jeke-jeke zerttep sarapqa salıp otıradı. Sol barısta kömeski türde bolsa da “Qazaq qaupi” mäselesin tilge tiek etedi.

Osında qıtaydağı “wlt mäselesi” turalı qıtay sayasattanuşı mamandarınıñ birqanşa kitaptarın salıp qoydım. Qazaqstandağı wlt sayasatınıñ Şıñjañ ölkesindegi şekara attağan wlttarğa (mäselen, Qazaqtarğa) ıpqal jasayma degen sıñayda jazılğan maqalanı da äkeldim (surette bwlar körsetilgen). Arı qaray zerdelep köriñizder, qıtayda bwnday tüytkil (Qazaq Qaupi) bolmasa qıtay mamandarı bwnı tekten tekke auızğa almaydı ğoy.Eldeç Orda sureti.

Ärine, qıtay ekonomikası mığım, sayasi ıqpalı joğarı, küş-qwdireti älemdegi eñ alpauıttı elderdiñ qatarına enip otır. Deytwrğanımen bwl qıtay eşnärseni qauiptenbeydi, qıtay eşnärseden alañdamaydı degendik emes! Qıtay üşin qıtaydıñ “tätti wyqısın” qaşıratın talay wlttıq mäseleler men tüytkilder tolıp jatır… sonıñ biri qıtaydağı wlt mäselesi jäne wlt mäselesin şeşude saqtalğan mäseleler.

Qıtay wlt mäselesin birqanşa kategoriyalarğa bölip qarastıradı: qıtay mäselesi; qıtay emester mäselesi; qıtay emesterdiñ wlt mäselesi; şekara aumağındağı wlttar mäselesi; şekara attağan wlttardıñ wlttıq mäselesi; t.b

Qıtaydağı wlttanuşılar men sayasattanuşılardıñ kitap, maqalaların oqısañız qıtay qoğamın mülde basqa qırınan tanitın bolasız. Qıtaylar ärbir mäseleniñ barlığın jipşelep, jiñişkelep marjanğa tizgendey ğıp qwnıttap jazıp şığadı.

Qıtay Qazaqstanğa ekonomika (jäne basqa) jağınan köp ıqpal jasap twrğanımen, Qazaqtardıñ da qıtayğa ıqpalı zor.Eldeç Orda sureti.

Qazaqtar- qıtayda qıtay memleketin qwruşı eñ bayırğı xalıq sanaladı. Qazaqtar bılayşa aytqanda qıtaydıñ eñ köne twrğındarınıñ biri esepteledi. Bile bilseñiz, qıtayda wlt dep tanu bir basqa, bayırğı wlt dep tanu ekinşi bir basqa äñgime. Ekeuiniñ arasındağı ayırmaşılıq jer men köktey. Mısalı, orıs xalqı qıtayda tirkelgen 56 wlttıñ qwramına kiredi, al bayırğı nemese osı memleketti qwrauşı, qalıptastıruşı bayırğı wlt sanatına jatpaydı. Bwnımen qatar Moñğoliya memleketinde de Qazaqtar zañdı, bayırğı wlt retinde moyındalıp atazañdarına oyıp jazğan. Sosın, Moñğoliyada Qazaqtıñ wlttıq aymağı bar. Al endi qarañız, qıtay Qazaqstanda tirkelgen zañdı, memleket qwruşı eñ bayırğı xalıq sanatına jata ma? ärine jatpaydı.

Qazaqtar- qıtayda şekara attap qonıs tepken (跨界民族) bayırğı xalıq sanatına jatadı. Qıtayda onday şekara attap qonıstanğan wlttar sanatına Mwñğoldar, Kärister (Korea) men Qırğızdar, t.b kiredi. Bwğan xalqınıñ 95% Qazaqtardan twratıñ Bayan Ölgiy aymağın qosıñız. Moñğoliyadağı Qazaq aymağı, Qıtay Şıñjañdağı Qazaqtar täuelsiz Qazaq elimen twspa-tws, geografiyalıq twtastığı bir beldeude şoğırlı twrğandıqtan qıtay wltşıldarı osı birtwtas wlttıq beldeuden qattı alañdaydı. Qıtay nazarına ilikken Wyğır, Tibetterde bwnday faktı joq. Qazaqstandağı wlttıq jañğıru, wlttıñ jaña sapağa örleuine qatıstı qadamdar Şıñjañdağı Qazaqtarğı jäne özgelerge ıqpal etpey qoyuı mülde mümkin emes närse. Onıñ bir jağında bwl öñir yağni Qazaqtar mekendegen öñirler bwğan deyin wlt-azattıq kürester tolastamağan jer sanaladı. 80-jıldardan keyin qızıl qıtay ükimetine qarata oq atqan gomendañ qıtaydıñ birsıpıra äskeri twlğaları aqtalsa da qazaqtıñ keybir äskeri, mädeni, sayasi twlğaları äli aqtalğan joq. Qıtay onday twlğalardıñ köp däripteluin qalamaydı.Eldeç Orda sureti.

Qazaqtar qıtayda eñ bayırğı zañdı twlğa bolğanı üşin jeke avtonomiya aluına mümkindik tudı. Onı qwrudıñ özi ayırım bir taqırıp. Bügingi künderi avtonomiya auız toltırıp aytarlıqtay bolmasa da qıtay qwjatına avtonomiyanıñ zañdı şekarası belgilendi. Qazaqstanda qıtay tügil eşbir özge wltqa avtonrmiya joq.

Qıtayda Qazaq tiliniñ jıldan jılğa tarayuına qaramastan Qazaq Tili zañdı qwjatta belgilengen aumaqtıq mañızdı til. Qıtaydıñ belgili aumağında Qazaq Tili- baspasöz, bilim alu, zañ-zakon men aqparat tili. Al, Qazaqstanda qıtay tili- eşqaşan memleket qwjatına enbegen til. (belgili salada swranıs ösip keledi).

Ayta berseñiz salıstırular köp.Eldeç Orda sureti.

Qıtay wlt mäselesin şeşude ortalıq aziya men Şıñjañğa basa nazar audaruınıñ sebebi anıq. Şıñjañ ölkesi evropağa Qazaqstan arqılı şığadı (Pakistan Qaraçi oqiğasın keyin aytayıq). Qazaqstandağı ärqanday wlttıq izdenis Qıtayğa tike äser beredi. Ol äserdi küni bwrtın sezip saraptap otıru qıtaydıñ kündelikti ömirinde mañızdı dağdığa aynalıp ketkenin biluimiz kerek.

Eldeç Orda
Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Qazaq patriot qwrılısşısı

    11 tamız küni, bwrınğı Keñes Odağınıñ aumağında qwrılısşılardıñ käsibi merekesi atap ötildi. Eriksiz, meniñ dosım Aleksandr Vladimiroviç Ryazanovtı (1958-2009) eske aldım. Iä, biılğı tamızdıñ basında Odessa qalasına qısqa sapar şektim. Osı aymaqta ömir süretin Alekeñniñ tuısqandarımen qauıştım: böle ağası Aleksandr Brailov, böle qarındası Oksana Poznyak, böle inisi Andrey Barbakar. Odessa aymağınıñ qwramasındağı Izmail qalasında twratın onıñ dosı, jurnalis Aleksandr Obodovskiymen söylestim. Zımırap ötetin uaqıttıñ qarqını sonşama: biıl A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz qazasına darday on jıl toldı. Qayran Aleksandr Vladimiroviç äygili amerikandıq estradalıq änşi Maykl Djeksondey (1958-2009) jarqırağan jwldızday ötti. Elimizdiñ qwrılıs salasında Alekeñ de birtuar jwldız emey nemene? Alayda, keñ-baytaq memleketimizde küni bügingi deyin onıñ qwrmetine birde-bir köşe, alañ, dañğıl atalmadı.

  • Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

  • Qazaq tili tek kedeylerge kerek…  

        Elimizdegi jalpı  otbasınıñ sanı 2,3 mln-nan astam desedi.Jariyalanğan derekterge süyensek olardıñ  seksenge tayauı  älemdik bahuattı baylarmen teñese  alatın şamalı  eken.Jalpı wlttıq burjuylardıñ  negizi qalanğan tärizdi.Ekinşi jağınan kedeyler de olarğa say, qalıspay ösipti.Bilikti uälidiñ  sözine qarağanda äleumettik jağınan az qam-tılğan otbası- 600 mıñğa tayau körinedi.Olardı taqır kedeyge sanaytındar da bar eken. Qazaq qoğamınıñ ötken tarihına  köz jügirtseñiz,ölkemizde,jalpı aumaqta, tınıştıq ornap,adamdar alañsız ömir sürip, tirlik keşken, «qoy üstine boz torğay jwmırtqalağan da», aştıqtan qırılıp-joyılıp,tentirep bezip,auıp-köşip,zar eñiregen zaman  da bolıptı. Biraq,qay-qaysısı da wzaqqa sozılmaptı.Elbasına jaqsılıqtı ornatıp,basın biriktirip,memleket  qwrıp,halıqtıñ äl-auqatın qalpına keltirude, handardıñ,bilerdiñ,swltandardıñ,batırlardıñ,oyşıl-ğwlama aqılmandardıñ , küres-kerlerdiñ,qayratkerlerdiñ salihalı sayasatı şeşuşi röl atqarıptı.Al,qırılıp joyılu,tentirep bezu,basqanıñ qol astına enip,bodandıqqa aynalu jaularımızdıñ jımısqı sayasatı,wlı derjavalıq şovinistik piğılı

  • Jekeşelendirdik. Jetistik pe?

      Halıqtıñ hal-ahualın jaqsartu ükimettiñ aldındağı eñ birinşi mindet. Ol üşin halıqtıñ naqtı tabısı artuı kerek, alayda onıñ ösui mülde mardımsız. Halıq qarajatınıñ şığıs qwrılımına qarasaq, adamdar qazir barlıq tabısınıñ jartısınan astamın tamaqqa jwmsauğa mäjbür. Öytkeni, bäri qımbat jäne bağa künnen künge arta tüsude. Al äleumettik qızmet körsetu sapası qanday desek, bwl bağıtta da tildi tistetetin mäseleler köp. Osı mäselelerdi ayta kelip Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ jetekşisi Ayqın Qoñırov ükimet basşısı Asqar Maminge joldağan deputattıq saualında jekeşelendiruge berilgen äleumettik nısandardıñ jay-küyi turalı swrau saldı. «Bügingi tañda jekeşege berilgen äleumettik nısandar sanı 500-ge jetip qaldı. Sonıñ jartısı kommunaldıq menşikke jatatın emhanalar, sauıqtıru keşenderi, diagnostikalıq ortalıqtar, dispanserler, sanatoriyler, sporttıq klubtar, muzıkalıq jäne

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: