|  |  |  | 

كوز قاراس رۋحانيات تاريح

تەكتىلىك تۋرالى تۇسىنىك

Qazaq jasagiمارات توكاشباەۆ

الگىندە وسى الەۋمەتتىك جەلىدەن قازاق حالقى مەن قالماق حالقىنىڭ «تەكتىلىگى» تۋرالى پىكىرلەر وقىپ قالدىم دا وسى پوستتى جازۋعا قۇلقىم اۋعانى. جالپى «تەكتىلىك» دەگەن قۇبىلىس تۇتاس ەتنوسقا بايلانىستى ايتىلمايدى. مىسالى فرانتسۋزدار – تەكتى، بەربەرلەر – تەكسىز، كونكيستادورلار – تەكتى، چيگانچۋك – تەكسىز دەپ ايتا المايمىز. تەكتى ادامدار دا، تەكسىز ادامدار دا بارلىق ۇلتتا، برلىق ەتنوستا كەزدەسەدى.

قازاق حالقى الەمدەگى ەش حالىقتان ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. انىعىن ايتقاندا قازاق حالقىندا تەكتىلەر دە كوپ، تەكسىزدەر دە جەتىپ جاتىر. ەگەر ۇلت رەتىندە كەرەمەت تەكتى بولساق، 1937 جىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى وققا بايلاپ، ۇستاپ بەرمەس ەدىك. ءدال بۇگىنگى كۇنى اتا زاڭىمىزدى اياققا تاپتاتىپ، ورىس تىلىنە ۇستەمدىك بەرىپ قويماس ەدىك.

انا ءبىر جىلى ماسكەۋلىك قالماق جازۋشىسى ولەگ مانجيەۆپەن تاريح تۋرالى اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدا «1771 جىلى ەدىلدىڭ جاعاسىنان اتامەكەنى جوڭعارياعا ساربازدار بولسا ءبىر ءسارى، بەيبىت كوشىپ بارا جاتقان 30 مىڭنان استام قالماق وتباسىن («شاڭدى جورىق» -م.ت.) قازاقتار نەگە اياۋسىز قىردىڭىزدار؟» دەگەندە بۇعان سەبەپ رەتىندە «اتا جاۋعا وشپەندىلىك پەن كەك ادىلەتتىلىگىن» كولدەنەڭ تارتقانبىز. ارتىنان ويلانىپ قالعانمىن. قازاق تەكتى بولسا بالكىم ولاردىڭ بالا-شاعاسىن قىرماي امان-ەسەن جىبەرەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن؟ الايدا وتەر ءىس ءوتتى، جەڭىمپازعا سوت جوق. بىراق تەكتىلىك ۇلتقا قاتىسسىز ۇعىم ەكەنىنە وسى مىسالدار جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.

سونىمەن تەكتىلىك دەگەن نە؟ «تەكتىلىك – ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇرپاقتان-ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىقپەن بەرىلۋى» دەيدى ۋيكيپەديا. ال حاكىم اباي: «ادام-ادامنان، تەك ءبىلىمى ارقىلى ارتىق» دەي وتىرىپ: «اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل، عىلىم دەگەن نارسەلەرمەنەن. مۇنىڭ تابىلماقتىعىنا سەبەپتەر – اۋەلى حاۋاس ءساليم (ىزگى سەزىم – م.ت) ءھام ءتان ساۋلىق. بۇلار تۋىسىنان بولادى، قالمىس وزگەلەرىنىڭ ءبارى جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى»، – دەيدى ءوزىنىڭ 38 قاراسوزىندە. ياعني تەكتىلىك دەگەنىمىز ءارى قانمەن، ءارى تاربيەمەن كەلەتىن اسىل قاسيەتتەر ەكەن. ال اسىل قاسيەتكە «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم» جاتاتىنىن اباي اتام ايتىپ قويعان. زيالى قاۋىم وعان ءوز تاراپىنان سىپايىلىق پەن كەشىرىمشىلدىكتى دە قوسىپ جاتادى.

قانداي قيىن جاعدايدا دا ادامدىق، ادامگەرشىلىك بيىكتىكتەن تۇسپەۋ – تەكتىلىكتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان “قازاق – تەكتى”، “قالماق – تەكتى” دەپ باعالاۋ اسىرا ايتىلعان ءسوز. قالماقتى قايدام، اللا تاعالام، قازاق حالقىن سونداي تەكتىلىك دەڭگەيىنە جەتكىزە كورسىن!

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى

    قاسىم امانجول ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان. ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟ ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى –

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىنىڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتى

      «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «ادىرنا» ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىنىڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزەدى. بۇل جوبا اياسىندا وتانىنا ورالعان قانداستارىمىزعا زاڭنامالىق كومەك رەتىندە «جەدەل جەلى» قىزمەتى ىسكە قوسىلادى. «قانداستار» (http://qandastar.kz/) سايتى ارقىلى دا سۇراق-جاۋاپ رەتىندە زاڭنامالىق كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ ماقساتى – «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىن حالىققا تانىستىرۋ. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قۇقىقتانۋشىلار، باق وكىلدەرى، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ماماندار، قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىمدار جانە تانىمال ۇەۇ وكىلدەرى قاتىسادى. «كەش» قۇقىق قورعاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى – كامشات ەسمۇحامبەتقىزى; كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى مامان – ءاسيما سۇلتان; ورىس ءتىلىنىڭ مامانى – ءاليا مۇحامەتكارىمقىزى سىندى عالىمدار بايانداما وقيدى.   ۇيىمداستىرۋشىلار:  الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: