|  |  |  | 

كوز قاراس رۋحانيات تاريح

تەكتىلىك تۋرالى تۇسىنىك

Qazaq jasagiمارات توكاشباەۆ

الگىندە وسى الەۋمەتتىك جەلىدەن قازاق حالقى مەن قالماق حالقىنىڭ «تەكتىلىگى» تۋرالى پىكىرلەر وقىپ قالدىم دا وسى پوستتى جازۋعا قۇلقىم اۋعانى. جالپى «تەكتىلىك» دەگەن قۇبىلىس تۇتاس ەتنوسقا بايلانىستى ايتىلمايدى. مىسالى فرانتسۋزدار – تەكتى، بەربەرلەر – تەكسىز، كونكيستادورلار – تەكتى، چيگانچۋك – تەكسىز دەپ ايتا المايمىز. تەكتى ادامدار دا، تەكسىز ادامدار دا بارلىق ۇلتتا، برلىق ەتنوستا كەزدەسەدى.

قازاق حالقى الەمدەگى ەش حالىقتان ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. انىعىن ايتقاندا قازاق حالقىندا تەكتىلەر دە كوپ، تەكسىزدەر دە جەتىپ جاتىر. ەگەر ۇلت رەتىندە كەرەمەت تەكتى بولساق، 1937 جىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى وققا بايلاپ، ۇستاپ بەرمەس ەدىك. ءدال بۇگىنگى كۇنى اتا زاڭىمىزدى اياققا تاپتاتىپ، ورىس تىلىنە ۇستەمدىك بەرىپ قويماس ەدىك.

انا ءبىر جىلى ماسكەۋلىك قالماق جازۋشىسى ولەگ مانجيەۆپەن تاريح تۋرالى اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدا «1771 جىلى ەدىلدىڭ جاعاسىنان اتامەكەنى جوڭعارياعا ساربازدار بولسا ءبىر ءسارى، بەيبىت كوشىپ بارا جاتقان 30 مىڭنان استام قالماق وتباسىن («شاڭدى جورىق» -م.ت.) قازاقتار نەگە اياۋسىز قىردىڭىزدار؟» دەگەندە بۇعان سەبەپ رەتىندە «اتا جاۋعا وشپەندىلىك پەن كەك ادىلەتتىلىگىن» كولدەنەڭ تارتقانبىز. ارتىنان ويلانىپ قالعانمىن. قازاق تەكتى بولسا بالكىم ولاردىڭ بالا-شاعاسىن قىرماي امان-ەسەن جىبەرەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن؟ الايدا وتەر ءىس ءوتتى، جەڭىمپازعا سوت جوق. بىراق تەكتىلىك ۇلتقا قاتىسسىز ۇعىم ەكەنىنە وسى مىسالدار جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.

سونىمەن تەكتىلىك دەگەن نە؟ «تەكتىلىك – ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇرپاقتان-ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىقپەن بەرىلۋى» دەيدى ۋيكيپەديا. ال حاكىم اباي: «ادام-ادامنان، تەك ءبىلىمى ارقىلى ارتىق» دەي وتىرىپ: «اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل، عىلىم دەگەن نارسەلەرمەنەن. مۇنىڭ تابىلماقتىعىنا سەبەپتەر – اۋەلى حاۋاس ءساليم (ىزگى سەزىم – م.ت) ءھام ءتان ساۋلىق. بۇلار تۋىسىنان بولادى، قالمىس وزگەلەرىنىڭ ءبارى جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى»، – دەيدى ءوزىنىڭ 38 قاراسوزىندە. ياعني تەكتىلىك دەگەنىمىز ءارى قانمەن، ءارى تاربيەمەن كەلەتىن اسىل قاسيەتتەر ەكەن. ال اسىل قاسيەتكە «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم» جاتاتىنىن اباي اتام ايتىپ قويعان. زيالى قاۋىم وعان ءوز تاراپىنان سىپايىلىق پەن كەشىرىمشىلدىكتى دە قوسىپ جاتادى.

قانداي قيىن جاعدايدا دا ادامدىق، ادامگەرشىلىك بيىكتىكتەن تۇسپەۋ – تەكتىلىكتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان “قازاق – تەكتى”، “قالماق – تەكتى” دەپ باعالاۋ اسىرا ايتىلعان ءسوز. قالماقتى قايدام، اللا تاعالام، قازاق حالقىن سونداي تەكتىلىك دەڭگەيىنە جەتكىزە كورسىن!

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قىتايداعى ەكونوميكالىق كرەزيس

      قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاريحى ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ 138جىلى قىتاي ەلشىسى جاڭ تسيان باتىستا فەرعاناعا دەيىن كەلىپ قايتادى.بۇل كەزدە قىتايدىڭ حان يمپەرياسىمەن كوشپەندى عۇن يمپەرياسىنىڭ اراسىندا بىتپەس سوعىستار ەتەك العان بولاتىن.بۇل سوعىستا تەك قانا جەر تەريتوريا تالاسى عانا ەمەس ۇلكەن ەكونوميكالىق مۇددەلەردە جاتقانى انىق،ولاي دەيتىنىمىز ول زاماندا قىتاي حالقى نەگىزى ەگىنشىلىكپەن قوسىمشا توقىماشىلىق،ازداپ قولونەركاسىپپەن اينالىستى.باستى ءوندىرىس ءونىمى سانالاتىن فارفور مەن جىبەكتى ساتۋ ءۇشىن ۇلكەن بازار كەرەك ەدى.حان ۋدي پاتشانىڭ تۇسىنا دەيىنگى يمپەرياتورلار تۇسىنا دەيىن حالىقتان تەك1/30 سالىق جينالىپ تۇردىدا حالىقتىڭ ءال -اۋحاتى جاقساردى،بۇنى سول كەزدەگى دەرەكتەردە:«دالا مىڭعىرعان مالعا ،قامبالار استىققا تولىپ،قازىنا التىن،كۇمىس اقشالارعا تولىپ كەتتى،ءتىپتى سانىن الۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى»دەگەن دەرەكتەن كورۋگە بولادى.حان پاتشالىعى العاش قۇرىلعان كەزدەرى عۇنداردان ويسىراي جەڭىلىپ جىلىنا

  • الاش استاناسىنىڭ ۇكىمەت عيماراتتارى

    ورىنبوردا 1917 جىلى جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءىنىڭ ارالىعىندا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىندا سەمەي قالاسى الاش اۋتونومياسىنىڭ استاناسى، الاش وردا حالىق كەڭەسىنىڭ ورناتىلاتىن جەرى بولىپ جاريالاندى. ناقتى ايتقاندا، الاش ۇكىمەتىنىڭ عيماراتتارى ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى جاڭا سەمەيدە ورنالاسقان. جاڭا سەمەيدى ول كەزدە ورىسشا زارەچنايا سلوبودا دەپ اتاعان، ال قازاقشا حالىق ونى اتالمىش تاريحي وقيعالارىنا بايلانىستى الاش قالاسى دەپ جۇرگەن. سول كەزدەگى جاڭا سەمەي ءتىنىباي، تاراقتى جانە جولامان قالاشىقتارىنان قۇراستىرىلعان ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ ەكىنشى تومىندا بەر جاق، باس جاتاق دەگەن اتاۋلارى دا كەزدەسەدى.         رەسەي يمپەرياسىنىڭ زامانىندا سەمەي ءىرى ءبىر ايماقتىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىەدى، سەمەي قالاسىنا قازىرگى شىعىس قازاقستان، پاۆلودار وبلىستارى، قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىر شەتى قاراعان. سونىمەن قاتار، قالا ءىرى

  • شاكەرىم قاجىنىڭ اتىنا قاتىستى

    شاكەرىمدى “شاكارىم” دەپ اتاۋ قالىپتاسىپ كەتتى. ءوزىم دە وسىلاي ايتىپ جۇرگەم. مۇحتار ماعاۋين اقساقالدىڭ ەكى ۋاجىنەن سوڭ پىكىرىمدى وزگەرتتىم. اقساقالدىڭ سوزىنشە، بىرىنشىدەن، شىڭعىستاۋ، باقاناس پەن شۇبارتاۋداعى اعايىنى كوزى تىرىسىندە ءھام كەيىن شايىردى “شاكەرىم” دەپ اتاعان. ەكىنشىدەن، ءتىپتى زامانداستارىنىڭ كوزىن كورىپ، ءسوزىن ەستىگەندەرگە سەنبەگەن جاعدايدا، مىناداي قيسىنعا توقتاۋعا بولادى: قازاق تىلىندە “اكا” دەگەن بۋىن مۇلدەم جوق، ءسوز ىشىندە كەزدەسپەيدى، فونەتيكالىق زاڭدىلىققا قايشى. “اكە”، “داكە” (مارليا), “ساكە” دەگەن سياقتى اتاۋلار سونىڭ ايعاعى. اقساقالدىڭ وسى ءبىرىنشى ءۋاجى-اق ءوز باسىما جەتكىلىكتى ەدى، ەكىنشىسى مۇنىڭ دۇرىستىعىن ابدەن ۇعىندىرىپ تۇر. عالىم بوقاشتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى باس تاۋەلسىزدىگى ادامنىڭ شىن مىنەزى، وي-پىكىرى ءھام قابىلەتى جەكە باسى ءۇشىن ساياسي-ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك تۋعاندا عانا بىلىنەدى (سالىستىرمالى تۇردە ايتىپ وتىرمىن، ابسوليۋت

  • ايدوس سارىم: ەسەيگەن قوعامنىڭ بۇتىنا  كولگوتكي كيگىزۋ – اقىماقتىق

    دات!  • ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ قوعامدىق قورىتىندىسىن جانە بولاشاققا ساياسي جورالعى جاساۋدى بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم مىرزادان سۇراعان ەدىك. سونداعى وي-تارازى توپشىلاۋدىڭ توقەتەرى تومەندەگىدەي بولدى. – ايدوس مىرزا، سونىمەن تاعى دا ءبىر جىلدى تۇگەسەتىن كەز كەلىپ قالدى: الەۋمەتتىك جەلىدە ءازىل-بىرقاقپايلار جازىپ قوياتىن ادەتىڭىز بار ەدى – بيىلعى ەڭ ءبىر قىزعىلىقتى جازباڭىزدى ەسكە الايىقشى؟ – شىنىن ايتايىن، ءدال قازىر ناقتى ءبىر سەبەپتى، نە وقيعانى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن بولىپ كەتتى. سەبەبى، اشىعىن ايتايىق، جىلدان-جىلعا، كۇننەن-كۇنگە بۇگىنگى بيلىك ءوزىن-ءوزى كۇلكىگە اينالدىرىپ كەلەدى. بيلىكتىڭ ەڭ مىقتى، ەڭ كەرەمەت دەگەن يدەيالارىنىڭ ءوزى اياق استىنان كۇلكىگە، سايقىمازاققا اينالىپ كەتىپ جاتقان ۋاقىتتا ءومىر كەشىپ جاتقان ءتۇرىمىز بار. بۇنىڭ بارلىعىن شەندىلەرىمىز ادەيى ىستەپ جاتىر دەپ تە ايتا

  • ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

           قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.        قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: