|  |  |  | 

كوز قاراس رۋحانيات تاريح

تەكتىلىك تۋرالى تۇسىنىك

Qazaq jasagiمارات توكاشباەۆ

الگىندە وسى الەۋمەتتىك جەلىدەن قازاق حالقى مەن قالماق حالقىنىڭ «تەكتىلىگى» تۋرالى پىكىرلەر وقىپ قالدىم دا وسى پوستتى جازۋعا قۇلقىم اۋعانى. جالپى «تەكتىلىك» دەگەن قۇبىلىس تۇتاس ەتنوسقا بايلانىستى ايتىلمايدى. مىسالى فرانتسۋزدار – تەكتى، بەربەرلەر – تەكسىز، كونكيستادورلار – تەكتى، چيگانچۋك – تەكسىز دەپ ايتا المايمىز. تەكتى ادامدار دا، تەكسىز ادامدار دا بارلىق ۇلتتا، برلىق ەتنوستا كەزدەسەدى.

قازاق حالقى الەمدەگى ەش حالىقتان ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. انىعىن ايتقاندا قازاق حالقىندا تەكتىلەر دە كوپ، تەكسىزدەر دە جەتىپ جاتىر. ەگەر ۇلت رەتىندە كەرەمەت تەكتى بولساق، 1937 جىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى وققا بايلاپ، ۇستاپ بەرمەس ەدىك. ءدال بۇگىنگى كۇنى اتا زاڭىمىزدى اياققا تاپتاتىپ، ورىس تىلىنە ۇستەمدىك بەرىپ قويماس ەدىك.

انا ءبىر جىلى ماسكەۋلىك قالماق جازۋشىسى ولەگ مانجيەۆپەن تاريح تۋرالى اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدا «1771 جىلى ەدىلدىڭ جاعاسىنان اتامەكەنى جوڭعارياعا ساربازدار بولسا ءبىر ءسارى، بەيبىت كوشىپ بارا جاتقان 30 مىڭنان استام قالماق وتباسىن («شاڭدى جورىق» -م.ت.) قازاقتار نەگە اياۋسىز قىردىڭىزدار؟» دەگەندە بۇعان سەبەپ رەتىندە «اتا جاۋعا وشپەندىلىك پەن كەك ادىلەتتىلىگىن» كولدەنەڭ تارتقانبىز. ارتىنان ويلانىپ قالعانمىن. قازاق تەكتى بولسا بالكىم ولاردىڭ بالا-شاعاسىن قىرماي امان-ەسەن جىبەرەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن؟ الايدا وتەر ءىس ءوتتى، جەڭىمپازعا سوت جوق. بىراق تەكتىلىك ۇلتقا قاتىسسىز ۇعىم ەكەنىنە وسى مىسالدار جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.

سونىمەن تەكتىلىك دەگەن نە؟ «تەكتىلىك – ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇرپاقتان-ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىقپەن بەرىلۋى» دەيدى ۋيكيپەديا. ال حاكىم اباي: «ادام-ادامنان، تەك ءبىلىمى ارقىلى ارتىق» دەي وتىرىپ: «اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل، عىلىم دەگەن نارسەلەرمەنەن. مۇنىڭ تابىلماقتىعىنا سەبەپتەر – اۋەلى حاۋاس ءساليم (ىزگى سەزىم – م.ت) ءھام ءتان ساۋلىق. بۇلار تۋىسىنان بولادى، قالمىس وزگەلەرىنىڭ ءبارى جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى»، – دەيدى ءوزىنىڭ 38 قاراسوزىندە. ياعني تەكتىلىك دەگەنىمىز ءارى قانمەن، ءارى تاربيەمەن كەلەتىن اسىل قاسيەتتەر ەكەن. ال اسىل قاسيەتكە «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم» جاتاتىنىن اباي اتام ايتىپ قويعان. زيالى قاۋىم وعان ءوز تاراپىنان سىپايىلىق پەن كەشىرىمشىلدىكتى دە قوسىپ جاتادى.

قانداي قيىن جاعدايدا دا ادامدىق، ادامگەرشىلىك بيىكتىكتەن تۇسپەۋ – تەكتىلىكتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان “قازاق – تەكتى”، “قالماق – تەكتى” دەپ باعالاۋ اسىرا ايتىلعان ءسوز. قالماقتى قايدام، اللا تاعالام، قازاق حالقىن سونداي تەكتىلىك دەڭگەيىنە جەتكىزە كورسىن!

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

  • جاقسىبەكوۆتىڭ اكەسىنىڭ اتىنداعى “اللانىڭ گۇلى” مەشىتى

    گۇلبانۋ ابەنوۆا مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى رامازان ايى قارساڭىندا استانادا كۇننەن قۋات الاتىن قوندىرعىلارى بار جاڭا مەشىت پايدالانۋعا بەرىلدى. ساۋلەتشى ساعىندىق جانبولاتوۆ كەشەن جوباسىن “اللانىڭ گۇلى” دەپ اتادى. جاڭا مەشىتكە قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ اكەسى ىرىسكەلدى قاجىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. 1اقشانقان مەشىت عيماراتى ۇلتتىق ناقىشتاعى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلىپ، پوستمودەرنيستىك ستيلدە سالىنعان. نەگىزگى عيمارات ءۇشبۇرىشتى كولبەۋ قابىرعالار مەن كۇمبەزدەن تۇراتىن كۇردەلى پىشىندە تۇرعىزىلعان. ساۋلەتشى ساعىندىق جانبولاتوۆتىڭ سوزىنشە، وسىعان ۇقساس مەشىتتەر مالايزيادا، گەرمانيادا، اراب ەلدەرىندە بار. جوباعا تاپسىرىستى “قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى” رەسپۋبليكالىق مۇسىلماندار ءدىني بىرلەستىگى بەرگەن. عيمارات جەكە ازاماتتاردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن سالىنعان. قۇرىلىسشىلار جوباعا قانشا اقشا جۇمسالعانىن ايتپادى. 2كولەمى 3695 شارشى مەتر بولاتىن مەشىت جايعاسقان جەر ۋچاسكەسىنىڭ اۋماعى – 1,44 گەكتاردى قۇرايدى. كۇمبەزدىڭ

  • قوناەۆ پەن نازارباەۆتىڭ ارۋاق تۋرالى كوزقاراستارى

    القيسسا… بۇل كۇندە ءدىني ۋاعىزشىلارىمىز ءار جەردە «ارۋاققا قۇرمەت ەتۋ،  وعان سيىنۋ – اللاعا سەرىك قوسقاندىق»  دەيتىن،  ءتىپتى  «قابىر تۇرعىزباۋ،  ولىكتى جەرلەگەن سوڭ جەردى تەگىستەپ تاستاۋ»،  «جەتى،  قىرقى،  جىلدىعى دەگەندەر شاريعاتتا جوق»، «قۇران باعىشتاماۋ»، ت.ب ءپاتۋالار كوبەيە باستادى. مەن ءدىندار ادام بولماسام دا،  يلام دىنىنە سەنەتىن، وزىمە ءتان كوزقاراسىم، ءارى شامالى ءبىلىمىم بار ادام بولعاندىقتان مۇنداي ماسەلەگە  وز ويىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ويتكەنى،  ماعان تالانتتى جاراتۋشى سىيلاسا،  ءبىلىمدى اتا-انام مەن وسى حالقىم، وسكەن دالام، ورتام بەردى. سوندىقتان جوعارىداعى ماسەلە جونىندە ازداپ تولعانىپ كورەيىن،  ارتىق كەتسەم عاپۋ ەتەرسىزدەر. ارۋاق بار ما؟ « …تاڭعالاسىڭ،  ولاردىڭ ء‹بىز توپىراق بولعان كەزدە، جاڭادان جاراتىلامىز با؟» دەگەن سوزدەرىنە تاڭىرقاۋ كەرەك،  مىنە، بۇلار راببىلارىنا قارسى بولعاندار ءارى بۇلاردىڭ

  • اينۋددين مۋرادي: “اۋعان قازاعى اتامەكەنگە قايتقىسى كەلەدى”

    نۇرتاي لاحانۇلى اۋعانستاننان قاراعاندىعا كەلىپ وقىپ جۇرگەن ەتنيكالىق قازاق اينۋددين مۋرادي. (سۋرەت ءاينۋدديننىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.) اۋعانستاننىڭ قۇندىز ءۋالاياتى يمام-ساحيب اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن اينۋددين مۋرادي بىلتىر كۇزدە قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا تۇسكەن. اينۋددين ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا اۋعانستانداعى قازاقتاردىڭ اتامەكەنگە ورالعىسى كەلەتىنىن ايتتى. ازاتتىق: – سوڭعى جىلدارى اۋعانستاننان قازاقستانعا ءبىلىم الۋعا كەلەتىن قازاق جاستارىنىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. ول جاقتا قازاق وتباسى كوپ پە؟ اينۋددين مۋرادي: – وتباسىندا بەس بالامىز. قازىر اتا-انام، باۋىرلارىم تۇرىپ جاتقان ايماقتا 20 ءۇي قازاق بار. باسقا جەردە قازاق بار ما، جوق پا، بىلمەيمىن. ءبىزدىڭ اتالارىمىز وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان اۋماعىنان كوشكەن ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى كەيبىر تۋىستارىمىز قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن، قازىر وسىندا تۇرىپ جاتىر.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: