|  |  |  | 

Köz qaras Ruhaniyat Tarih

TEKTİLİK TURALI TÜSİNİK

Qazaq jasagiMarat Tokaşbaev

Älginde osı äleumettik jeliden qazaq halqı men qalmaq halqınıñ «tektiligi» turalı pikirler oqıp qaldım da osı posttı jazuğa qwlqım auğanı. Jalpı «tektilik» degen qwbılıs twtas etnosqa baylanıstı aytılmaydı. Mısalı francuzdar – tekti, berberler – teksiz, konkistadorlar – tekti, Çigançuk – teksiz dep ayta almaymız. Tekti adamdar da, teksiz adamdar da barlıq wltta, brlıq etnosta kezdesedi.

Qazaq halqı älemdegi eş halıqtan artıq ta emes, kem de emes. Anığın aytqanda qazaq halqında tektiler de köp, teksizder de jetip jatır. Eger wlt retinde keremet tekti bolsaq, 1937 jılı bir-birimizdi oqqa baylap, wstap bermes edik. Däl bügingi küni Ata zañımızdı ayaqqa taptatıp, orıs tiline üstemdik berip qoymas edik.

Ana bir jılı mäskeulik qalmaq jazuşısı Oleg Manjievpen tarih turalı äñgimelesip otırğanımızda «1771 jılı Edildiñ jağasınan atamekeni Joñğariyağa sarbazdar bolsa bir säri, beybit köşip bara jatqan 30 mıñnan astam qalmaq otbasın («Şañdı jorıq» -M.T.) qazaqtar nege ayausız qırdıñızdar?» degende bwğan sebep retinde «ata jauğa öşpendilik pen kek ädilettiligin» köldeneñ tartqanbız. Artınan oylanıp qalğanmın. Qazaq tekti bolsa bälkim olardıñ bala-şağasın qırmay aman-esen jiberer me edi, kim bilsin? Alayda öter is ötti, jeñimpazğa sot joq. Biraq tektilik wltqa qatıssız wğım ekenine osı mısaldar jetkilikti dep oylaymın.

Sonımen tektilik degen ne? «Tektilik – adam boyındağı asıl qasietterdiñ, parasattılıqtıñ ülgisi retinde wrpaqtan-wrpaqqa ruhani sabaqtastıqpen berilui» deydi Uikipediya. Al häkim Abay: «Adam-adamnan, tek bilimi arqılı artıq» dey otırıp: «Äueli adamnıñ adamdığı aqıl, ğılım degen närselermenen. Mwnıñ tabılmaqtığına sebepter – äueli hauas sälim (izgi sezim – M.T) häm tän saulıq. Bwlar tuısınan boladı, qalmıs özgeleriniñ bäri jaqsı ata, jaqsı ana, jaqsı qwrbı, jaqsı wstazdan boladı», – deydi öziniñ 38 qarasözinde. YAğni tektilik degenimiz äri qanmen, äri tärbiemen keletin asıl qasietter eken. Al asıl qasietke «talap, eñbek, tereñ oy, qanağat, raqım» jatatının Abay atam aytıp qoyğan. Ziyalı qauım oğan öz tarapınan sıpayılıq pen keşirimşildikti de qosıp jatadı.

Qanday qiın jağdayda da adamdıq, adamgerşilik biiktikten tüspeu – tektiliktiñ körinisi. Sondıqtan “qazaq – tekti”, “qalmaq – tekti” dep bağalau asıra aytılğan söz. Qalmaqtı qaydam, Alla tağalam, qazaq halqın sonday tektilik deñgeyine jetkize körsin!

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Qıtaydağı ekonomikalıq krezis

      Qıtay ekonomikasınıñ tarihı Bizdiñ eramızdıñ 138jılı Qıtay elşisi jañ cian batısta ferğanağa deyin kelip qaytadı.Bwl kezde Qıtaydıñ Han' imperiyasımen köşpendi Ğwn imperiyasınıñ arasında bitpes soğıstar etek alğan bolatın.Bwl soğısta tek qana jer teritoriya talası ğana emes ülken ekonomikalıq müddelerde jatqanı anıq,olay deytinimiz ol zamanda Qıtay halqı negizi eginşilikpen qosımşa toqımaşılıq,azdap qolonerkasıppen aynalıstı.Bastı öndiris önimi sanalatın farfor men jibekti satu üşin wlken bazar kerek edi.Han udi patşanıñ twsına deyingi imperiyatorlar twsına deyin halıqtan tek1/30 salıq jinalıp twrdıda halıqtıñ äl -auhatı jaqsardı,bwnı sol kezdegi derekterde:«dala mıñğırğan malğa ,qambalar astıqqa tolıp,qazına altın,kümis aqşalarğa tolıp ketti,tipti sanın aludıñ özi mümkin emes edi»degen derekten köruge boladı.Han' patşalığı alğaş qwrılğan kezderi Ğwndardan oysıray jeñilip jılına

  • Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı

    Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı. Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.         Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri

  • Şäkerim qajınıñ atına qatıstı

    Şäkerimdi “Şäkärim” dep atau qalıptasıp ketti. Özim de osılay aytıp jürgem. Mwhtar Mağauin aqsaqaldıñ eki uäjinen soñ pikirimdi özgerttim. Aqsaqaldıñ sözinşe, birinşiden, Şıñğıstau, Baqanas pen Şwbartaudağı ağayını közi tirisinde häm keyin şayırdı “Şäkerim” dep atağan. Ekinşiden, tipti zamandastarınıñ közin körip, sözin estigenderge senbegen jağdayda, mınaday qisınğa toqtauğa boladı: qazaq tilinde “äkä” degen buın müldem joq, söz işinde kezdespeydi, fonetikalıq zañdılıqqa qayşı. “Äke”, “däke” (marlya), “Säke” degen siyaqtı ataular sonıñ ayğağı. Aqsaqaldıñ osı birinşi uäji-aq öz basıma jetkilikti edi, ekinşisi mwnıñ dwrıstığın äbden wğındırıp twr. Ğalım BOQAŞtıñ facebook paraqşasınan alındı BAS TÄUELSİZDİGİ Adamnıñ şın minezi, oy-pikiri häm qabileti jeke bası üşin sayasi-ekonomikalıq täuelsizdik tuğanda ğana bilinedi (salıstırmalı türde aytıp otırmın, absolyut

  • Aydos SARIM: ESEYGEN QOĞAMNIÑ BWTINA  KOLGOTKI KIGİZU – AQIMAQTIQ

    DAT!  • Ötip bara jatqan jıldıñ qoğamdıq qorıtındısın jäne bolaşaqqa sayasi joralğı jasaudı belgili sayasattanuşı Aydos Sarım mırzadan swrağan edik. Sondağı oy-tarazı topşılaudıñ toqeteri tömendegidey boldı. – Aydos mırza, sonımen tağı da bir jıldı tügesetin kez kelip qaldı: äleumettik jelide äzil-birqaqpaylar jazıp qoyatın ädetiñiz bar edi – biılğı eñ bir qızğılıqtı jazbañızdı eske alayıqşı? – Şının aytayın, däl qazir naqtı bir sebepti, ne oqiğanı aytudıñ özi qiın bolıp ketti. Sebebi, aşığın aytayıq, jıldan-jılğa, künnen-künge bügingi bilik özin-özi külkige aynaldırıp keledi. Biliktiñ eñ mıqtı, eñ keremet degen ideyalarınıñ özi ayaq astınan külkige, sayqımazaqqa aynalıp ketip jatqan uaqıtta ömir keşip jatqan türimiz bar. Bwnıñ barlığın şendilerimiz ädeyi istep jatır dep te ayta

  • SÄTBAEV NEGE QUĞINDALDI?

           Qazaq jerindegi wlttıq Ğılım akademiyasın qwru ideyası Wlı Otan soğısı jürip jatqan uaqıtta payda bolğan edi. Körnekti ğalım soğıstıñ qiınşılığına moyınswnbay, Qazaq KSR Ğılım akademiyasın wyımdastıru isin tabandı türde qolğa aldı. Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ qwrıluı respublikamızdıñ ğılımi twrğıda däleldi şeşimderin twjırımdauğa, el ekonomikasınıñ, ğılımı men mädenietiniñ örkendeuine ülken mümkindikter aştı. Ğılım akademiyasınıñ qwramına zertteu instituttarı, kitaphanalar men mwrajaylar, laboratoriyalar, sonımen birge bazalar men filialdar qaraydı, sonday-aq, bwl mekemelerdegi tiisti salalardı joğarı bilimdi mamandar jäne qızmetkerlermen qamtamasız etedi.        Qazaq KSR Ğılım akademiyası aşılğannan keyin derbes ğılım salalarında zertteu instituttarınıñ aşıluı etek ala bastaydı. Qoğamdıq jäne jaratılıstanu ğılım salalarında köptegen ğılımi zertteu ortalıqtarınıñ aşıluı, olardıñ damuına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: