|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Alaş arısı Rayımjan Marsektiñ ata-tegi jöninde.

Alash arystary

 

    Resey imperiyasınıñ otarlıq ezgisine qarsı twrıp, odan keyingi kommunistik-şovinistik kezeñde wlt müddesin qorğap, wlttıq sayasi partiya qwrıp, qazaqtıñ memlekettiligin qayta jañğırtuğa talpınğan qazaq ziyalıları men oqımıstılarınıñ  jarıq jwldızdarınıñ, iri qayratkerleriniñ biri nayman-teristañbalıdan şıqqan Rayımjan Marsek edi.  Rayımjan Marsektiñ ömiri, qazası jöninde birtalay zertteuler jürgizilip, kitaptar da jazılğan.  Alaş arısınıñ artında qalğan wrpaqtarı jöninde, Raymıjannıñ tuğan inisi Şeriyazdannıñ qızı Twrdıqan apayımızdıñ «Keşuler» attı kitäbinde tolığımen aytılğan.  Osı apayımızdıñ jazğan kitäbi men  tarih ğılımdarınıñ doktorı Äbjanovtıñ jauaptı redaktorlığımen jazılğan Rayımjan Marsek turalı «Qazaq qayda bara jatır?» attı kitäpterde aytılmağan  birer derekterdi keltirudi jön kördim.Raqymjan Marsek

   Töñkeristen keyin Rayımjan Marsektiñ kontrrevolyuciyaşıl atalğanı belgili. Bıltır jazda bayjigittiñ ataqtı şejiresi bolğan, Däuletbay batırdıñ egizi Esengeldi bidiñ wrpağı Mälik ağa Mwqaşwlı jürek talmasınan dünieden ötken edi. Kezinde osı Mälik ağa marqwm Tarbağatay audanınıñ äskeri komissariatında qızmet jasap jürip köptegen qwpiya derekterdi bilgen bolğan.  Elinde «tiri enciklopediya» atanğan  Mälik ağanıñ  qolınan men eñ alğaş osı Rayımjan Marsek jönindegi çekisterdiñ deregin kördim. Bir kezdeskenimizde satıbaldılarmen qwdandas ekenimizdi estigen Mälik ağa, Rayımjannıñ babası teristañbalı Satıbaldı batır turalı äñgimesin bastap ketip, kezinde, äskeri komissariatta qızmet jasap jürgen künderinde şekaraşıl çekisterge qızmet etken Raşid Merkurbanovtan Rayımjan Marsek turalı estigenderin aytıp berdi. Merkurbanov Zaysannıñ tatarı edi. «Tarbağataydıñ qızıl qırandarı» attı bol'şevikterdiñ äygili äskeri otryadı Qıtaymen şekarada kontrrevolyuciyaşıldardıñ şabuıldarına tötep biruge jwmıldırğanı belgili.  Osı Merkurbanov pen Aqjar auılınıñ azamatı bolğan Intin Qasen attı aqsaqaldar, Qıtayğa ötip ketken Rayımjannıñ atınıñ Zaysan-Tarbağatay öñirinde jañğırıp twrğanın aytıp ketedi. Rayımjannıñ: «Kökpekti, Tarbağatay, Qalba, Böken, Qızığın qayta aynalıp körer me eken?!» dep kezinde öleñ aytıp jürgeni beker bolmağan.  Alaş qozğalısına şeksiz berilgen Rayımjan Marsek  qızıldardıñ Semeyde  üstemdikke ie bolıp, Alaştan Rayımjandı küşpen ayırğan kezde ol Zaysan qalasına kelip Alaşorda komitetin qwrıp, oğan basşılıq jasağan. Demek, Wlan audanınıñ tuması bolğan Rayımjan Zaysan-Tarbağatay halqına da tanımal bolğan. Eñ aldımen ol öziniñ batırlığımen, alğırlığımen közge tüsken. Keyin, Baqtı arqılı Qıtayğa ötip ketkende kontrrevolyuciyaşıl top jinap, eki künniñ birinde «qızıldardı şabamın!» dep jüredi eken.  Sol kezde Qıtaydağı Qızır töre Rayımjannıñ osı qızbalığın bilip, elimen aqıldasıp: «Osığan aramızdan bir qız berip qosalıq, balalı-şağalı bolğan soñ, sotqarlığın qoyar!» dep kereydiñ Nwrjamal degen qızına qosqan.  Rayımjan üylenip, bala oqıtıp jürse de, öziniñ kontrrevolyuciyaşıl äreketterin qoymağanı jöninde, Mälik ağanıñ qolınan alğan derekten de añğaruğa boladı. Öziniñ is-äreketterin Rayımjan janwyasına sezdirmegen deydi.  1992-şi jılı «Aqiqat» jurnalında jarıq körgen bwl derekte bılay delingen eken:

   «Qıtaydağı qazaqtıñ Kontr. Rev. Ortalığınıñ qızmeti turalı»,  Şekaranıñ arğı betinen tüsken materialdardağı mälimet boyınşa, şekaranıñ arğı betindegi wltşıl qazaq kontrrev. Ortalığınıñ jetekşisi Marsekov ötken jıldıñ soñğı künderinde Djanrdan Şara-Sume qalası audanına kelgen: jolşıbay Märsekov qabıqtağı bay Aqış Şeredinovqa toqtağan. Marsekov keybir qazaqtarğa öziniñ Altaydağı mañğol baylarımen birigudi közdeytinin mälimdegen, Märsekovtıñ izinşe-aq qañtardıñ alğaşqı künderinde qabıq arqılı üş liniyalı vintovkamen 30 adamdıq Alaş otryadı jürip ötken. Dam mekeninde otryad Qonısbaev Hasenge toqtağan. Otryad Altayğa ketip baradı. Saparları anıqtalmağan».ajLkYfK-7vE

   Mine, osı  mälimetterden  keyin arğı bettegi Rayımjan çekisterdiñ nısanasına mıqtılap alınğan edi.  Anau-mınau qaşqın emes, orıstıñ Savinkovı siyaqtı, Qıtaydağı kontrevolyuciyalıq Ortalıqtıñ basşısı bolğan Rayımjannıñ qazası turalı ärtürli nwsqalar aytıladı. «Tiridey kömdi» degenniñ qaydan aytılğanı jöninde Mälik ağa, Merkurbanov pen  Intin Qasenniñ auzınan estigenderin de mağan aytıp berdi. 1938-şi jılı Stalinniñ tapsırmasımen Qıtaydağı kontrrevolyucionerlerdiñ bäri de twtqınğa alınıp, jüz şaqtı adam ölim jazasına kesiledi. Ükimdi orındauşılardıñ köbisi qıtay kommunisteriniñ qatarındağı wyğırlar eken. Olar qoldarı arttarına baylanğan qazaqtardı Sayapil dalasına aparıp şetterinen bauızdap öltire bastağanda, Rayımjan boy bermey ketken soñ, sonı ğana basınan atıp qwlatqan.  Qazaqtardı äketkende satırlatıp atılğan mıltıqtardıñ dauısı ädettegidey estilmegen soñ,  el arasında «tiridey kömdi» degen laqap tarap ketken.  Mine, bergi jaqta atağınan at ürkigen, qızıl qırandardıñ özderiniñ nazarında bolğan  Rayımjannıñ qazası jöninde qızıl qırandar otryadına osınday mälimet kelgen eken.

  Bwl näubetten qarataydıñ Äbdikerim bolısınıñ batır wlı Şabdan ğana qwtılıp ketken edi. Özimizdiñ mataylıq Ädi Şäripov ağamız Keñes däuirinde Londonğa barğanında osı Şabdandı köripti.  Ağılşın äyeline üylengen, eki qızı bar eken. «Men Äbdikerimniñ Şabdanımın, men tirimin!» dep ayqay salğan deydi aqın-jazuşı Şekerbanu Rahmetoldaqızı öziniñ jazğan «Este qalar esimder» attı kitäbinde.

   Endi bir aqın-jazuşı, Qıtaydan qaytqan oralman bauırımız törtuıldıq  Imanğazı Nwrahmetwlı Qıtayda jürgen kezderinde Äbdikerim bolıstıñ eki nemeresin körse, Imanğazınıñ  qayın atası Rayımjandı körgen eken. Rayımjan Imanğazınıñ qayın jwrtı Esirgepterge «tuısımız» dep kelip jürgen deydi.  Bir teristañbalı bolğan soñ «tuısımız» dep aytqan bolsa kerek. Rayımjannıñ tuğan bauırı Şeriyazdan, tersitañbalı Jänibek batırdıñ wrpağı Düsip qajınıñ qızı Oqa apanı alğan edi. Esirgeptegi Meyirbaevtardıñ şeşeleri Masara apa da osı Jänibek batırdıñ wrpağı boladı.   Oqa apa da, Masara apa da Rayımjannıñ zamandastarı bolğan soñ, osı qwdandalıqtı bilip «tuısımız» dedi me eken, kim bilsin.  Kezindegi Marsek bolıstıñ wrpaqtarı, nemere inileri, Satıbaldı äuletiniñ ökilderi qazirgi Qasım Qaysenov kentindegi mektepke Rayımjannıñ atın berip, aldına müsinin qoyıp önegeli is bitirdi.  Alaş qayratkeri Rayımjan Marsekti qwrmetteu iltipatı osımen toqtamau kerek deymin.     

   Tersitañbalı Aqtanadan Aytqwl, Satıy, Jarılğaptar siyaqtı, Rayımjannıñ babası Satıbaldı da batır bolğan. 1771-şi jılı Kökjal Baraq qırğızdıñ qalıñ qolınıñ qorşauına tüskende, özderi tügelimen qırılsa elge habar jetpey qalatının sezip,  mergen bolğan soñ quğınğa aldırtpas dep Satıy batırdı babamız qorşaudan şığartıp jibergen eken.  «Kökjal Baraq qaşqanda quıp pa ediñ?» degen şapıraştı Süyinbaydıñ elinde bwl oqiğalar aytılıp jüredi. Dulattardıñ aytqanında Şu özeniniñ mañında Kökjal Baraqtıñ eki adamı qorşaudan qwtılıp ketken eken. Ekinşi adamdı men Satıbaldı ma dep jüruşi edim. Keyin, Makanşıdağı tuma Şıñqoja batırdıñ wrpaqtarınan ekinşi adamnıñ osı Şıñqoja bolğanın estidim. Alay da, Şıñqoja batır İleden ötkende suğa ağıp ketedi. Satıydan suıq habardı estigen sarıjomarttıq Tanaş batır men şanışqılı Berdiqoja batırlar Kökjal Baraq babamnıñ kegin qaytaru üşin qırğızğa barğanda, ağayındı Satıbaldı men Satıy batırlar babamızdıñ qazasına sebepşi bolğan qırğızğa kirme, tübi sayaq-şapıraştı Sadır batırdıñ eki wldarın Sadırdıñ közinşe bauızdap tastağan.  Satıy batır sadağımen atıp atınan wşırğan Sadırdı  Berdiqojanıñ özi bauızdaydı. Tanaş batır jekpe-jekte qatarınan eki qırğızdıñ batırın öltiredi. Keyin, äkesin öltirgen Tanaş batırdı oljağa alınğan qırğızdıñ qızı, batırdıñ suğa tüsip jürgen kezinde sadaqpen atıp öltiredi. Berdiqojanı seksen qırğız kelip Ayaköz mañında wstap alıp öltirip, denesin müşelep qarnına tığıp ay dalada tastap ketken eken.  Sonıñ üşin wstalğan qırğızdıñ bir manabınıñ balasın Berdiqoja batırdıñ tört äyeli: «qırğızdı bizge beriñder» dep, öz koldarımen pışaqtap öltiredi. «Berdekemniñ mingeni qaraalayaq, swm qırğız keskilepti ayamay-aq!» dep joqtau aytadı. Mine, joñğarlardı qwrtqannan keyin solardan bos qalğan jerlerge qazaq-qırğız talasınıñ bel ortasında teristañbalı Satıy men Satıbaldı batırlar da jürgen. Satıy batır Şığıs Qazaqstan jerin joñğarlardan azat etude basşılıq etken.  Osı oqiğalar jöninde joğarğı Şekerbanu Rahmetoldaqızı jeñgemiz Almatıda tarihi roman jazu üstinde. Bıltırğı jazda Şekerbanu jeñgemiz Satıy batırdıñ wrpağı Baqıtgül hanımğa erip, Ayırtaudıñ tübindegi säuegey üñgirdiñ qasındağı Satıy batırdıñ bwlağınıñ basına Qabanbay, Kökjal Baraq, Satıy, Satıbaldı batırlardıñ kezdesken jerin köruge barıp qayttı. Joñğarlardı qwrtu josparında Sibege kelip joñğarlardıñ qamalın alğandar Qabanbay batır, Baraq swltan, Kökjal Baraq, toğas Baybaraq batır, sadır Maylı batır, taraqtı Bayğozı batır, teristañbalı Jarılğap, Satıy men Satıbaldı batırlar edi. Qazirgi tañda Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi Danial Ahmetovtıñ bastauımen Ablaykit atalatın osı joñğardıñ qamalı qaytadan qalpına keltirilip jatır. Alay da, bwl batırlardı eşkim de esine alıp otırğan joq. Bwl qamaldı Qaldan Seren qiratqan dep adasıp jür. Bwl qamaldıñ bas jağındağı jartasta meniñ babam Kökjal Baraqtıñ joñğarlarmen bästesip köterip äkelip qoyğan tastıñ twrğanın da bilmeydi. Al endi, jergilikti halıq bolsa, bwl añızdı jatqa aytadı. Kökjal Baraq bwl qamaldı bwzbasa, bwl añız qaydan kalğan? Iä, ruhani jañğırıp jatqanımızdıñ siqı osı bolar. Babalarımız qırıp tastağan joñğardı jañğırtıp jatırmız. Baraq babamnıñ endi bir wrpağı, tarihşı  Sovethan Qaliğojin ağamız öziniñ jazğan jırında:

                                  «Sarıqwl, Atığay men Satıbaldı,

                                  Jauına jolbarıstay atıladı,

                                  Bir jılda jiırma bir jau batırın,

                                  Jayratıp jekpe-jekte atın aldı».

     - degen eken. Satıbaldınıñ batır bolğanı Keñes däuirinde Rayımjannıñ babası bolğan soñ, köp aytılmağan edi.

                                     Qayrat Zarıphan. Şejiretanuşı.

kerey.kz

Related Articles

  • Qıtaydağı ekonomikalıq krezis

      Qıtay ekonomikasınıñ tarihı Bizdiñ eramızdıñ 138jılı Qıtay elşisi jañ cian batısta ferğanağa deyin kelip qaytadı.Bwl kezde Qıtaydıñ Han' imperiyasımen köşpendi Ğwn imperiyasınıñ arasında bitpes soğıstar etek alğan bolatın.Bwl soğısta tek qana jer teritoriya talası ğana emes ülken ekonomikalıq müddelerde jatqanı anıq,olay deytinimiz ol zamanda Qıtay halqı negizi eginşilikpen qosımşa toqımaşılıq,azdap qolonerkasıppen aynalıstı.Bastı öndiris önimi sanalatın farfor men jibekti satu üşin wlken bazar kerek edi.Han udi patşanıñ twsına deyingi imperiyatorlar twsına deyin halıqtan tek1/30 salıq jinalıp twrdıda halıqtıñ äl -auhatı jaqsardı,bwnı sol kezdegi derekterde:«dala mıñğırğan malğa ,qambalar astıqqa tolıp,qazına altın,kümis aqşalarğa tolıp ketti,tipti sanın aludıñ özi mümkin emes edi»degen derekten köruge boladı.Han' patşalığı alğaş qwrılğan kezderi Ğwndardan oysıray jeñilip jılına

  • Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı

    Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı. Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.         Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri

  • Bwqara TIŞQANBAEV

    Bwqara TIŞQANBAEV, 1920-şı jılı Almatı oblısında düniege kelgen. 30-şı jıldarı alapat aştıqta Şığıs Türkistandağı qazaqtarğa ötken. 1944-şı jılı Qwljadağı “Azat Şığıs Türkistan” (keyin Töñkeris Tañı bolıp özgertilgen) gazetiniñ qazaq tilindegi nwsqasınıñ jauaptı redaktorı (bas redaktor) bolğan. 1945-şı jılı Qwljada Şığıs Türkistan töñkerisşil jastar wyımınıñ ortalıq komiteti qwrılıp, komitet jağınan şığarılğan “ODAQ” jurnalınıñ bas redaktorı bolğan. 1952-şı jılı Şıñjañ ölkelik mädeniet meñgenmesine auısıp bölim bastığı bolğan. Keyin “ŞWĞILA” jurnalınıñ şığuına jetekşilik etken. 1955-şı jılı “Qasen-Jämila” kinosın jazıp, ekranğa tüsirgen. 1962-şı jılı auğan qalıñ elmen birge Qazaqstanğa ötken. Eldeç Orda

  • SÄTBAEV NEGE QUĞINDALDI?

           Qazaq jerindegi wlttıq Ğılım akademiyasın qwru ideyası Wlı Otan soğısı jürip jatqan uaqıtta payda bolğan edi. Körnekti ğalım soğıstıñ qiınşılığına moyınswnbay, Qazaq KSR Ğılım akademiyasın wyımdastıru isin tabandı türde qolğa aldı. Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ qwrıluı respublikamızdıñ ğılımi twrğıda däleldi şeşimderin twjırımdauğa, el ekonomikasınıñ, ğılımı men mädenietiniñ örkendeuine ülken mümkindikter aştı. Ğılım akademiyasınıñ qwramına zertteu instituttarı, kitaphanalar men mwrajaylar, laboratoriyalar, sonımen birge bazalar men filialdar qaraydı, sonday-aq, bwl mekemelerdegi tiisti salalardı joğarı bilimdi mamandar jäne qızmetkerlermen qamtamasız etedi.        Qazaq KSR Ğılım akademiyası aşılğannan keyin derbes ğılım salalarında zertteu instituttarınıñ aşıluı etek ala bastaydı. Qoğamdıq jäne jaratılıstanu ğılım salalarında köptegen ğılımi zertteu ortalıqtarınıñ aşıluı, olardıñ damuına

  • Tekes audanınıñ qala qwrlısın “ŞAÑIRAQ” formasında jobalap wsınıs jasağan Älimjan Aqalaqşı.

    Jalpı Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ wlt-azattıq köterilisine deyingi (1939-1944jj arası) mädeni, ädebi, ekonomikalıq häm ağartuşılıq tarixı ğılmi twrğıda zerttelmey keledi. Bir xalıq üşin qolına qaru alıp janın şüperekke tüyip, basın qauipke tigu- sol xalıq şıdamınıñ eñ soñğı talğamı dep esepteymin, oğan deyin ol xalıq ruxani, mädeni häm äleumettik jañğırumen tiresip bağadı. Meniñ aytpağım, Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ qarulı töñkeris jasağanğa deyingi mädeni, ruxani häm äleumettik-ekonomikalıq jañğıruı turalı bolmaq.  20-jıldardıñ bası ülken ruxani jañğırudıñ bastauı sanaldı. Älemdik deñgeyde jürilip jatqan mädeni tolqulardı küni bwrtın sezinip öz xalqın bayırğınıñ qarañqı qaptalında wyıqtap, wyalap qalmasın dep şamşıraqqa, jarıq kökjiekke süyregen kösemder payda bola bastadı. Sonday jañalıqtıñ şağın mısalına bügin toqtalmaqpın. Altayda, Ürimjide, Qwljada, Şäueşekte qazaqtar

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: