|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Alaş arısı Rayımjan Marsektiñ ata-tegi jöninde.

Alash arystary

 

    Resey imperiyasınıñ otarlıq ezgisine qarsı twrıp, odan keyingi kommunistik-şovinistik kezeñde wlt müddesin qorğap, wlttıq sayasi partiya qwrıp, qazaqtıñ memlekettiligin qayta jañğırtuğa talpınğan qazaq ziyalıları men oqımıstılarınıñ  jarıq jwldızdarınıñ, iri qayratkerleriniñ biri nayman-teristañbalıdan şıqqan Rayımjan Marsek edi.  Rayımjan Marsektiñ ömiri, qazası jöninde birtalay zertteuler jürgizilip, kitaptar da jazılğan.  Alaş arısınıñ artında qalğan wrpaqtarı jöninde, Raymıjannıñ tuğan inisi Şeriyazdannıñ qızı Twrdıqan apayımızdıñ «Keşuler» attı kitäbinde tolığımen aytılğan.  Osı apayımızdıñ jazğan kitäbi men  tarih ğılımdarınıñ doktorı Äbjanovtıñ jauaptı redaktorlığımen jazılğan Rayımjan Marsek turalı «Qazaq qayda bara jatır?» attı kitäpterde aytılmağan  birer derekterdi keltirudi jön kördim.Raqymjan Marsek

   Töñkeristen keyin Rayımjan Marsektiñ kontrrevolyuciyaşıl atalğanı belgili. Bıltır jazda bayjigittiñ ataqtı şejiresi bolğan, Däuletbay batırdıñ egizi Esengeldi bidiñ wrpağı Mälik ağa Mwqaşwlı jürek talmasınan dünieden ötken edi. Kezinde osı Mälik ağa marqwm Tarbağatay audanınıñ äskeri komissariatında qızmet jasap jürip köptegen qwpiya derekterdi bilgen bolğan.  Elinde «tiri enciklopediya» atanğan  Mälik ağanıñ  qolınan men eñ alğaş osı Rayımjan Marsek jönindegi çekisterdiñ deregin kördim. Bir kezdeskenimizde satıbaldılarmen qwdandas ekenimizdi estigen Mälik ağa, Rayımjannıñ babası teristañbalı Satıbaldı batır turalı äñgimesin bastap ketip, kezinde, äskeri komissariatta qızmet jasap jürgen künderinde şekaraşıl çekisterge qızmet etken Raşid Merkurbanovtan Rayımjan Marsek turalı estigenderin aytıp berdi. Merkurbanov Zaysannıñ tatarı edi. «Tarbağataydıñ qızıl qırandarı» attı bol'şevikterdiñ äygili äskeri otryadı Qıtaymen şekarada kontrrevolyuciyaşıldardıñ şabuıldarına tötep biruge jwmıldırğanı belgili.  Osı Merkurbanov pen Aqjar auılınıñ azamatı bolğan Intin Qasen attı aqsaqaldar, Qıtayğa ötip ketken Rayımjannıñ atınıñ Zaysan-Tarbağatay öñirinde jañğırıp twrğanın aytıp ketedi. Rayımjannıñ: «Kökpekti, Tarbağatay, Qalba, Böken, Qızığın qayta aynalıp körer me eken?!» dep kezinde öleñ aytıp jürgeni beker bolmağan.  Alaş qozğalısına şeksiz berilgen Rayımjan Marsek  qızıldardıñ Semeyde  üstemdikke ie bolıp, Alaştan Rayımjandı küşpen ayırğan kezde ol Zaysan qalasına kelip Alaşorda komitetin qwrıp, oğan basşılıq jasağan. Demek, Wlan audanınıñ tuması bolğan Rayımjan Zaysan-Tarbağatay halqına da tanımal bolğan. Eñ aldımen ol öziniñ batırlığımen, alğırlığımen közge tüsken. Keyin, Baqtı arqılı Qıtayğa ötip ketkende kontrrevolyuciyaşıl top jinap, eki künniñ birinde «qızıldardı şabamın!» dep jüredi eken.  Sol kezde Qıtaydağı Qızır töre Rayımjannıñ osı qızbalığın bilip, elimen aqıldasıp: «Osığan aramızdan bir qız berip qosalıq, balalı-şağalı bolğan soñ, sotqarlığın qoyar!» dep kereydiñ Nwrjamal degen qızına qosqan.  Rayımjan üylenip, bala oqıtıp jürse de, öziniñ kontrrevolyuciyaşıl äreketterin qoymağanı jöninde, Mälik ağanıñ qolınan alğan derekten de añğaruğa boladı. Öziniñ is-äreketterin Rayımjan janwyasına sezdirmegen deydi.  1992-şi jılı «Aqiqat» jurnalında jarıq körgen bwl derekte bılay delingen eken:

   «Qıtaydağı qazaqtıñ Kontr. Rev. Ortalığınıñ qızmeti turalı»,  Şekaranıñ arğı betinen tüsken materialdardağı mälimet boyınşa, şekaranıñ arğı betindegi wltşıl qazaq kontrrev. Ortalığınıñ jetekşisi Marsekov ötken jıldıñ soñğı künderinde Djanrdan Şara-Sume qalası audanına kelgen: jolşıbay Märsekov qabıqtağı bay Aqış Şeredinovqa toqtağan. Marsekov keybir qazaqtarğa öziniñ Altaydağı mañğol baylarımen birigudi közdeytinin mälimdegen, Märsekovtıñ izinşe-aq qañtardıñ alğaşqı künderinde qabıq arqılı üş liniyalı vintovkamen 30 adamdıq Alaş otryadı jürip ötken. Dam mekeninde otryad Qonısbaev Hasenge toqtağan. Otryad Altayğa ketip baradı. Saparları anıqtalmağan».ajLkYfK-7vE

   Mine, osı  mälimetterden  keyin arğı bettegi Rayımjan çekisterdiñ nısanasına mıqtılap alınğan edi.  Anau-mınau qaşqın emes, orıstıñ Savinkovı siyaqtı, Qıtaydağı kontrevolyuciyalıq Ortalıqtıñ basşısı bolğan Rayımjannıñ qazası turalı ärtürli nwsqalar aytıladı. «Tiridey kömdi» degenniñ qaydan aytılğanı jöninde Mälik ağa, Merkurbanov pen  Intin Qasenniñ auzınan estigenderin de mağan aytıp berdi. 1938-şi jılı Stalinniñ tapsırmasımen Qıtaydağı kontrrevolyucionerlerdiñ bäri de twtqınğa alınıp, jüz şaqtı adam ölim jazasına kesiledi. Ükimdi orındauşılardıñ köbisi qıtay kommunisteriniñ qatarındağı wyğırlar eken. Olar qoldarı arttarına baylanğan qazaqtardı Sayapil dalasına aparıp şetterinen bauızdap öltire bastağanda, Rayımjan boy bermey ketken soñ, sonı ğana basınan atıp qwlatqan.  Qazaqtardı äketkende satırlatıp atılğan mıltıqtardıñ dauısı ädettegidey estilmegen soñ,  el arasında «tiridey kömdi» degen laqap tarap ketken.  Mine, bergi jaqta atağınan at ürkigen, qızıl qırandardıñ özderiniñ nazarında bolğan  Rayımjannıñ qazası jöninde qızıl qırandar otryadına osınday mälimet kelgen eken.

  Bwl näubetten qarataydıñ Äbdikerim bolısınıñ batır wlı Şabdan ğana qwtılıp ketken edi. Özimizdiñ mataylıq Ädi Şäripov ağamız Keñes däuirinde Londonğa barğanında osı Şabdandı köripti.  Ağılşın äyeline üylengen, eki qızı bar eken. «Men Äbdikerimniñ Şabdanımın, men tirimin!» dep ayqay salğan deydi aqın-jazuşı Şekerbanu Rahmetoldaqızı öziniñ jazğan «Este qalar esimder» attı kitäbinde.

   Endi bir aqın-jazuşı, Qıtaydan qaytqan oralman bauırımız törtuıldıq  Imanğazı Nwrahmetwlı Qıtayda jürgen kezderinde Äbdikerim bolıstıñ eki nemeresin körse, Imanğazınıñ  qayın atası Rayımjandı körgen eken. Rayımjan Imanğazınıñ qayın jwrtı Esirgepterge «tuısımız» dep kelip jürgen deydi.  Bir teristañbalı bolğan soñ «tuısımız» dep aytqan bolsa kerek. Rayımjannıñ tuğan bauırı Şeriyazdan, tersitañbalı Jänibek batırdıñ wrpağı Düsip qajınıñ qızı Oqa apanı alğan edi. Esirgeptegi Meyirbaevtardıñ şeşeleri Masara apa da osı Jänibek batırdıñ wrpağı boladı.   Oqa apa da, Masara apa da Rayımjannıñ zamandastarı bolğan soñ, osı qwdandalıqtı bilip «tuısımız» dedi me eken, kim bilsin.  Kezindegi Marsek bolıstıñ wrpaqtarı, nemere inileri, Satıbaldı äuletiniñ ökilderi qazirgi Qasım Qaysenov kentindegi mektepke Rayımjannıñ atın berip, aldına müsinin qoyıp önegeli is bitirdi.  Alaş qayratkeri Rayımjan Marsekti qwrmetteu iltipatı osımen toqtamau kerek deymin.     

   Tersitañbalı Aqtanadan Aytqwl, Satıy, Jarılğaptar siyaqtı, Rayımjannıñ babası Satıbaldı da batır bolğan. 1771-şi jılı Kökjal Baraq qırğızdıñ qalıñ qolınıñ qorşauına tüskende, özderi tügelimen qırılsa elge habar jetpey qalatının sezip,  mergen bolğan soñ quğınğa aldırtpas dep Satıy batırdı babamız qorşaudan şığartıp jibergen eken.  «Kökjal Baraq qaşqanda quıp pa ediñ?» degen şapıraştı Süyinbaydıñ elinde bwl oqiğalar aytılıp jüredi. Dulattardıñ aytqanında Şu özeniniñ mañında Kökjal Baraqtıñ eki adamı qorşaudan qwtılıp ketken eken. Ekinşi adamdı men Satıbaldı ma dep jüruşi edim. Keyin, Makanşıdağı tuma Şıñqoja batırdıñ wrpaqtarınan ekinşi adamnıñ osı Şıñqoja bolğanın estidim. Alay da, Şıñqoja batır İleden ötkende suğa ağıp ketedi. Satıydan suıq habardı estigen sarıjomarttıq Tanaş batır men şanışqılı Berdiqoja batırlar Kökjal Baraq babamnıñ kegin qaytaru üşin qırğızğa barğanda, ağayındı Satıbaldı men Satıy batırlar babamızdıñ qazasına sebepşi bolğan qırğızğa kirme, tübi sayaq-şapıraştı Sadır batırdıñ eki wldarın Sadırdıñ közinşe bauızdap tastağan.  Satıy batır sadağımen atıp atınan wşırğan Sadırdı  Berdiqojanıñ özi bauızdaydı. Tanaş batır jekpe-jekte qatarınan eki qırğızdıñ batırın öltiredi. Keyin, äkesin öltirgen Tanaş batırdı oljağa alınğan qırğızdıñ qızı, batırdıñ suğa tüsip jürgen kezinde sadaqpen atıp öltiredi. Berdiqojanı seksen qırğız kelip Ayaköz mañında wstap alıp öltirip, denesin müşelep qarnına tığıp ay dalada tastap ketken eken.  Sonıñ üşin wstalğan qırğızdıñ bir manabınıñ balasın Berdiqoja batırdıñ tört äyeli: «qırğızdı bizge beriñder» dep, öz koldarımen pışaqtap öltiredi. «Berdekemniñ mingeni qaraalayaq, swm qırğız keskilepti ayamay-aq!» dep joqtau aytadı. Mine, joñğarlardı qwrtqannan keyin solardan bos qalğan jerlerge qazaq-qırğız talasınıñ bel ortasında teristañbalı Satıy men Satıbaldı batırlar da jürgen. Satıy batır Şığıs Qazaqstan jerin joñğarlardan azat etude basşılıq etken.  Osı oqiğalar jöninde joğarğı Şekerbanu Rahmetoldaqızı jeñgemiz Almatıda tarihi roman jazu üstinde. Bıltırğı jazda Şekerbanu jeñgemiz Satıy batırdıñ wrpağı Baqıtgül hanımğa erip, Ayırtaudıñ tübindegi säuegey üñgirdiñ qasındağı Satıy batırdıñ bwlağınıñ basına Qabanbay, Kökjal Baraq, Satıy, Satıbaldı batırlardıñ kezdesken jerin köruge barıp qayttı. Joñğarlardı qwrtu josparında Sibege kelip joñğarlardıñ qamalın alğandar Qabanbay batır, Baraq swltan, Kökjal Baraq, toğas Baybaraq batır, sadır Maylı batır, taraqtı Bayğozı batır, teristañbalı Jarılğap, Satıy men Satıbaldı batırlar edi. Qazirgi tañda Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi Danial Ahmetovtıñ bastauımen Ablaykit atalatın osı joñğardıñ qamalı qaytadan qalpına keltirilip jatır. Alay da, bwl batırlardı eşkim de esine alıp otırğan joq. Bwl qamaldı Qaldan Seren qiratqan dep adasıp jür. Bwl qamaldıñ bas jağındağı jartasta meniñ babam Kökjal Baraqtıñ joñğarlarmen bästesip köterip äkelip qoyğan tastıñ twrğanın da bilmeydi. Al endi, jergilikti halıq bolsa, bwl añızdı jatqa aytadı. Kökjal Baraq bwl qamaldı bwzbasa, bwl añız qaydan kalğan? Iä, ruhani jañğırıp jatqanımızdıñ siqı osı bolar. Babalarımız qırıp tastağan joñğardı jañğırtıp jatırmız. Baraq babamnıñ endi bir wrpağı, tarihşı  Sovethan Qaliğojin ağamız öziniñ jazğan jırında:

                                  «Sarıqwl, Atığay men Satıbaldı,

                                  Jauına jolbarıstay atıladı,

                                  Bir jılda jiırma bir jau batırın,

                                  Jayratıp jekpe-jekte atın aldı».

     - degen eken. Satıbaldınıñ batır bolğanı Keñes däuirinde Rayımjannıñ babası bolğan soñ, köp aytılmağan edi.

                                     Qayrat Zarıphan. Şejiretanuşı.

kerey.kz

Related Articles

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: