|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Alaş arısı Rayımjan Marsektiñ ata-tegi jöninde.

Alash arystary

 

    Resey imperiyasınıñ otarlıq ezgisine qarsı twrıp, odan keyingi kommunistik-şovinistik kezeñde wlt müddesin qorğap, wlttıq sayasi partiya qwrıp, qazaqtıñ memlekettiligin qayta jañğırtuğa talpınğan qazaq ziyalıları men oqımıstılarınıñ  jarıq jwldızdarınıñ, iri qayratkerleriniñ biri nayman-teristañbalıdan şıqqan Rayımjan Marsek edi.  Rayımjan Marsektiñ ömiri, qazası jöninde birtalay zertteuler jürgizilip, kitaptar da jazılğan.  Alaş arısınıñ artında qalğan wrpaqtarı jöninde, Raymıjannıñ tuğan inisi Şeriyazdannıñ qızı Twrdıqan apayımızdıñ «Keşuler» attı kitäbinde tolığımen aytılğan.  Osı apayımızdıñ jazğan kitäbi men  tarih ğılımdarınıñ doktorı Äbjanovtıñ jauaptı redaktorlığımen jazılğan Rayımjan Marsek turalı «Qazaq qayda bara jatır?» attı kitäpterde aytılmağan  birer derekterdi keltirudi jön kördim.Raqymjan Marsek

   Töñkeristen keyin Rayımjan Marsektiñ kontrrevolyuciyaşıl atalğanı belgili. Bıltır jazda bayjigittiñ ataqtı şejiresi bolğan, Däuletbay batırdıñ egizi Esengeldi bidiñ wrpağı Mälik ağa Mwqaşwlı jürek talmasınan dünieden ötken edi. Kezinde osı Mälik ağa marqwm Tarbağatay audanınıñ äskeri komissariatında qızmet jasap jürip köptegen qwpiya derekterdi bilgen bolğan.  Elinde «tiri enciklopediya» atanğan  Mälik ağanıñ  qolınan men eñ alğaş osı Rayımjan Marsek jönindegi çekisterdiñ deregin kördim. Bir kezdeskenimizde satıbaldılarmen qwdandas ekenimizdi estigen Mälik ağa, Rayımjannıñ babası teristañbalı Satıbaldı batır turalı äñgimesin bastap ketip, kezinde, äskeri komissariatta qızmet jasap jürgen künderinde şekaraşıl çekisterge qızmet etken Raşid Merkurbanovtan Rayımjan Marsek turalı estigenderin aytıp berdi. Merkurbanov Zaysannıñ tatarı edi. «Tarbağataydıñ qızıl qırandarı» attı bol'şevikterdiñ äygili äskeri otryadı Qıtaymen şekarada kontrrevolyuciyaşıldardıñ şabuıldarına tötep biruge jwmıldırğanı belgili.  Osı Merkurbanov pen Aqjar auılınıñ azamatı bolğan Intin Qasen attı aqsaqaldar, Qıtayğa ötip ketken Rayımjannıñ atınıñ Zaysan-Tarbağatay öñirinde jañğırıp twrğanın aytıp ketedi. Rayımjannıñ: «Kökpekti, Tarbağatay, Qalba, Böken, Qızığın qayta aynalıp körer me eken?!» dep kezinde öleñ aytıp jürgeni beker bolmağan.  Alaş qozğalısına şeksiz berilgen Rayımjan Marsek  qızıldardıñ Semeyde  üstemdikke ie bolıp, Alaştan Rayımjandı küşpen ayırğan kezde ol Zaysan qalasına kelip Alaşorda komitetin qwrıp, oğan basşılıq jasağan. Demek, Wlan audanınıñ tuması bolğan Rayımjan Zaysan-Tarbağatay halqına da tanımal bolğan. Eñ aldımen ol öziniñ batırlığımen, alğırlığımen közge tüsken. Keyin, Baqtı arqılı Qıtayğa ötip ketkende kontrrevolyuciyaşıl top jinap, eki künniñ birinde «qızıldardı şabamın!» dep jüredi eken.  Sol kezde Qıtaydağı Qızır töre Rayımjannıñ osı qızbalığın bilip, elimen aqıldasıp: «Osığan aramızdan bir qız berip qosalıq, balalı-şağalı bolğan soñ, sotqarlığın qoyar!» dep kereydiñ Nwrjamal degen qızına qosqan.  Rayımjan üylenip, bala oqıtıp jürse de, öziniñ kontrrevolyuciyaşıl äreketterin qoymağanı jöninde, Mälik ağanıñ qolınan alğan derekten de añğaruğa boladı. Öziniñ is-äreketterin Rayımjan janwyasına sezdirmegen deydi.  1992-şi jılı «Aqiqat» jurnalında jarıq körgen bwl derekte bılay delingen eken:

   «Qıtaydağı qazaqtıñ Kontr. Rev. Ortalığınıñ qızmeti turalı»,  Şekaranıñ arğı betinen tüsken materialdardağı mälimet boyınşa, şekaranıñ arğı betindegi wltşıl qazaq kontrrev. Ortalığınıñ jetekşisi Marsekov ötken jıldıñ soñğı künderinde Djanrdan Şara-Sume qalası audanına kelgen: jolşıbay Märsekov qabıqtağı bay Aqış Şeredinovqa toqtağan. Marsekov keybir qazaqtarğa öziniñ Altaydağı mañğol baylarımen birigudi közdeytinin mälimdegen, Märsekovtıñ izinşe-aq qañtardıñ alğaşqı künderinde qabıq arqılı üş liniyalı vintovkamen 30 adamdıq Alaş otryadı jürip ötken. Dam mekeninde otryad Qonısbaev Hasenge toqtağan. Otryad Altayğa ketip baradı. Saparları anıqtalmağan».ajLkYfK-7vE

   Mine, osı  mälimetterden  keyin arğı bettegi Rayımjan çekisterdiñ nısanasına mıqtılap alınğan edi.  Anau-mınau qaşqın emes, orıstıñ Savinkovı siyaqtı, Qıtaydağı kontrevolyuciyalıq Ortalıqtıñ basşısı bolğan Rayımjannıñ qazası turalı ärtürli nwsqalar aytıladı. «Tiridey kömdi» degenniñ qaydan aytılğanı jöninde Mälik ağa, Merkurbanov pen  Intin Qasenniñ auzınan estigenderin de mağan aytıp berdi. 1938-şi jılı Stalinniñ tapsırmasımen Qıtaydağı kontrrevolyucionerlerdiñ bäri de twtqınğa alınıp, jüz şaqtı adam ölim jazasına kesiledi. Ükimdi orındauşılardıñ köbisi qıtay kommunisteriniñ qatarındağı wyğırlar eken. Olar qoldarı arttarına baylanğan qazaqtardı Sayapil dalasına aparıp şetterinen bauızdap öltire bastağanda, Rayımjan boy bermey ketken soñ, sonı ğana basınan atıp qwlatqan.  Qazaqtardı äketkende satırlatıp atılğan mıltıqtardıñ dauısı ädettegidey estilmegen soñ,  el arasında «tiridey kömdi» degen laqap tarap ketken.  Mine, bergi jaqta atağınan at ürkigen, qızıl qırandardıñ özderiniñ nazarında bolğan  Rayımjannıñ qazası jöninde qızıl qırandar otryadına osınday mälimet kelgen eken.

  Bwl näubetten qarataydıñ Äbdikerim bolısınıñ batır wlı Şabdan ğana qwtılıp ketken edi. Özimizdiñ mataylıq Ädi Şäripov ağamız Keñes däuirinde Londonğa barğanında osı Şabdandı köripti.  Ağılşın äyeline üylengen, eki qızı bar eken. «Men Äbdikerimniñ Şabdanımın, men tirimin!» dep ayqay salğan deydi aqın-jazuşı Şekerbanu Rahmetoldaqızı öziniñ jazğan «Este qalar esimder» attı kitäbinde.

   Endi bir aqın-jazuşı, Qıtaydan qaytqan oralman bauırımız törtuıldıq  Imanğazı Nwrahmetwlı Qıtayda jürgen kezderinde Äbdikerim bolıstıñ eki nemeresin körse, Imanğazınıñ  qayın atası Rayımjandı körgen eken. Rayımjan Imanğazınıñ qayın jwrtı Esirgepterge «tuısımız» dep kelip jürgen deydi.  Bir teristañbalı bolğan soñ «tuısımız» dep aytqan bolsa kerek. Rayımjannıñ tuğan bauırı Şeriyazdan, tersitañbalı Jänibek batırdıñ wrpağı Düsip qajınıñ qızı Oqa apanı alğan edi. Esirgeptegi Meyirbaevtardıñ şeşeleri Masara apa da osı Jänibek batırdıñ wrpağı boladı.   Oqa apa da, Masara apa da Rayımjannıñ zamandastarı bolğan soñ, osı qwdandalıqtı bilip «tuısımız» dedi me eken, kim bilsin.  Kezindegi Marsek bolıstıñ wrpaqtarı, nemere inileri, Satıbaldı äuletiniñ ökilderi qazirgi Qasım Qaysenov kentindegi mektepke Rayımjannıñ atın berip, aldına müsinin qoyıp önegeli is bitirdi.  Alaş qayratkeri Rayımjan Marsekti qwrmetteu iltipatı osımen toqtamau kerek deymin.     

   Tersitañbalı Aqtanadan Aytqwl, Satıy, Jarılğaptar siyaqtı, Rayımjannıñ babası Satıbaldı da batır bolğan. 1771-şi jılı Kökjal Baraq qırğızdıñ qalıñ qolınıñ qorşauına tüskende, özderi tügelimen qırılsa elge habar jetpey qalatının sezip,  mergen bolğan soñ quğınğa aldırtpas dep Satıy batırdı babamız qorşaudan şığartıp jibergen eken.  «Kökjal Baraq qaşqanda quıp pa ediñ?» degen şapıraştı Süyinbaydıñ elinde bwl oqiğalar aytılıp jüredi. Dulattardıñ aytqanında Şu özeniniñ mañında Kökjal Baraqtıñ eki adamı qorşaudan qwtılıp ketken eken. Ekinşi adamdı men Satıbaldı ma dep jüruşi edim. Keyin, Makanşıdağı tuma Şıñqoja batırdıñ wrpaqtarınan ekinşi adamnıñ osı Şıñqoja bolğanın estidim. Alay da, Şıñqoja batır İleden ötkende suğa ağıp ketedi. Satıydan suıq habardı estigen sarıjomarttıq Tanaş batır men şanışqılı Berdiqoja batırlar Kökjal Baraq babamnıñ kegin qaytaru üşin qırğızğa barğanda, ağayındı Satıbaldı men Satıy batırlar babamızdıñ qazasına sebepşi bolğan qırğızğa kirme, tübi sayaq-şapıraştı Sadır batırdıñ eki wldarın Sadırdıñ közinşe bauızdap tastağan.  Satıy batır sadağımen atıp atınan wşırğan Sadırdı  Berdiqojanıñ özi bauızdaydı. Tanaş batır jekpe-jekte qatarınan eki qırğızdıñ batırın öltiredi. Keyin, äkesin öltirgen Tanaş batırdı oljağa alınğan qırğızdıñ qızı, batırdıñ suğa tüsip jürgen kezinde sadaqpen atıp öltiredi. Berdiqojanı seksen qırğız kelip Ayaköz mañında wstap alıp öltirip, denesin müşelep qarnına tığıp ay dalada tastap ketken eken.  Sonıñ üşin wstalğan qırğızdıñ bir manabınıñ balasın Berdiqoja batırdıñ tört äyeli: «qırğızdı bizge beriñder» dep, öz koldarımen pışaqtap öltiredi. «Berdekemniñ mingeni qaraalayaq, swm qırğız keskilepti ayamay-aq!» dep joqtau aytadı. Mine, joñğarlardı qwrtqannan keyin solardan bos qalğan jerlerge qazaq-qırğız talasınıñ bel ortasında teristañbalı Satıy men Satıbaldı batırlar da jürgen. Satıy batır Şığıs Qazaqstan jerin joñğarlardan azat etude basşılıq etken.  Osı oqiğalar jöninde joğarğı Şekerbanu Rahmetoldaqızı jeñgemiz Almatıda tarihi roman jazu üstinde. Bıltırğı jazda Şekerbanu jeñgemiz Satıy batırdıñ wrpağı Baqıtgül hanımğa erip, Ayırtaudıñ tübindegi säuegey üñgirdiñ qasındağı Satıy batırdıñ bwlağınıñ basına Qabanbay, Kökjal Baraq, Satıy, Satıbaldı batırlardıñ kezdesken jerin köruge barıp qayttı. Joñğarlardı qwrtu josparında Sibege kelip joñğarlardıñ qamalın alğandar Qabanbay batır, Baraq swltan, Kökjal Baraq, toğas Baybaraq batır, sadır Maylı batır, taraqtı Bayğozı batır, teristañbalı Jarılğap, Satıy men Satıbaldı batırlar edi. Qazirgi tañda Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi Danial Ahmetovtıñ bastauımen Ablaykit atalatın osı joñğardıñ qamalı qaytadan qalpına keltirilip jatır. Alay da, bwl batırlardı eşkim de esine alıp otırğan joq. Bwl qamaldı Qaldan Seren qiratqan dep adasıp jür. Bwl qamaldıñ bas jağındağı jartasta meniñ babam Kökjal Baraqtıñ joñğarlarmen bästesip köterip äkelip qoyğan tastıñ twrğanın da bilmeydi. Al endi, jergilikti halıq bolsa, bwl añızdı jatqa aytadı. Kökjal Baraq bwl qamaldı bwzbasa, bwl añız qaydan kalğan? Iä, ruhani jañğırıp jatqanımızdıñ siqı osı bolar. Babalarımız qırıp tastağan joñğardı jañğırtıp jatırmız. Baraq babamnıñ endi bir wrpağı, tarihşı  Sovethan Qaliğojin ağamız öziniñ jazğan jırında:

                                  «Sarıqwl, Atığay men Satıbaldı,

                                  Jauına jolbarıstay atıladı,

                                  Bir jılda jiırma bir jau batırın,

                                  Jayratıp jekpe-jekte atın aldı».

     - degen eken. Satıbaldınıñ batır bolğanı Keñes däuirinde Rayımjannıñ babası bolğan soñ, köp aytılmağan edi.

                                     Qayrat Zarıphan. Şejiretanuşı.

kerey.kz

Related Articles

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

  • Ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi?

    Japon qağanatı 20-ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap şığıs jäne tüstik Aziyanıñ köp jerin basıp aldadı. Sonıñ biri, Qıtay. Japon ükimetiniñ qolına ötken aumaqtarda barlıq bilim beru tek Japon tilinde jürilgendikten qısqa uaqıttıñ işinde “bizdiñ otanımız Japoniya, biz wlı Japon halqınıñ perezentterimiz!” nemese “Japoniyamen maqtanamın, Japoniya közimizdi aştı!” deytin sanadağı jaña buın wrpaq payda bolğan. Tipti, qıtay tarihın qarap otırsañız “qıtay öz tağdırın Japoniyasız şeşe almaydı, Japoniyağa bağınıştı bola otırıp qıtaydı örkenietke jeteleyik” deytin sayasi twlğalar da payda bolğan. Bwl jerde sayasi tañdau keleşegin Japoniyasız elestete almağan twlğalardı keyin taman tilge alarmın, mağan qızığı, ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi? Bwğan üş sebep bar: Birinşisi, 30-jıldarı qıtayda

  • SUN YAT SENGE DAUIS BEREMİZ BE, ÄLDE YUAN' ŞIKAYĞA MA?

    Eldeç Orda Bwl swraq 1912-1913 jıldarı Pekin ortalıq qwrıltayına jol alıp bara jatqan Qazaq depudattarınıñ kökeyindegi swraq edi. Tipti, twtas Qazaq halqınıñ kökeyindegi swraq-tı. Äsirese, jer-su mäselesi kün tärtibinen tüspey äbden jauır bolğan sol däuirdiñ eñ özekti şaruası edi. Pekinge attanğan Qazaq depudatı turalı da Alaş baspasözi qwr jibermedi, Pekinge attanğan Qazaq depudattarınıñ jer-su isin sätti şeguine dem berip, jılt etken jañalığın gazetke basıp halıqqa qwlağdar ğıp twrdı. Qazaq depudattarı bastapta ne sebepti Sun YAt Senge dauıs bermekşi boladı? Nege YUan' Şikay zorlıqpen özine dauıs bergiztedi? Qazaq depudattarın kimder sayladı? Şenderi qanday? Olar jeke jeke YUan' Şikay men Sun YAt Senge kezdeskeni ras pa? Qanday mäseleler köterildi jäne bir qızığı

  • PREM'ER TEREŞENKONI “OSTAVKAĞA” QALAY JİBERDİM

    1992 jıl. Qazaq radiosınıñ Parlamettik tilşisimin. Ofis Almatıdağı Jeltoqsan köşesiniñ 177 üyinde. 3-şi qabatta radio qızmetkerleri. Al, 4-şi qabatta Baspasöz jäne bwqaralıq aqparat qwraldarı Ministriniñ birinşi orınbasarı – Qazaq memlekettik teleradiohabar taratu kompaniyasınıñ Törağası Ğadilbek Şalahmetov jäne kompaniya basşıları. Törağamen baspaldaqta, liftide kün ara kezdesip qalamız. Jüzi jılı jan. Qazaq redakciyasındağı jastar tolıq baspanasız. Ol kezde ayına bir-eki ret komandirovkağa şığu mindet. Saparlatıp elge jii qatınaymız. Qonaq üy aqşası jabılmay qarızben qaytamız. Sodan, otız metr jerdegi Törağanıñ qabıldau bölmesindegi apaydıñ şığıp ketkenin añdıp twrıp, Ğadilbek ağağa tötesinen basıp kiremiz. Ondağımız issaparda qonaq üyge berilgen qarjını jabatın qwjatımız bolmay, buhgalteriyağa qarızımızdı qaytarmauğa “rwqsat” degen qolın alıp şığu. Ol Törağanıñ ğana qwzırında.

  • ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI 

    Şağın Saraptama Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil. Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes: Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler); Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb); Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu; Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı”

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: