|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

Eldeç Orda sureti.

“Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan.
Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs ölkeleri men künşığıs teñiz jağalaularında erkin sauda ayırbas zonaların qwrıp Cin-niñ işki ekonomikalıq narığın qwrsaulap tastaydı. Sonımen qatar ortalıq Cin ükimetimen wltaralıq, dinaralıq qaqtığısı bar Moñğol, Tibet jäne Şığıs Türkistan aumağına astırtın şolğınşı barlau wyımdarın jiberedi. Tibet pen Qaşqariya aumağı Angliyanıñ şılauında boldı. Ağılşın şarlauşıları Tarım oypatın erkin şarlap ejelgi örkeniet izderine qatıstı mol derekti qwjatqa tüsirdi. Eldeç Orda sureti.
Qazaqtardıñ Japoiyamen baylanısı eki türli jolmen jasalğan: biri, tike Japon şolğınşılarımen kezdesken; ekinşisi, Japoiyamen baylanısta bolğandarmen baylanısta bolğan; Japon şolğınşılarınıñ Qobda arqılı Altay betine ötui jäne odan arı jol tartıp Şäueşek qalasına at basın tiregeni turalı tarixi derekter bar. al, Qwlja qalasına barğanı turalı naqtı derek qazirşe qolımda joq. Japon şolğınşıları köbinşe saudager keypine enip alatındıqtan qaymana Qazaq qıtayı qaysı, Japonı qaysı asa ajıratıp kete bermeytin bolğan. Siz Şıñjañdağı ärbir sayasi oqiğanı Japoniyasız elestetip jürseñiz mına qızıqtı datağa qarañız: 1912-jılı Qwljada Cin ükimetin audarıp demokratiyalı erkin ükimet qwramız degen töñkeristi Japoniyada bilim alğan äskeri oficerler jasağan; Olar qwrğan 白话日报 (1912) gazetine (Qazaqşa İle Ualayatı gazeti deydi, 1912-jılı jarıq körgen twñğış gazet, jeke mwrağatımda 1912-jılğı tört parağı bar. ) de Japoniya qarjısı kelgen; 白话日报 gazetinde Japonşa jaña terminder köp qoldanılğan sonımen qatar gazet klassik qıtay ieroglifinen köri ıqşam, qısqa ieroglifti qoldanıp aynalımğa tüsirgen. Onı 白话 dep ataydı; 1918- jılı Altaydı Qobdamen birge Monğoliyağa qospaq bolğan Torğauıt Palta da Japoniyadan bilim alğan; 1933-jılı Jin Şurin (金树仁) biligin töñkerip jaña ükimet qwrğan Şıñ Duban (盛世才) komandası da Japoniyadan bilim alğandar (Şıñ Duban Japoniyada oqığan sabaqtastarın jwmısqa şaqırıp alğan). tağısın tağılar…Eldeç Orda sureti.
1922-1937 jıldar arasında Dixuada (Ürimji), Nankiñde (keyin Çuñ Çinge köşken南京/重庆) äskeri tälim-tärbie alğan Qazaqtar Japoniyanıñ äskeri metodikasımen bilim alğan. Olay deytinimiz qıtaydıñ äskeri-sayasi mektebin qalıptastıruda Japoniyanıñ ıqpalı wşan-teñiz boldı. Gomindañ (国民党) ükimeti är jılı arnayı neşe jüz qıtay oquşılardı memleket grantımen Japoniyağa oquğa jiberetin edi. Olar Japoniyadan sayasi sauat (政治学) pen zamanaui ğılım tetikterin üyrenip qana qoymay mädeni, ädebi äm narıqtıq ekonomikağa qatıstı neşe mıñ Japon ieroglifin (日本术语) qıtay tiline äkelip ğılmi aynalımğa engizedi. Nankiñde zamanaui deñgeydegi äskeri mektep aşılıp qıtaydıñ är qalasında bölimşeleri qwrılğan-dı. Sonday bölimşe Dixuada (Ürimjide) da bireu bolğan. 1922-jılı Ürimjidegi äygili Monğol-Qazaq mektebin (Mıñ-Ha şuetañ/蒙哈学堂) bitirgen Qazaqtardıñ birazı sol äskeri mektepke qabıldanıp keyin onı üzdik bitirgen biqanşası Nankiñge jötkelge edi. Nankiñnen (南京) arı Japoniya men Angliyağa oquğa attanğalı twrğan jerinen 1937-jılı qıtay-japon soğısı bwrq ete tüsip bara almay qalğan Qazaq äskeri oquşıların köbimiz bile bermeymiz. 1937-1944 arası qıtayda keñ kölemdi “Japon tazalau” nauqanı jürgizilgen. Nauqan kezinde Japoniyada bilim alğandar men Japonğa eliktep, Japonnan üyrenudi ügittep gazet-jurnaldıa maqala, ündeu jasağandardıñ köbi “Japon tıñşısı” degen atpen közi joyılğan. 1937-jıldan bastap Şıñ Duban (盛世才) öziniñ Japoniyada birge bilim alğan sabaqtastarın şetinen twtqındap türmege japtı. 1938-39 jıldarı “üşwlt qwrıltayı” degen atpen (qazaq-moñğol-qırğız) neşe mıñ Qazaqtar Ürimjige tergeuge wşırap abaqtığa toğıtılğanın bilemiz.Eldeç Orda sureti.

1916-1918 jıldarı Qobda asıp Altayğa kelgen Japon şolğınşıları naqtı kimdermen kezdesip keñes ötkizgeni turalı anıq derek qolda joq. Biraq, 1939-41 jıldarı Ürimji abaqtısında Baymolda Qareke men Şäripqan Gögedayğa “Japonmen qanday baylanıs ornattıñ” dep 1916-18 jıldardan bastap Japonnıñ Qobda asıp Altayğa jetken On bes şolğınşıların tizip bergen. 1918-jıldarı Şäueşekke jetken Japon şolğınşıları ondağı bay tatar saudagerleri men aqtar armiyasına “sizder neşe mıñdap Japon azamattığına ötseñizder, biz Ürimjiden sizderdi qorğauğa alatın Japon konsulın qwramız” dep wsınıs jasağan. Sonımen qatar Şäueşek pen Qwljada sovet qızıl ükimetine qarsı sayasi blok qwruğa kömektesip Qazaqtardıñ aqtar äskerimen birge qızıldarğa qaytarma soqqı jasauına qarjılay demeu beremiz degen. Şäueşektegi tört ükirday eldiñ töbe bii Qızır töreniñ auılında uaqıtşa jasırınıp bala oqıtıp jürgen Rayımjan Märsekovtıñ Japondarmen baylanısı boldı ma ol äli aşılmağan derek. Biraq, “japon tıñşısı” dep eñ erte wstaluşı Märsekov ekenin biluimiz kerek. Baymolda men Şäripqan tergeu qwjattarında Japon şolğınşılarımen Qobda arqılı baylanısıp twrğanın, keyde Japon şolğınşıların Şäueşektegi Qızır töre auılındağı Rayımjan Märsekovke jäne Şäueşekke jol körsetip jibergenin aytadı. Tergeuşiler olardıñ osı sözine baylanıstı astar izdep astırtın sayasi wyım qwrıp Qıtay ükimetin audarmaqşı bolğan dep zorlıqpen qol qoydırıp aladı.

************************************Eldeç Orda sureti.

Sun YAtsen (孙中山) kösemniñ 150 jıldıq mereytoyına baylanıstı (negizi Alaş kösemi Ä.Bökeyxanov ekeui bir jılda düniege kelgen) qıtay tarixşıları derekti film jasaymız dep Japoniyağa da jol tartqan körinedi. Qızıq bolğanda qwjattı filimge tarixi derek izdeuge barğan tarixşı top ökilderi “qıtaydıñ teristik-şığıs üş provincsiyası (Manjuriya) Japonğa beriledi” dep jazılğan bildey Sun YAtsen kösemniñ qoltañbası bar qwjattı tauıp aladı. Sonımen bwl mäseleni olar “jılı” jauıp qoyadı. Osığan baylanıstı YUan Şikaydıñ (袁世凯) nemeresi “YUan Şikay otan satqını ma älde Sun YAtsen be?” attı sın maqala jazğan körinedi. Demek, Sun YAtsenniñ Manjuriyanı Japonğa ne sebepti beredi? Cin äuletin töñkerude Japoniya Sun YAtsenge qanday materiyaldıq äm moraldıq kömek körsetti? Sun YAtsen Cin ükimetin Japon küşimen qwlatıp yajapon qarızın öteu üşin Manjuriyanı berip otır ma älde basqa ma? 1912-jılı Pekindegi prezident saylauında Qazaq depudattarı (Zäkäriya töre men Baymolda Qareke) nege Sun YAtsenge dauıs beremiz degende YUan Şikay (袁世凯) zorlıqpen özine dauıs biletin tastatadı? Sun YAtsen nege Altay, Boğda men Tarbağataydan birtop Qazaq jastarın şaqırtıp jeke qabıldau jasap Nankiñ äskeri mekte san ajıratıp Qazaq oquşıların twraqtı qabıldaydı? (Sun YAtsen qabıldağan Qazaqtardıñ atv-jöni bar, keyin tarqatıp aytarmız) Bwnday “masqara” swraq köp. Osı atalmış swraqtıñ jauabın izdeu barısında Qıtay Qazaqtarı turalı ğılmi zertteu köbeye berse eken dep tileymin.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

  • Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikasınıñ birbölim äskeri adamdarı

          Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikasınıñ birbölim äskeri adamdarı.   Nüsipqan Könbay, Zunun Taypov, Fotiy Ivaonviç Leskin, Sopaxun Suvrov, Margup Isqaqov, Bädelqan Sügirbaev, tağı kimderdi tanıdıñız? Eki äskeri adamnıñ qol işaratı ne mağına bildiredi? Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimetiniñ Qwlja qalasındağı kezekti qwrıltayı. Qwrıltayğa Altay (tömengi Altay), Tarbağatay ualayatınıñ delegattarı da kelip qatısqan. Tarixi surette A.Qasmi, Äkimbek Qoja, Dälelqan Sügirbaev, Basbay Bapin, Isqaqbek Mononov, Äbilqayır Töre, Şämsi Mämiwlı, Änuar Jakulin, tağı basqa kimderdi tanıdıñızdar?   General Dälelqan Sügirbaev turalı sirek qwjattardıñ (kuälik) biri. Kuälikte “Şıñjañ” dep jazılğan (1948). Şarqi ükimeti men Nan Kin ükimeti kelissöz ötkizgen soñ Şarqi Türkistan atauı ornına Şıñjañ atauı qayta jañğırtıldı. Altay, Tarbağatay, İle ualayatında qwrılğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: