|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

Eldeç Orda sureti.

“Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan.
Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs ölkeleri men künşığıs teñiz jağalaularında erkin sauda ayırbas zonaların qwrıp Cin-niñ işki ekonomikalıq narığın qwrsaulap tastaydı. Sonımen qatar ortalıq Cin ükimetimen wltaralıq, dinaralıq qaqtığısı bar Moñğol, Tibet jäne Şığıs Türkistan aumağına astırtın şolğınşı barlau wyımdarın jiberedi. Tibet pen Qaşqariya aumağı Angliyanıñ şılauında boldı. Ağılşın şarlauşıları Tarım oypatın erkin şarlap ejelgi örkeniet izderine qatıstı mol derekti qwjatqa tüsirdi. Eldeç Orda sureti.
Qazaqtardıñ Japoiyamen baylanısı eki türli jolmen jasalğan: biri, tike Japon şolğınşılarımen kezdesken; ekinşisi, Japoiyamen baylanısta bolğandarmen baylanısta bolğan; Japon şolğınşılarınıñ Qobda arqılı Altay betine ötui jäne odan arı jol tartıp Şäueşek qalasına at basın tiregeni turalı tarixi derekter bar. al, Qwlja qalasına barğanı turalı naqtı derek qazirşe qolımda joq. Japon şolğınşıları köbinşe saudager keypine enip alatındıqtan qaymana Qazaq qıtayı qaysı, Japonı qaysı asa ajıratıp kete bermeytin bolğan. Siz Şıñjañdağı ärbir sayasi oqiğanı Japoniyasız elestetip jürseñiz mına qızıqtı datağa qarañız: 1912-jılı Qwljada Cin ükimetin audarıp demokratiyalı erkin ükimet qwramız degen töñkeristi Japoniyada bilim alğan äskeri oficerler jasağan; Olar qwrğan 白话日报 (1912) gazetine (Qazaqşa İle Ualayatı gazeti deydi, 1912-jılı jarıq körgen twñğış gazet, jeke mwrağatımda 1912-jılğı tört parağı bar. ) de Japoniya qarjısı kelgen; 白话日报 gazetinde Japonşa jaña terminder köp qoldanılğan sonımen qatar gazet klassik qıtay ieroglifinen köri ıqşam, qısqa ieroglifti qoldanıp aynalımğa tüsirgen. Onı 白话 dep ataydı; 1918- jılı Altaydı Qobdamen birge Monğoliyağa qospaq bolğan Torğauıt Palta da Japoniyadan bilim alğan; 1933-jılı Jin Şurin (金树仁) biligin töñkerip jaña ükimet qwrğan Şıñ Duban (盛世才) komandası da Japoniyadan bilim alğandar (Şıñ Duban Japoniyada oqığan sabaqtastarın jwmısqa şaqırıp alğan). tağısın tağılar…Eldeç Orda sureti.
1922-1937 jıldar arasında Dixuada (Ürimji), Nankiñde (keyin Çuñ Çinge köşken南京/重庆) äskeri tälim-tärbie alğan Qazaqtar Japoniyanıñ äskeri metodikasımen bilim alğan. Olay deytinimiz qıtaydıñ äskeri-sayasi mektebin qalıptastıruda Japoniyanıñ ıqpalı wşan-teñiz boldı. Gomindañ (国民党) ükimeti är jılı arnayı neşe jüz qıtay oquşılardı memleket grantımen Japoniyağa oquğa jiberetin edi. Olar Japoniyadan sayasi sauat (政治学) pen zamanaui ğılım tetikterin üyrenip qana qoymay mädeni, ädebi äm narıqtıq ekonomikağa qatıstı neşe mıñ Japon ieroglifin (日本术语) qıtay tiline äkelip ğılmi aynalımğa engizedi. Nankiñde zamanaui deñgeydegi äskeri mektep aşılıp qıtaydıñ är qalasında bölimşeleri qwrılğan-dı. Sonday bölimşe Dixuada (Ürimjide) da bireu bolğan. 1922-jılı Ürimjidegi äygili Monğol-Qazaq mektebin (Mıñ-Ha şuetañ/蒙哈学堂) bitirgen Qazaqtardıñ birazı sol äskeri mektepke qabıldanıp keyin onı üzdik bitirgen biqanşası Nankiñge jötkelge edi. Nankiñnen (南京) arı Japoniya men Angliyağa oquğa attanğalı twrğan jerinen 1937-jılı qıtay-japon soğısı bwrq ete tüsip bara almay qalğan Qazaq äskeri oquşıların köbimiz bile bermeymiz. 1937-1944 arası qıtayda keñ kölemdi “Japon tazalau” nauqanı jürgizilgen. Nauqan kezinde Japoniyada bilim alğandar men Japonğa eliktep, Japonnan üyrenudi ügittep gazet-jurnaldıa maqala, ündeu jasağandardıñ köbi “Japon tıñşısı” degen atpen közi joyılğan. 1937-jıldan bastap Şıñ Duban (盛世才) öziniñ Japoniyada birge bilim alğan sabaqtastarın şetinen twtqındap türmege japtı. 1938-39 jıldarı “üşwlt qwrıltayı” degen atpen (qazaq-moñğol-qırğız) neşe mıñ Qazaqtar Ürimjige tergeuge wşırap abaqtığa toğıtılğanın bilemiz.Eldeç Orda sureti.

1916-1918 jıldarı Qobda asıp Altayğa kelgen Japon şolğınşıları naqtı kimdermen kezdesip keñes ötkizgeni turalı anıq derek qolda joq. Biraq, 1939-41 jıldarı Ürimji abaqtısında Baymolda Qareke men Şäripqan Gögedayğa “Japonmen qanday baylanıs ornattıñ” dep 1916-18 jıldardan bastap Japonnıñ Qobda asıp Altayğa jetken On bes şolğınşıların tizip bergen. 1918-jıldarı Şäueşekke jetken Japon şolğınşıları ondağı bay tatar saudagerleri men aqtar armiyasına “sizder neşe mıñdap Japon azamattığına ötseñizder, biz Ürimjiden sizderdi qorğauğa alatın Japon konsulın qwramız” dep wsınıs jasağan. Sonımen qatar Şäueşek pen Qwljada sovet qızıl ükimetine qarsı sayasi blok qwruğa kömektesip Qazaqtardıñ aqtar äskerimen birge qızıldarğa qaytarma soqqı jasauına qarjılay demeu beremiz degen. Şäueşektegi tört ükirday eldiñ töbe bii Qızır töreniñ auılında uaqıtşa jasırınıp bala oqıtıp jürgen Rayımjan Märsekovtıñ Japondarmen baylanısı boldı ma ol äli aşılmağan derek. Biraq, “japon tıñşısı” dep eñ erte wstaluşı Märsekov ekenin biluimiz kerek. Baymolda men Şäripqan tergeu qwjattarında Japon şolğınşılarımen Qobda arqılı baylanısıp twrğanın, keyde Japon şolğınşıların Şäueşektegi Qızır töre auılındağı Rayımjan Märsekovke jäne Şäueşekke jol körsetip jibergenin aytadı. Tergeuşiler olardıñ osı sözine baylanıstı astar izdep astırtın sayasi wyım qwrıp Qıtay ükimetin audarmaqşı bolğan dep zorlıqpen qol qoydırıp aladı.

************************************Eldeç Orda sureti.

Sun YAtsen (孙中山) kösemniñ 150 jıldıq mereytoyına baylanıstı (negizi Alaş kösemi Ä.Bökeyxanov ekeui bir jılda düniege kelgen) qıtay tarixşıları derekti film jasaymız dep Japoniyağa da jol tartqan körinedi. Qızıq bolğanda qwjattı filimge tarixi derek izdeuge barğan tarixşı top ökilderi “qıtaydıñ teristik-şığıs üş provincsiyası (Manjuriya) Japonğa beriledi” dep jazılğan bildey Sun YAtsen kösemniñ qoltañbası bar qwjattı tauıp aladı. Sonımen bwl mäseleni olar “jılı” jauıp qoyadı. Osığan baylanıstı YUan Şikaydıñ (袁世凯) nemeresi “YUan Şikay otan satqını ma älde Sun YAtsen be?” attı sın maqala jazğan körinedi. Demek, Sun YAtsenniñ Manjuriyanı Japonğa ne sebepti beredi? Cin äuletin töñkerude Japoniya Sun YAtsenge qanday materiyaldıq äm moraldıq kömek körsetti? Sun YAtsen Cin ükimetin Japon küşimen qwlatıp yajapon qarızın öteu üşin Manjuriyanı berip otır ma älde basqa ma? 1912-jılı Pekindegi prezident saylauında Qazaq depudattarı (Zäkäriya töre men Baymolda Qareke) nege Sun YAtsenge dauıs beremiz degende YUan Şikay (袁世凯) zorlıqpen özine dauıs biletin tastatadı? Sun YAtsen nege Altay, Boğda men Tarbağataydan birtop Qazaq jastarın şaqırtıp jeke qabıldau jasap Nankiñ äskeri mekte san ajıratıp Qazaq oquşıların twraqtı qabıldaydı? (Sun YAtsen qabıldağan Qazaqtardıñ atv-jöni bar, keyin tarqatıp aytarmız) Bwnday “masqara” swraq köp. Osı atalmış swraqtıñ jauabın izdeu barısında Qıtay Qazaqtarı turalı ğılmi zertteu köbeye berse eken dep tileymin.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

  • QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI

    Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl. Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız. 1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: