|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

Eldeç Orda sureti.

“Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan.
Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs ölkeleri men künşığıs teñiz jağalaularında erkin sauda ayırbas zonaların qwrıp Cin-niñ işki ekonomikalıq narığın qwrsaulap tastaydı. Sonımen qatar ortalıq Cin ükimetimen wltaralıq, dinaralıq qaqtığısı bar Moñğol, Tibet jäne Şığıs Türkistan aumağına astırtın şolğınşı barlau wyımdarın jiberedi. Tibet pen Qaşqariya aumağı Angliyanıñ şılauında boldı. Ağılşın şarlauşıları Tarım oypatın erkin şarlap ejelgi örkeniet izderine qatıstı mol derekti qwjatqa tüsirdi. Eldeç Orda sureti.
Qazaqtardıñ Japoiyamen baylanısı eki türli jolmen jasalğan: biri, tike Japon şolğınşılarımen kezdesken; ekinşisi, Japoiyamen baylanısta bolğandarmen baylanısta bolğan; Japon şolğınşılarınıñ Qobda arqılı Altay betine ötui jäne odan arı jol tartıp Şäueşek qalasına at basın tiregeni turalı tarixi derekter bar. al, Qwlja qalasına barğanı turalı naqtı derek qazirşe qolımda joq. Japon şolğınşıları köbinşe saudager keypine enip alatındıqtan qaymana Qazaq qıtayı qaysı, Japonı qaysı asa ajıratıp kete bermeytin bolğan. Siz Şıñjañdağı ärbir sayasi oqiğanı Japoniyasız elestetip jürseñiz mına qızıqtı datağa qarañız: 1912-jılı Qwljada Cin ükimetin audarıp demokratiyalı erkin ükimet qwramız degen töñkeristi Japoniyada bilim alğan äskeri oficerler jasağan; Olar qwrğan 白话日报 (1912) gazetine (Qazaqşa İle Ualayatı gazeti deydi, 1912-jılı jarıq körgen twñğış gazet, jeke mwrağatımda 1912-jılğı tört parağı bar. ) de Japoniya qarjısı kelgen; 白话日报 gazetinde Japonşa jaña terminder köp qoldanılğan sonımen qatar gazet klassik qıtay ieroglifinen köri ıqşam, qısqa ieroglifti qoldanıp aynalımğa tüsirgen. Onı 白话 dep ataydı; 1918- jılı Altaydı Qobdamen birge Monğoliyağa qospaq bolğan Torğauıt Palta da Japoniyadan bilim alğan; 1933-jılı Jin Şurin (金树仁) biligin töñkerip jaña ükimet qwrğan Şıñ Duban (盛世才) komandası da Japoniyadan bilim alğandar (Şıñ Duban Japoniyada oqığan sabaqtastarın jwmısqa şaqırıp alğan). tağısın tağılar…Eldeç Orda sureti.
1922-1937 jıldar arasında Dixuada (Ürimji), Nankiñde (keyin Çuñ Çinge köşken南京/重庆) äskeri tälim-tärbie alğan Qazaqtar Japoniyanıñ äskeri metodikasımen bilim alğan. Olay deytinimiz qıtaydıñ äskeri-sayasi mektebin qalıptastıruda Japoniyanıñ ıqpalı wşan-teñiz boldı. Gomindañ (国民党) ükimeti är jılı arnayı neşe jüz qıtay oquşılardı memleket grantımen Japoniyağa oquğa jiberetin edi. Olar Japoniyadan sayasi sauat (政治学) pen zamanaui ğılım tetikterin üyrenip qana qoymay mädeni, ädebi äm narıqtıq ekonomikağa qatıstı neşe mıñ Japon ieroglifin (日本术语) qıtay tiline äkelip ğılmi aynalımğa engizedi. Nankiñde zamanaui deñgeydegi äskeri mektep aşılıp qıtaydıñ är qalasında bölimşeleri qwrılğan-dı. Sonday bölimşe Dixuada (Ürimjide) da bireu bolğan. 1922-jılı Ürimjidegi äygili Monğol-Qazaq mektebin (Mıñ-Ha şuetañ/蒙哈学堂) bitirgen Qazaqtardıñ birazı sol äskeri mektepke qabıldanıp keyin onı üzdik bitirgen biqanşası Nankiñge jötkelge edi. Nankiñnen (南京) arı Japoniya men Angliyağa oquğa attanğalı twrğan jerinen 1937-jılı qıtay-japon soğısı bwrq ete tüsip bara almay qalğan Qazaq äskeri oquşıların köbimiz bile bermeymiz. 1937-1944 arası qıtayda keñ kölemdi “Japon tazalau” nauqanı jürgizilgen. Nauqan kezinde Japoniyada bilim alğandar men Japonğa eliktep, Japonnan üyrenudi ügittep gazet-jurnaldıa maqala, ündeu jasağandardıñ köbi “Japon tıñşısı” degen atpen közi joyılğan. 1937-jıldan bastap Şıñ Duban (盛世才) öziniñ Japoniyada birge bilim alğan sabaqtastarın şetinen twtqındap türmege japtı. 1938-39 jıldarı “üşwlt qwrıltayı” degen atpen (qazaq-moñğol-qırğız) neşe mıñ Qazaqtar Ürimjige tergeuge wşırap abaqtığa toğıtılğanın bilemiz.Eldeç Orda sureti.

1916-1918 jıldarı Qobda asıp Altayğa kelgen Japon şolğınşıları naqtı kimdermen kezdesip keñes ötkizgeni turalı anıq derek qolda joq. Biraq, 1939-41 jıldarı Ürimji abaqtısında Baymolda Qareke men Şäripqan Gögedayğa “Japonmen qanday baylanıs ornattıñ” dep 1916-18 jıldardan bastap Japonnıñ Qobda asıp Altayğa jetken On bes şolğınşıların tizip bergen. 1918-jıldarı Şäueşekke jetken Japon şolğınşıları ondağı bay tatar saudagerleri men aqtar armiyasına “sizder neşe mıñdap Japon azamattığına ötseñizder, biz Ürimjiden sizderdi qorğauğa alatın Japon konsulın qwramız” dep wsınıs jasağan. Sonımen qatar Şäueşek pen Qwljada sovet qızıl ükimetine qarsı sayasi blok qwruğa kömektesip Qazaqtardıñ aqtar äskerimen birge qızıldarğa qaytarma soqqı jasauına qarjılay demeu beremiz degen. Şäueşektegi tört ükirday eldiñ töbe bii Qızır töreniñ auılında uaqıtşa jasırınıp bala oqıtıp jürgen Rayımjan Märsekovtıñ Japondarmen baylanısı boldı ma ol äli aşılmağan derek. Biraq, “japon tıñşısı” dep eñ erte wstaluşı Märsekov ekenin biluimiz kerek. Baymolda men Şäripqan tergeu qwjattarında Japon şolğınşılarımen Qobda arqılı baylanısıp twrğanın, keyde Japon şolğınşıların Şäueşektegi Qızır töre auılındağı Rayımjan Märsekovke jäne Şäueşekke jol körsetip jibergenin aytadı. Tergeuşiler olardıñ osı sözine baylanıstı astar izdep astırtın sayasi wyım qwrıp Qıtay ükimetin audarmaqşı bolğan dep zorlıqpen qol qoydırıp aladı.

************************************Eldeç Orda sureti.

Sun YAtsen (孙中山) kösemniñ 150 jıldıq mereytoyına baylanıstı (negizi Alaş kösemi Ä.Bökeyxanov ekeui bir jılda düniege kelgen) qıtay tarixşıları derekti film jasaymız dep Japoniyağa da jol tartqan körinedi. Qızıq bolğanda qwjattı filimge tarixi derek izdeuge barğan tarixşı top ökilderi “qıtaydıñ teristik-şığıs üş provincsiyası (Manjuriya) Japonğa beriledi” dep jazılğan bildey Sun YAtsen kösemniñ qoltañbası bar qwjattı tauıp aladı. Sonımen bwl mäseleni olar “jılı” jauıp qoyadı. Osığan baylanıstı YUan Şikaydıñ (袁世凯) nemeresi “YUan Şikay otan satqını ma älde Sun YAtsen be?” attı sın maqala jazğan körinedi. Demek, Sun YAtsenniñ Manjuriyanı Japonğa ne sebepti beredi? Cin äuletin töñkerude Japoniya Sun YAtsenge qanday materiyaldıq äm moraldıq kömek körsetti? Sun YAtsen Cin ükimetin Japon küşimen qwlatıp yajapon qarızın öteu üşin Manjuriyanı berip otır ma älde basqa ma? 1912-jılı Pekindegi prezident saylauında Qazaq depudattarı (Zäkäriya töre men Baymolda Qareke) nege Sun YAtsenge dauıs beremiz degende YUan Şikay (袁世凯) zorlıqpen özine dauıs biletin tastatadı? Sun YAtsen nege Altay, Boğda men Tarbağataydan birtop Qazaq jastarın şaqırtıp jeke qabıldau jasap Nankiñ äskeri mekte san ajıratıp Qazaq oquşıların twraqtı qabıldaydı? (Sun YAtsen qabıldağan Qazaqtardıñ atv-jöni bar, keyin tarqatıp aytarmız) Bwnday “masqara” swraq köp. Osı atalmış swraqtıñ jauabın izdeu barısında Qıtay Qazaqtarı turalı ğılmi zertteu köbeye berse eken dep tileymin.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı gazeti

    Qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı aqparat baspasöz tarixı osı gazetten bastau aladı. Gazettiñ atı- İle Bayxua gazeti (伊犁白话报). Gazet 1910-jıldıñ säuir ayınan 1911-jıldıñ jeltoqsan ayına deyin bir jıl segiz ay damılsız şığıp twrğan. Gazetti İledegi töñkerisşil alğabasar ziyalılar şığarğan. Gazet- qıtay jaña jazba (白话) tiliniñ ädebi norması boyınşa jarıq körgen. Wmıtıp baramın, gazet qıtay jäne Şağatay ädebi jazba tilmen şıqqan (eki tilde). Gazettiñ şağatayşa nwsqası- İLE UALAYATI GAZETİ dep atalğan. Jeke qorımda gazettiñ 1910-11 jj aralığındağı tört-bes parağı saqtaulı twr(Şağatayşa). Onda İle ualayatı qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik tüytkilderi söz bolğan. İLE UALAYATI GAZETin- qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı baspasöz tarixınıñ bastauı dep kämil ayta alamız. Gazet 1912-jıldıñ basında Qwlja-Ürimji arasındağı azamattıq soğısqa baylanıstı

  • Ospan batırğa soğıs önerin üyretken Zuqa batır

    Godfrey Lias attı ağılşın diplomatı jäne jurnalisti 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” yağnıy “Qazaq bosuı” attı kitabında Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi.   Kitapta Ospan batır turalı jan jaqtı mälimet beriledi. Bwl kitaptı Ospan batır turalı şetelderde kölemdi mälimet bergen alğaşqı eñbek dep aytuğa boladı. Onda sonımen qatar Türkiyalıq köş jetekşileri Qalibek äkim, Hamza Şömişbaywlı, Swltan Şärip Täyji, Qwsayın Täyji turalı köptegen mälimetter keltiriledi. Ospan batırdı esimin alğaş ret Türkiya qazaqtarınan estip bilgenin ayta kelip Godfrey Lias Ospan batırdıñ Türkiyanıñ Qaysarı qalasına ornalasqan Qwsayın Täyji aulına barğanda aqın Qaramolla Seyithanwlınıñ äñgimelep bergenin mälimdeydi. Qaramollanıñ osı kezdesuden az aldın ğana Ospan batır jayında

  • Altaydağı qazaqtar Alaş Orda ükimetine joldağan TİLEULESTİK xatı

    Osıdan bir ğasır bwrın Qazaq-Qırğız jwrtı birlesip Alaş Orda ükimetin qwrğan kezde oğan qoldauşı bolıp, tileulestik bildirgen şetjwrt qazaqtarınıñ biri- Qıtay Qazaqtarı edi. Altay, Şäueşek jäne Qwljadan art-artınan tileulestik qwttıqtau xattarı men Qazaq töl baspasına kömek somaların joldanğan. Bir ğasır bwrın Altaydağı qazaqtar Alaş Orda ükimetine joldağan TİLEULESTİK xatınan üzindi. Hat Semeyden şığatın “Sarıarqa” gazetinde 1918-jılı basılğan. Tileulestik Qıtay jwrtına qarağan Alaş wrandı Abaq Kereyinen. Gazetten köruimiz boyınşa Rosiyağa qarağan Qazaq-Qırğız birigip, öz aldına jwrt bolıp, Alaş ordasın tigip, Alaş tuın köterdi degendi estip, patşamız basqa bolsa da, wranımız Alaş, näsilimiz Qazaq bolğandıqtan Alaş balasınıñ bası qosılıp jwrt qatarına kiruine tilektestigimizdi bildiremiz. Oylağan oy ornınan şığıp iske sät bersin. Wlt

  • Sankt-Peterburgte Kenesarı hannıñ kisesi saqtalğanı anıqtaldı

    Alaş äskeri taqırıbın zerttep jürip, Seyilbek Janaydarovtıñ 1915 jılı Sankt-Peterburgtegi Resey etnografiyalıq muzeyine Kenesarı hannıñ kisesin tapsırğanı turalı derek kezdestirdim. Bwl jädiger «Kse – poyas kirgizskogo hana Sredney Ordı» degen atpen atalğan muzeydiñ qorında bügingi künge deyin saqtalğan eken. Onı mädeniet jäne sport ministiri Arıstanbek Mwhamediwlımen Sankt-Peterburgtegi muzeyge barğanda öz közimizben köruge mümkinşilgi tudı. Seyilbek Janaydarov 1918 jılı Atbasar Alaş äskeri divizionın qwrğan äri Alaşorda ükimetiniñ kandidat müşesi bolğan azamat. Bwl jädiger Seyilbek Janaydarovtıñ qolına qalay tüskenin zerttey kele anıqtağanımız – ol kiseni Seyilbektiñ atası – Kenesarı hannıñ äskeri qolbasşılarınıñ biri Janaydar Orınbaywlınan qalğan mwra eken. Janaydar batırdıñ erlikteri turalı Mwsa Şormanovtıñ, Mäşhür Jüsiptiñ, Doskey aqınnıñ, Jambıldıñ, Imanjan Jılqaydarwlınıñ estelikteri

  • “NAMISQA” — 25 JIL! Biıl elimizde WLTTIQ KÄSİPQOY “NAMIS”

    FUTBOL KLUBINIÑ qwrılğanına tura 25 jıl toldı! Sonau Keñes Odağınıñ kezinde futbol sekildi milliondar oyınında qazaqtıñ kegi ketti degen patriottıq oymen,namıspen qolğa alğan bwl Qozğalıs,bwl Joba jariyalanğan jıldar bar qazaqtıñ armanı orındalğanday kezeñ bolğanı jasırın emes. …Tabiğatımızda da bar bolar,degenmen,Qazaq universitetin bitirgen jılı qızmetke kelgen respublikalıq “LENINŞİL JAS” gazetiniñ bas redaktorı,ğwmırı jüzine şañ tüsirmes wstazım SEYDAHMET BERDİQWLOVTIÑ Wltjandılıq tärbiesinen wlı sabaq alğan basım, 1991 jıldıñ qañtar ayında elimizdegi twñğış äri jalğız “SPORT” gazetine bas redaktor bolıp tağayındalğannan keyin wzamay,1 tamız küni gazettiñ birinşi betinde WLTTIQ KÄSİPQOY “NAMIS” FUTBOL KLUBINIÑ qwrılatındığı jaylı respublika jwrtına ÜNDEU jariyaladım! Onan arğı oqiğalar körgen tüstey… Bükil respublika bolıp bwl IDEYANI tik köterip äketti. Äsirese qazaq

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: