|  |  | 

Руханият Тарих

Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолла

Sanjar Kerimbay суреті.

Sanjar Kerimbay

facebook парақшасынан

1924 жылы Ленин өлді. Билік Сталиннің қолына өтті. Осыдан соң біз ғана емес жалпы Совет жұртының ішкені ірің, жегені желім болды. Орта Азия халқы да ГУЛАГ-тарға тоб-тобымен кетіп жатты. Артынша ашаршылық та басталды. Атажұрттан жаппай безу белең алды. Бірақ ел құлағдар болған ақпаратты індетіп жазбаймыз. Бұл жолы мәселеге басқа қырынан келеміз. Ілім ше, ілім? Оның жайы не болды? Елді ұйыстырып ұстап тұратын, кісінің көкірек көзін ашатын, қарапайым пендеден арына ғана құлақ түретін рухани тұлғаны жасап шығатын ілім иелерінің тағдыры не болды? Қазақтың рухани платформасы қалай қирады? Енді сол жайлы тарата кетелік. Құдай қаласа, осылайша рухани жаңғырып та қалуымыз мүмкін. Ал, Тәңірім, өзің жар бола көр!Sanjar Kerimbay суреті.

Большевиктер қазақ жұртын жаппай қырып жатты. Ілім иелерін сөзге келмей Сібірге жөнелтіп, арлы адамды сотсыз-ақ атып тастап, ойына келгенді істеді. Бірақ соның өзінде Яссауи мәдениетінің мәні тірі қалған кез келген қазақтың менталитетінде сақталып қалды. Мысалы, әулиеге тіл тигізбеу, әруақтарға Құран бағыштау, жұма сайын жеті шелпек пісіріп иіс шығару, Құран, хадис мазмұнын қазақша мақал-мәтелмен жеткізу, астан соң бата қайыру, келін түсірсе беташар жасау, марқұмдарды еске алып құдайы тамақ беру, кез келген дінге толерантты болу, мән-мағынасы трансцендентті әлеммен біте қайнасып кеткен ырым-тыйымдарды күнделікті тұрмыста тұтыну. Осы феномендер барша қазақтың Яссауи мәдениетінің өкілі екенін әйгілеп тұрды. Тұтас бір нәсілдің өмір сүру формасына айналып, тамыры тым тереңдеп кеткен мұндай сапалы мәдениетті құртып жіберу коммунистерге кәдімгідей ауыр жұмыс болды. Тіпті бұл СССР-дің ішкі саясатында ең ауыр міндеттің бірі саналды. Әзірет Сұлтанның салған жолын құрту үшін большевиктер сайтанмен де ауыз жаласуға дайын еді. Соның айқын белгісі мына оқиға: Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолланы коммунистер 1919 жылы Ташкентке алдырып, медресе ашып берді. Совет билігі оны «прогрессивті» (таракки пәруар) ғұлама ретінде шебер қолданды. Шами дамолла ортағасырлық ғұламалардың мұрасын тұтастай жоққа шығаратын нағыз фундаменталист болатын. Советтік заңнан гөрі шариғатқа көбірек құлақ түретін мұсылман үмбетін Шами дамолланың қолымен адастырды. Сол кездің өзінде-ақ ол Құран мен хадиске сүйеніп, пәтуалар шығаратын. Керек десеңіз, оны халықтық соттарды (шариғат, қазылар соты) қайта құру жұмыстарына араластырды. 1922 жылы шілдеде оның Дегрез кварталындағы медресесінде заң мекемелері қызметкерлерінің құрылтайы ұйымдастырылды. Сол жиында Шами дамолла «Ислам социализмі» рухында баяндама жасап, байлардың дүние-мүлкін кедейлерге теңдей тарату туралы уағыз айтады. НКВД жендеттері өздеріне керекті діни кадрларды дайындап алған соң, Шами дамолланы атып тастады. Советтік исламда тәрбиеленген имамдарды кейін академиялық ғылымда «қызыл молдалар» деп атап кетті. (Төменді суреті бар. Сәлде киген, түсі суық, аса ұстаған жалғыз сол)Sanjar Kerimbay суреті.

Антисопылық науқан сәтімен жүзеге асқан соң, қазақ жұртының эпикалық кодын оятатын Яссауимен байланысты барлық киелі феномен түгелдей профанизацияға ұшырады. Оның айқын дәлелі мынау. Яссауи хикметінде көп айтылатын кілт сөздің бірі – зікір ғибадаты. Әзірет Сұлтан зікірді «Хақ сыпырасы» деп атаған. Мағынасы «Құдайдың дастарқаны» деген сөз. Зікір алқасы құрылғанда ол жерге періштелер жиналып, Тәңірдің берекеті мен шарапаты, тыныштығы мен құт-киесі енеді деп сенген. Тәртіп бойынша зікірден соң дәруіштер дастарқан басында рухани сұхбат құратын. Осылайша жүрек көзін ашып, хикмет кеудесін Хақ сәулесімен байытуды мұрат тұтқан. «Өнер алды – қызыл тіл» қағидасы өмірлік кредосына айналды. Сопылық жолды таңдаған дәруіштер бірінші бос сөз, мағынасыз әңгімеден тыйылатын. Адамның жүрегін тастай қатайтып, безбүйрек зұлымға айналдыратын қауіпті фактор Алланы еске салмайтын бос сөз, бос әңгіме, бос күлкі деп білетін. СССР-дің жалдамалы ғалымдары үлкен соққыны зікір құлшылығына берген. Мына қызыққа назар аударыңыз. НКВД өкілдері Яссауидің классикалық зікірлерін салуға түбегейлі тыйым салды. Жасырын жиналып, алқа құрған сопыларды сотсыз атып тастайтын. Есесіне шаманизм қалдығы саналатын бақсы-балгерлердің жын-ойнағына зікір деген жаңа атау берілді. Демидов бұл туралы: «Некоторые исследователи не без основания считают, что проникновение шаманистских элементов в суфизм началось именно с ордена ясавийя» деп жазады. Бұдан соң бақсы-балгердің ел арасында шоқ жалап, қазық тістейтін есалаң әрекеттеріне барынша жағдай жасалды. Дінді қатаң бақылауда ұстаса да, бақсылардың зікіріне кедергі болған емес. Олардың ел арасында емін-еркін жүріп-тұруын КГБ өкілдері жасырын қамтамасыз етті. 1960 жылдан бастап ел-жұрт Яссауидің зікірі дегенді ұмыта бастады. Құран аяттарымен, Яссауидің хикметтерімен санаға сіңген қасиетті зікір сөзі бақсы-құшнаштың ритуалымен ассоцацияланып кетті. Осы қауіпті тенденцияны 1930 жылдары-ақ сауатты қазақтар байқаған. Мысалы, Ахмет Жұбановтың туған ағасы профессор Құдайберген Жұбанов бүй деп жазады. «Сопылардың алқасының күні кешеге дейін қазақ, қарақалпақ халықтары арасында кең тараған бақсылардың алқасынан айырмасы болды.Бақсылар жын шақырады, əруақ шақырады. Олар алқада ауру адамды емдеп, мал табу мақсатын көздейтін еді. Ал Қожа Ахметтің толғауларына жиналатын алқада құдайға ғашықтық сезімін білдіру, діни тəрбие арқылы қоғам арасындағы əлеуметтік қатынастарды тəртіптеу, адамдардың мінез-құлқын жөнге салу ниеттері сөз болып отырады».23622108_2068453746774121_9088948320075482788_n
Советтер бұл науқанда айтарлықтай жеңіске жетті. 1970 жылдан былай қарай қазақтарға төл мәдениетін ислам өркениетінен емес, шамандықпен байланыстыратын надан көзқарас сіңді. Сауатты қазақтардың өзі Кремльдің цензурасынан сүзіліп шыққан әдебиеттерді талғамай оқуға бауыр басып алды. Шоқан Уәлихановтың «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген 20 беттік мақаласы СССР кезінде киелі кітаптай насихатталды. Қазақтың діні сөз болғанда ғалымдар түгелдей Шоқанға сілтеме жасайтын ауруға шалдықты. «Қазақ мұсылмандықты толық қабылдамаған», «Біз жартылай шаман, жартылай жабайы тайпа болдық», «Совет өкіметінің, ұлы орыс халқының арқасында көзіміз ашылып, адам болдық» деп кез келген мінберде баяндама жасады. Осы ойға қосымша тағы бір факті. Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, Яссауи феноменін алғаш академиялық тұрғыда зерттеген ғалымның бірі америкалық Брюс Привратский. 1992 жылы Түркістанға келіп, қазақ тілін үйреніп, жеті жыл Яссауи мәдениетін тыңғылықты зерттеген. Ол да қазақ ғалымдар арасынан Шоқан Уәлиханов «синдромын» анық байқаған. Советтік идеология сүйегінен өтіп, кемігіне сіңіп кеткен қазақ ғалымдары ата-бабасы ислам шарттары мен парызын өтеп келсе де, Шоқан Уәлихановқа сілтеме жасап, түп-төркінін, идентификациясын шамандықтан тарқатты. Осы көзқарасты Совет этнографтары қазақ жұртына зорлап таңды. Әйтпесе Совет өкіметі орнағанға дейін шамандық қалдығы там-тұмдап әр жерде қалғаны болмаса, қазақ арасында мәдениет ретінде өліп біткен еді. Тіпті бақсы-құшынаштар алаш жұртының құрметіне бөленген де емес. Халық бақсының басына мазар тұрғызып, арнайы Құран оқымайды. Керек десең, мүрдесін қорымға қоспай бөлек жерлейтін. Абайдың «Моласындай бақсының, Жалғыз қалдым тап шыным» дейтіні сол. Қазірдің өзінде көп қазақ Совет кезінде атасы не әжесінің тығылып намаз оқып, жасырын ораза ұстап, сандығында Құранды құпия сақтағаны жайлы естелікті көп айтады. Сірескен стереотиптің сынуы қиын екен. Ата-бабасының ғұмыр баянында ислам өркениеті айқын көрініп тұрса да, талай қазақ өзін жартылай жабайы сезінетін комплекстен ақыры арыла алмады. Бұрын орыс болып тумағанына қорланатын мәңгүрттер қазір араб болып тумағанына қайғыратын күнге жетті. Осының бәрі 1925 жылғы науқаннан басталған нәубет еді. СССР көсемдері түркі халықтарына сопылық әдебиет оқуына титтей де мүмкіндік берген жоқ. Ресейдің ірі қалаларында білім алған, рухани танымы терең санаулы тұлғалар болмаса, былайғы жұрт сопы деген сөзді ұмытып та қалды.

“Яссауи Феномені” кітабынан алынды. Жалғасы кітапта.Sanjar Kerimbay суреті.

Related Articles

  • Зайырлы қоғамдағы діндар әйелдің орыны

    ҚМДБ-ның Өскемен аймақтық өкілдігі «Халифа -Алтай» мешітінің ұстазы, теолог, ШҚ облыстық «Әйел -қыздар» секторының жетекшісі Талшын Қожахметованың қатысуымен Күршім аудандық орталық мешітте «Зайырлы қоғамдағы діндар әйел тұлғасы» атты аудандық семинар өтті. Аталмыш шараға, Күршім аудандық ішкі саясат бөлімінің бастығы Арай Қасымбаева, Күршім аудандық Жастар ресрустық орталығының жетекшісі Шырақ Дабырбаева, мешіт ұстазы Айгүл Қансейітова қатысты. Естеріңізге салатын болсақ, семинардың өтуіне орталық мешіттің бас имамы Тілейбек қажы Соянұлының тапсырмасына сәйкес наиб имамдары Ажы Шәмерхан және Жәнібек Айдархан ұйтқы болып отыр. Өкілдіктен арнайы келген теолог маман, діндар әйелдің зайырлы қоғамдағы орыны мен отбасындағы атқаратын міндеті, туысқандарымен қарым-қатынасы, ата-енесін сыйлауы қатарлы тақырыптарға тоқталып, асыл дініміздің құндылығы, Ханафи мазхабының артықшылығы, пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен

  • Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай

    Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт!Найзасының ұшына жау мінгізген -Еменәлі керейде ер Жабайды айт!  Ер Жабай батырдың  340 жылдық мерей тойы қарсаңында, Алматы қаласында қыркүйектің 15 күні  “Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай” атты ғылыми конференция болды. Тарихшылар мен жазушылар батырдың тарихи ерліктері мен ауыз әдебиетіндегі тарихи бейнесі туралы баяндамалар жасады. Мақсұт Темірбаев, Асқар Сәбит, Зиябек Қабуки-Шоқан, Нәбижан Мұқаметxанұлы, Жәди Шәкенұлы, Уатқан Сәипіл, Әбділдә Салықбай, Әбубәкір Қайран, Асқар Сабит, Айбын Әубәкір- қатарлы белгілі жазушылар мен тарихшылар, Жабай батыр ұрпақтары қатысты.   Ер Жабай батырдың 340 жылдығына( екі жылдан соң) орай мұшәйра (көркем шығарма, ғылыми мақала, жыр, өлең т.б) жарияланатын болды. Ер Жабай батырдың атына қор құру, Қалмақтардың қас жауы болған (батырдың басын

  • Шежіре – Абақ Керей

    Абақ Керей 12 атаға бөлінеді. Бұл бөлініс Қытай қарамағына өткен кезден басталады. Абақ керейдің қайдан, қалай таратылатыны туралы шежірелер көп және оларда бірізділік жоқ, яғни «әркімдікі өзіне жөн» дегенге саяды. Ойғырлық Мәсәли, Дөйтен, Сахария қариялардың мақұлдауы негізіндегі атам Жанаттың (А.Ж) жазып қалдырған шежіресінде Абақтан Изен, Жусан. Изеннен Мағыналы, Сидалы, Жабайды таратады. Мағаналыдан Қойлау, Байлау делінеді. Қойлаудан-Ителі. Абақ Керейдің ішінде ителі руы «ноқта аға» аталады.  “Алаш айнасы” интернет-газеті халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тармағы – қазақ шежіресі туралы ақпараттарды кезең-кезеңімен жарияламақ. Осы арқылы үш жүздің әр руы туралы мәліметтерді топтастырып, қазақтың ортақ шежіре қорын жасап шығармақ. Егер сіздің қолыңызда өз руыңыз жайында мәліметтер болса, біздің мына: info@alashainasy.kz электронды поштамызға жіберуіңізге болады. Ноқта

  • Шекара мәселесі шешілген күн

    Алашорда: Сурет сыртындағы тарих  Алмасбек Әбсадық Солдан оңға қарай: бірінші қатарда- Х.Ғаббасұлы, М.Дулатұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Әуезов; екінші қатарда- Ж.Аймауытұлы, Ә.Марғұлан, А.Байтасұлы. 1917 жылы 13 желтоқсанда құрылған Алашорда автономиялық республикасы 1920 жылы 26 тамызда кеңес үкіметінің пәрменімен жасақталған кеңестік Қазақ автономиясының құрылуына негіз болған еді. 1936 жылы ол автономия кеңес құрамындағы жеке республикаға айналды. Кеңестік республикаларды құру кезінде шекара белгілеу мәселесі, негізінен,  Қазақ автономиясы құрылған кездегі межемен белгіленді. Олай болса, қазіргі таңдағы тәуелсіз Қазақстанның ұлан-ғайыр жерге ие болып қалу мәртебесі Алаш зиялыларының жанын шүбереке түйіп (соңында жаны құрбан болған) жүріп атқарған жанқиярлық ерлік істері мен ерен еңбектері арқасында жүзеге асты. Алаш зиялылары бейнеленген фотосуреттер біздің рухани мұрамыздың құнды бөлшегі екендігі сөзсіз. Себебі

  • Қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін”

    Сайрагүл апайдың жеңісін шын жүректен құттықтаймын. Сот шешімінен кейінгі қуанышты бейнесін қайта қайта көріп қатты қуандым. Қуанбаған жұрт жоқ екен сол маңда. Сайрагүл апайдың бейнесіне қарап сан ойға баттым… Қытай қазақтарының мәселесі туралы осыған дейін де азаматтық пікірімді айтқамын, пост тұр. Менің жеке пікірімше қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін” деп дәуір бөлгіштік сипатқа өзгеруі мүмкін. Қазір, біздің жұрт тек ғана қуанышты құттықтап тойлаумен әбігер боллып жатыр екен бірақ мәселеге үлкен маштабтан қарап стратегиялық талдау сараптау жасау жағы жетпей тұр. Қытайдан заңсыз шекара бұзып өту оқиғасы Сайрагүлге дейін де болған (меніңше Сайрагүлден кейін де болады…), Сәбет-Қытай арасындағы қырғиқабақ кезінде қытайдағы Сәбетшіл қазақ ұлтшылдары мен жас зиялылардың біразы заңсыз

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: