|  |  | 

Ruhaniyat Tarih

Uahabizm ideyasın taratamın dep, Ürimşide wstalıp, Pekin türmesine tüsken Livandıq Şami damolla

Sanjar Kerimbay sureti.

Sanjar Kerimbay

facebook paraqşasınan

1924 jılı Lenin öldi. Bilik Stalinniñ qolına ötti. Osıdan soñ biz ğana emes jalpı Sovet jwrtınıñ işkeni iriñ, jegeni jelim boldı. Orta Aziya halqı da GULAG-tarğa tob-tobımen ketip jattı. Artınşa aşarşılıq ta bastaldı. Atajwrttan jappay bezu beleñ aldı. Biraq el qwlağdar bolğan aqparattı indetip jazbaymız. Bwl jolı mäselege basqa qırınan kelemiz. İlim şe, ilim? Onıñ jayı ne boldı? Eldi wyıstırıp wstap twratın, kisiniñ kökirek közin aşatın, qarapayım pendeden arına ğana qwlaq türetin ruhani twlğanı jasap şığatın ilim ieleriniñ tağdırı ne boldı? Qazaqtıñ ruhani platforması qalay qiradı? Endi sol jaylı tarata ketelik. Qwday qalasa, osılayşa ruhani jañğırıp ta qaluımız mümkin. Al, Täñirim, öziñ jar bola kör!Sanjar Kerimbay sureti.

Bol'şevikter qazaq jwrtın jappay qırıp jattı. İlim ielerin sözge kelmey Sibirge jöneltip, arlı adamdı sotsız-aq atıp tastap, oyına kelgendi istedi. Biraq sonıñ özinde YAssaui mädenietiniñ mäni tiri qalğan kez kelgen qazaqtıñ mentalitetinde saqtalıp qaldı. Mısalı, äuliege til tigizbeu, äruaqtarğa Qwran bağıştau, jwma sayın jeti şelpek pisirip iis şığaru, Qwran, hadis mazmwnın qazaqşa maqal-mätelmen jetkizu, astan soñ bata qayıru, kelin tüsirse betaşar jasau, marqwmdardı eske alıp qwdayı tamaq beru, kez kelgen dinge toleranttı bolu, män-mağınası transcendentti älemmen bite qaynasıp ketken ırım-tıyımdardı kündelikti twrmısta twtınu. Osı fenomender barşa qazaqtıñ YAssaui mädenietiniñ ökili ekenin äygilep twrdı. Twtas bir näsildiñ ömir süru formasına aynalıp, tamırı tım tereñdep ketken mwnday sapalı mädenietti qwrtıp jiberu kommunisterge kädimgidey auır jwmıs boldı. Tipti bwl SSSR-diñ işki sayasatında eñ auır mindettiñ biri sanaldı. Äziret Swltannıñ salğan jolın qwrtu üşin bol'şevikter saytanmen de auız jalasuğa dayın edi. Sonıñ ayqın belgisi mına oqiğa: Uahabizm ideyasın taratamın dep, Ürimşide wstalıp, Pekin türmesine tüsken Livandıq Şami damollanı kommunister 1919 jılı Taşkentke aldırıp, medrese aşıp berdi. Sovet biligi onı «progressivti» (tarakki päruar) ğwlama retinde şeber qoldandı. Şami damolla ortağasırlıq ğwlamalardıñ mwrasın twtastay joqqa şığaratın nağız fundamentalist bolatın. Sovettik zañnan göri şariğatqa köbirek qwlaq türetin mwsılman ümbetin Şami damollanıñ qolımen adastırdı. Sol kezdiñ özinde-aq ol Qwran men hadiske süyenip, pätualar şığaratın. Kerek deseñiz, onı halıqtıq sottardı (şariğat, qazılar sotı) qayta qwru jwmıstarına aralastırdı. 1922 jılı şildede onıñ Degrez kvartalındağı medresesinde zañ mekemeleri qızmetkerleriniñ qwrıltayı wyımdastırıldı. Sol jiında Şami damolla «Islam socializmi» ruhında bayandama jasap, baylardıñ dünie-mülkin kedeylerge teñdey taratu turalı uağız aytadı. NKVD jendetteri özderine kerekti dini kadrlardı dayındap alğan soñ, Şami damollanı atıp tastadı. Sovettik islamda tärbielengen imamdardı keyin akademiyalıq ğılımda «qızıl moldalar» dep atap ketti. (Tömendi sureti bar. Sälde kigen, tüsi suıq, asa wstağan jalğız sol)Sanjar Kerimbay sureti.

Antisopılıq nauqan sätimen jüzege asqan soñ, qazaq jwrtınıñ epikalıq kodın oyatatın YAssauimen baylanıstı barlıq kieli fenomen tügeldey profanizaciyağa wşıradı. Onıñ ayqın däleli mınau. YAssaui hikmetinde köp aytılatın kilt sözdiñ biri – zikir ğibadatı. Äziret Swltan zikirdi «Haq sıpırası» dep atağan. Mağınası «Qwdaydıñ dastarqanı» degen söz. Zikir alqası qwrılğanda ol jerge perişteler jinalıp, Täñirdiñ bereketi men şarapatı, tınıştığı men qwt-kiesi enedi dep sengen. Tärtip boyınşa zikirden soñ däruişter dastarqan basında ruhani swhbat qwratın. Osılayşa jürek közin aşıp, hikmet keudesin Haq säulesimen bayıtudı mwrat twtqan. «Öner aldı – qızıl til» qağidası ömirlik kredosına aynaldı. Sopılıq joldı tañdağan däruişter birinşi bos söz, mağınasız äñgimeden tıyılatın. Adamnıñ jüregin tastay qataytıp, bezbüyrek zwlımğa aynaldıratın qauipti faktor Allanı eske salmaytın bos söz, bos äñgime, bos külki dep biletin. SSSR-diñ jaldamalı ğalımdarı ülken soqqını zikir qwlşılığına bergen. Mına qızıqqa nazar audarıñız. NKVD ökilderi YAssauidiñ klassikalıq zikirlerin saluğa tübegeyli tıyım saldı. Jasırın jinalıp, alqa qwrğan sopılardı sotsız atıp tastaytın. Esesine şamanizm qaldığı sanalatın baqsı-balgerlerdiñ jın-oynağına zikir degen jaña atau berildi. Demidov bwl turalı: «Nekotorıe issledovateli ne bez osnovaniya sçitayut, çto proniknovenie şamanistskih elementov v sufizm naçalos' imenno s ordena yasaviyya» dep jazadı. Bwdan soñ baqsı-balgerdiñ el arasında şoq jalap, qazıq tisteytin esalañ äreketterine barınşa jağday jasaldı. Dindi qatañ baqılauda wstasa da, baqsılardıñ zikirine kedergi bolğan emes. Olardıñ el arasında emin-erkin jürip-twruın KGB ökilderi jasırın qamtamasız etti. 1960 jıldan bastap el-jwrt YAssauidiñ zikiri degendi wmıta bastadı. Qwran ayattarımen, YAssauidiñ hikmetterimen sanağa siñgen qasietti zikir sözi baqsı-qwşnaştıñ ritualımen assocaciyalanıp ketti. Osı qauipti tendenciyanı 1930 jıldarı-aq sauattı qazaqtar bayqağan. Mısalı, Ahmet Jwbanovtıñ tuğan ağası professor Qwdaybergen Jwbanov büy dep jazadı. «Sopılardıñ alqasınıñ küni keşege deyin qazaq, qaraqalpaq halıqtarı arasında keñ tarağan baqsılardıñ alqasınan ayırması boldı.Baqsılar jın şaqıradı, əruaq şaqıradı. Olar alqada auru adamdı emdep, mal tabu maqsatın közdeytin edi. Al Qoja Ahmettiñ tolğaularına jinalatın alqada qwdayğa ğaşıqtıq sezimin bildiru, dini tərbie arqılı qoğam arasındağı əleumettik qatınastardı tərtipteu, adamdardıñ minez-qwlqın jönge salu nietteri söz bolıp otıradı».23622108_2068453746774121_9088948320075482788_n
Sovetter bwl nauqanda aytarlıqtay jeñiske jetti. 1970 jıldan bılay qaray qazaqtarğa töl mädenietin islam örkenietinen emes, şamandıqpen baylanıstıratın nadan közqaras siñdi. Sauattı qazaqtardıñ özi Kreml'diñ cenzurasınan süzilip şıqqan ädebietterdi talğamay oquğa bauır basıp aldı. Şoqan Uälihanovtıñ «Qazaqtardağı şamandıqtıñ qaldığı» degen 20 bettik maqalası SSSR kezinde kieli kitaptay nasihattaldı. Qazaqtıñ dini söz bolğanda ğalımdar tügeldey Şoqanğa silteme jasaytın auruğa şaldıqtı. «Qazaq mwsılmandıqtı tolıq qabıldamağan», «Biz jartılay şaman, jartılay jabayı taypa boldıq», «Sovet ökimetiniñ, wlı orıs halqınıñ arqasında közimiz aşılıp, adam boldıq» dep kez kelgen minberde bayandama jasadı. Osı oyğa qosımşa tağı bir fakti. Qazaqstan täuelsizdigin alğan soñ, YAssaui fenomenin alğaş akademiyalıq twrğıda zerttegen ğalımnıñ biri amerikalıq Bryus Privratskiy. 1992 jılı Türkistanğa kelip, qazaq tilin üyrenip, jeti jıl YAssaui mädenietin tıñğılıqtı zerttegen. Ol da qazaq ğalımdar arasınan Şoqan Uälihanov «sindromın» anıq bayqağan. Sovettik ideologiya süyeginen ötip, kemigine siñip ketken qazaq ğalımdarı ata-babası islam şarttarı men parızın ötep kelse de, Şoqan Uälihanovqa silteme jasap, tüp-törkinin, identifikaciyasın şamandıqtan tarqattı. Osı közqarastı Sovet etnograftarı qazaq jwrtına zorlap tañdı. Äytpese Sovet ökimeti ornağanğa deyin şamandıq qaldığı tam-twmdap är jerde qalğanı bolmasa, qazaq arasında mädeniet retinde ölip bitken edi. Tipti baqsı-qwşınaştar alaş jwrtınıñ qwrmetine bölengen de emes. Halıq baqsınıñ basına mazar twrğızıp, arnayı Qwran oqımaydı. Kerek deseñ, mürdesin qorımğa qospay bölek jerleytin. Abaydıñ «Molasınday baqsınıñ, Jalğız qaldım tap şınım» deytini sol. Qazirdiñ özinde köp qazaq Sovet kezinde atası ne äjesiniñ tığılıp namaz oqıp, jasırın oraza wstap, sandığında Qwrandı qwpiya saqtağanı jaylı estelikti köp aytadı. Siresken stereotiptiñ sınuı qiın eken. Ata-babasınıñ ğwmır bayanında islam örkenieti ayqın körinip twrsa da, talay qazaq özin jartılay jabayı sezinetin kompleksten aqırı arıla almadı. Bwrın orıs bolıp tumağanına qorlanatın mäñgürtter qazir arab bolıp tumağanına qayğıratın künge jetti. Osınıñ bäri 1925 jılğı nauqannan bastalğan näubet edi. SSSR kösemderi türki halıqtarına sopılıq ädebiet oquına tittey de mümkindik bergen joq. Reseydiñ iri qalalarında bilim alğan, ruhani tanımı tereñ sanaulı twlğalar bolmasa, bılayğı jwrt sopı degen sözdi wmıtıp ta qaldı.

“YAssaui Fenomeni” kitabınan alındı. Jalğası kitapta.Sanjar Kerimbay sureti.

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • WLTTIQ QWNDILIQTARDI ESKİRDİ DEP KİM AYTTI?

    Almatı qalası Din isteri jönindegi basqarmasınıñ qoldauımen "Din men dästür" jobası ayasında "Adırna" wlttıq-etnografiyalıq birlestigi halqımızdıñ ruhani  qwndılıqtarın nasixattauda birşama is şaralar ötkizdi. Jaqında änşi-küyşi, kompozitor, tarixşı-etnograf, önertanuşı, jazuşı, kinoger scenarist Erlan Töleutaymen Saparğali Begalin atındağı memlekettik balalar kitaphanasında tamaşa bir kezdesu ötken edi. Wltımızdıñ maqtanarlıq ruhani qwndılıqtarı köp. Solardıñ biri de biregeyi qazaqtıñ salt-dästürleri. Bwl kezdesu qazaq wltınıñ salttarı turalı taqırıp ayasında örbidi. Qazaqta salt-dästürler köptep sanaladı. Ärqaysısınıñ mañızı men ornı da erekşe. Mısalı: «şildehana», «twsau kesu», «arızdasu», «asatu», «aşamayğa otırğızu», «at-ton ayıp töleu», «äulie aralau», «besikke salu», «besikti alastau», «jeti atanı bilu», «moyınğa bwrşaq salu», «müşel jas», «sauın aytu», «süyek jañğırtu», «jılu jinau», «sıñsu», «balağa esim beru», «itköylek kigizu»,

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: