|  | 

رۋحانيات

تاربيە باعىتى يماني قۇندىلىق

 
بۇگىنگى تاڭدا، شاكىرتكە جان – جاقتى تەرەڭ ءبىلىم بەرىپ، ونىڭ جۇرەگىنە كىسىلىكتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ۇزدىكسىز ۇيالاتا بىلسەك، ەرتەڭگى ازامات جەكە تۇلعانىڭ وزىندىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا، اينالاسىمەن ساناسۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. يماني تاربيە  بەرۋ – جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءومىردىڭ ءمانى، سۇيىسپەنشىلىك، باقىت، سىيلاستىق، تاتۋلىق، بىرلىك، توزىمدىلىك سىندى قۇندىلىقتاردى دارىتۋ ارقىلى ادامنىڭ قوعامدا ءوز ورنىن تابۋىنا، قابىلەت – دارىنىنىڭ اشىلا تۇسۋىنە، اقىل – پاراساتىن دامىتۋىنا، ياعني ءساندى دە ءماندى ءومىر سۇرۋىنە قىزمەت ەتەدى،جان-جاقتى مۇمكىندكك تۋعىزادى. بۇگىنگى جاڭا قوعام مۇددەسىنە لايىقتى، ءار جاقتى جەتىلگەن، بويىندا ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق پسيحولوگيا قالىپتاسقان ەرتەڭگى قوعام يەگەرى بولارلىق پاراساتتى ازامات تاربيە-لەپ ءوسىرۋ – وتباسىنىڭ، بالاباقشانىڭ،مەكتەپتىڭ، بارشا حالىقتىڭ مىندەتى.
ءدىن – يلاھي امىرلەر ارقىلى ادامزات بالاسىن كەمەلدىككە باستاپ، وزىندىك دۇنيەتانىم مەن قاعيدالار جيىنتىعى ارقىلى كوركەم مىنەز بەن ىزگىلىك اتاۋلىنى ءومىردىڭ بار سالاسىنا ورنىقتىرادى.باسقاشا ايتقاندا، ءدىن – بۇكىل عالامنىڭ، بولمىستىڭ، جاراتىلىستىڭ جۇرەگىنە، وزەگىنە، رۋحىنا، تامىرىنا جانە ونە بويىنا سۇيىسپەنشىلىك پەن ىزگىلىكتى ورنىقتىراتىن ماڭگىلىك ماحاببات. ءدىن – ادامزات تاريحىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان، ولمەيتىن، كونەرمەيتىن، ماڭگىلىككە جەتەلەيتىن قاستەرلى دە قاسيەتتى ۇعىم، بۇكىل الەمگە ورتاق قۇندىلىق. ادام اتا الەيھيسسالامنان باستاۋ الاتىن العاشقى ادامداردىڭ بويىندا دا سانا مەن سەزىم، ماحاببات پەن مەيىرىم، ار-نامىس پەن ۇجدان جانە ادامگەرشىلىك ىزگى قاسيەتتەر سياقتى دىنگە، قۇدىرەتكە، جاراتۋشىعا دەگەن جوعارى سەنىم بولعان. وسىلايشا، ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان بەرى سەنىم – جۇرەكپەن، ءدىن – اداممەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.  اللا مەن پەندەنىڭ اراسىنا ءجىپسىز ورناعان قاستەرلى، قاسيەتتى كوپىر. قۇران:كەيبىر باتىستىق ءدىن تاريحشىلارى مەن ماتەرياليستەرگە كەرىسىنشە، اۋەلگىدە انيميزم، فەتيشيزم، توتەميزم سياقتى «يزمدەر» ەمەس، الىمساقتان بەرى اللا تاعالانىڭ قۇزىرىندا تەك ءبىر عانا ءدىننىڭ بار بولعانىن ايتادى. قۇراننىڭ بايانى بويىنشا، العاشقى پايعامبار بولعان ادام اتادان بەرگى بارلىق پايعامبارلار ادامزاتقا اللانىڭ ءبىر جانە تەڭدەسسىز ەكەنىن، اقىرەتتىڭ بار جانە تاعدىردىڭ حاق ەكەنىن ۋاعىزداپ كەلگەن. بۇل تۇجىرىم بويىنشا، ادامنىڭ ارعى اتاسى ۇجدان مەن پاراسات، اقىل مەن وي يەسى، سانالى ادام بولعان جانە ءدىني نانىمدارعا سەنىپ، جاراتقانعا سيىنىپ، اقىرەتكە يلانعان. بۇل ورايدا ءۇندىنىڭ قاسيەتتى كىتاپتارىن زەرتتەگەن نەمىس ويشىلى شەللينگتىڭ «ادامزات اۋەلدە ءبىر بولعان جانە جالعىز جاراتۋشىعا يمان كەلتىرگەن. بايىرعى ءدىن كەيىن جۇلدىزدارداي شاشىلىپ، قۇراقتاي ءبولىنىپ كەتكەن» دەگەن ءسوزى مەن اتاقتى انتروپولوگ-عالىم ءشميدتتىڭ: «بارلىق دىندەر اۋەل باستاعى تەك ءتاڭىرلى دىننەن وربىگەن» دەگەن پىكىرى قۇراننىڭ بايانىنان الشاق جاتقان جوق          بالالارىمىزدى يماندىلىققا تاربيەلەۋ ءۇشىن ولاردىڭ ار-ۇياتىن، نامىسىن وياتىپ، مەيىرىمدىلىك، قايىرىمدىلىق، كىشىپەيىلدىك، قامقورلىق كورسەتۋ، ادالدىق، ىزەتتىلىك سياقتى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. بالانى ۇلكەندى سىيلاۋعا، كىشىگە ىزەت كورسەتۋگە، يماندى بولۋعا، ادامگەرشىلىككە باۋلۋ رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىنىڭ جەمىسى. بالالاردى ادامگەرشىلىكە تاربيەلەۋدە ۇلتتىق پەداگوگيكا قاشاندا حالىق تاربيەسىن ۇلگى ۇستايدى. ال، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسى ىسكە كوزىن جەتكىزۋ، سەنىمىن ارتتىرۋ. وسى قاسيەتتەردى بالاعا جاسىنان بويىنا سىڭىرە بىلسەك، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ بەرىك ىرگە تاسىن قالاعانىمىز. ادامگەرشىلىك- ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى.ويتكەنى ادام بالاسى قوعامدا ءوزىنىڭ جاقسى كىسىلىك قاسيەتىمەن، ادامدىعىمەن، قايىرىمدىلىعىمەن ارداقتالادى. ادام بالاسىنىڭ مىنەز قۇلقىنا تاربيە مەن ءتالىم ارقىلى تەك بىلىممەن اقىلدى ۇشتاستىرا بىلگەندە عانا سىڭەتىن، قۇدىرەتتى، قاسيەتى مول ادامشىلىق اتاۋلىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.يماندىلىق تاربيەسىندە الدىمەن بالانى تەك جاقسىلىققا، قايىرىمدىلىققا، مەيىرىمدىلىككە، ىزگىلىككە باۋلىپ، سونى ماقسات تۇتسا، ۇستازدىڭ، اتا-انانىڭ دا بولاشاعى زور بولماق. جاسوسپىرىمدەردى يماندىلىق تاربيەسى ارقىلى تولىققاندى جەتىلگەن ازامات رەتىندە تاربيەلەۋ – قوعامىمىزدىڭ باستى ماقساتى.سەبەبى الەمدە،ازاماتتىق قوعامدا، وركەنيەت داۋىرىندە تاربيە يماني باعىت الىپ،دىنىنە ناسىلىنە تۇرمىس جاعدايىنا تاۋەلدى بولا تۇرىپ ءبىر عانا يماندىلىققا باۋلۋ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا ەتەك الىپ كەلەدى.ەندى كوممۋنيستىك تاربيە،اتەيستىك تاربيە،ساياسي تاربيە،مورالدىق نورما قاتارلى كاتەگوريالاردان رۋحاني كەمەلجەنۋ تۇعىرلى تۇجىرىمدار پسيحولوگيا، پەداگوگيكا، فيلوسوفيادا كوپتەپ كورىنىس بەرۋدە.ءتىپتى اتەيستىك تاربيەنىڭ ءوزى «قۇداي،جاساعان،جاساۋشى جوق» دەۋدىڭ ءوزىن شىنايى جۇرەكپەن قابىلداۋدى قاجەت ەتيەتىندىگىن كورسەتۋدە.بۇل دا سەنىمنىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەندىگى مويىندالۋدا.ولاي بولسا، رۋحاني بايلىققا، ەڭ الدىمەن، ءتىلىمىزدى، ءدىنىمىزدى، سالت-ءداستۇرىمىزدى جاتقىزساق، ءتىل – قازاق بولۋىمىز ءۇشىن، ءدىن – ادام بولۋىمىز ءۇشىن، سالت-ءداستۇر – ۇلت بولۋىمىز ءۇشىن قاجەت.ال يسلامي جاھاندانۋدىڭ العا قويعان ماقساتى – ادامگەرشىلىك پەن كوركەم مىنەز-قۇلىق ۇستانىمدارىن تاراتۋ، ءار كىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن،ەركىندىگىن، تەڭدىگىن قورعاۋ، جانۇياعا قامقورلىق كورسەتۋ، بارلىق پەندەلەر اراسىندا ادىلدىك تارازىسىن ورناتۋ، ادامنىڭ ءناسىلىن، ءدىنىن، اقىلىن، ار-ۇجدان، دۇنيە-مۇلكىن قورعاۋ جانە زۇلىمدىققا، باسىنۋشىلىققا توسقاۋىل قويۋ بولىپ تابىلادى.
رۋحاني – كىسىلىك تاربيەسى – وزىندىك سانانى دامىتۋعا جاعداي جاساۋدى، جەكە تۇلعانىڭ ادەپ ۇستانىمىن، ونىڭ قوعام ءومىرىنىڭ نورمالارى مەن داستۇرلەرىمەن كەلىستىرىلەتىن مورالدىك قاسيەتتەرىن جانە باعدارلارىن قالىپتاستىرۋدى ۇيلەستىرە الادى.اللاھ مۋميندەرگە اشۋى كەلگەندە، ءوزىن – ءوزى ۇستاي الۋىن جانە جەتىمدەرگە كومەك بەرۋدى بۇيىردى. ءاردايىم ادام شىنشىل بولسا، ادال ەڭبەكپەن مال تاۋىپ، ادال جەسە، جاقسىلارمەن جولداس بولىپ، ءىلىم ۇيرەنسە، مەيىرىمدى دە قايىرىمدى بولسا، ۇنەمى كوڭىلدى دە پاك جۇرسە، مىنە سوندا عانا مۇسىلماندىق بەس پارىزدىڭ ەڭ باستى سەنىمى كاليماعا – ءتىل كەلتىرىپ، يماندىلىقتى وتەگەنى بولادى. يماننىڭ باسى – سەنىم، ال يماننىڭ ءتانى – بەس ۋاقىت ناماز، جۇرەگى – قۇران، كۇمبەزى – ىقىلاس، نيەت، تىلەك. يماننىڭ ءسوزى – اللاھتى ەسكە الۋ، نۇرى – شىندىق، حاق سويلەۋ، ءدامى – پاكتىك، جەمىسى – ورازا تۇتۋ، جاپىراعى – تاقۋالىق، ءدارىسى – ار، ۇيات. يمان ءتورت جەردە ساقتالادى: كوڭىلدە، جۇرەكتە، كوكىرەكتە جانە تاندە. ال ۇيات – كوزدە، بەتتە، سانادا ساقتالادى. وسىعان بايلانىستى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.س): «يسلام ناقتى، ياعني كوزگە كورنەكتى. ال يمان – ادامنىڭ جادىندا ياعني كوزگە كورىنبەيدى، جاسىرىن تۇرادى» – دەي وتىرىپ: “ەر جىگىتتىڭ ءۇش نامىسى بار. ءبىرى – يمانى، ەكىنشىسى – وتانى، ءۇشىنشىسى – وتباسى” دەپ ار-وجداننىڭ رۋحانياتتىلىعىن جوعارى باعالاعان
جاستاردى رۋحاني –يماندىلىققا  تاربيەلەۋ، بولاشاعىنا جول سىلتەۋ – بۇگىنگى قاجەتتى، كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە.مۇنىڭ سىرتقى جانە ىشكى سەبەپتەرى دە بار.الەمدە،ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر،تالپىنىستار مەن ۇسىنىستار بارشىلىق. دامىعان ەلدەردە، جۇمىرجەردەگى تاربيە تۋرالى قالىپتاسقان ءتۇرلى وي-سانالار مەن ىلىمدەردى، مىسالى; كونفۋتسزي،داو،ۋشينسكي،كومەنسكي ت.س.س.تاربيەلەۋ ىلىمدەرىن بەزبەندەپ كىرىكتىرۋ ارقىلى نەمەسە ءار ۇلتتاردىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋ وزىق ۇلگىلەرىن  تاڭداپ الىپ،ءوز تابيعاتىنا سايكەستىرۋ ارقىلى وڭدەپ ىسكە اسىرۋ،جاڭا ءىلىم-تەوريالاردى باتىل ۇسىنۋ قاتارلى  ءىس-قيمىلدار ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر. سولاردىڭ جالپى باعىتىن باجايلاپ كورسەڭىز بارلىعى دا يماني-رۋحاني تاربيەگە بەتبۇرىشىلىق ايقىن انعارىلادى. ءتىپتى،كەيبىر زەرتتەۋشىلەر، تىعىرىققا تىرەلگەن ەۆروپا پەداگوگيكاسىن الىپ شىعار جول يسلام پەداگوگيكاسى دەيتىن بولدى.ءبىر كەزدەگى بەرنەرد شوۋدىڭ:«مەن ىلعي مۇحاممەدتىڭ ءدىنىن، ونىڭ ۇلكەن كۇشى مەن پاراساتتىلىعى ءۇشىن سىيلايمىن. مەنىڭ ويىمشا ءبىزدىڭ تاعدىر-ىمىزدىڭ سان الۋان كەدەرگىلەرىن شەشۋدە، مادەنيەتتى اجىراتا بىلۋدەگى جولدارى ەڭ دۇرىس دەپ شەشەتىن وسى ءبىر عانا يسلام ءدىنى دەپ ويلايمىن جانە دە ەۋروپالىقتار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ وسى يسلام ءدىنىن قابىلدايدى دەپ كوزىم جەتىپ تۇر»-دەگەنى ءدال كەلۋدە.ال،وزىمىزدەگى جاعدايعا كوز جۇگىرتىپ كورسەڭىز، حالىقتىڭ،جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنىڭ وسۋى(تولىق كەمەلدەنىپ كەتپەسە دە) ءدىننىڭ تاربيەلىك فۋنكتسياسىن وڭدى باعالاۋ،دۇرىس ءتۇسىنۋ قوعامدىق دەڭگەيگە اياق باسىپ،جالپى حالىقتىق سيپات الىپ كەلەدى. دالىرەك ايتقاندا،جۇرتتىڭ ءدىني ءبىلىم،يماني تاربيەگە دەگەن سۇرانىسى،قاجەتتىلىگى ءوسىپ،تالابى بيىكتەپ بارادى. جاستاردىڭ،ءجۇرتتىڭ وسى تالاپ-تىلەگىن ءبىزدىڭ قاناعاتتاندىرا الماي، شاما-شارقىمىزدىڭ جەتپەۋىنەن بولىپ نە سياقتى كەلەڭسىز كورىنىستەر ورىن الۋدا.
اباي اتامىز ايتقانداي: «ادامدى – ادام ەتەتىن دە يمان، سۇلتان ەتەتىن دە يمان»، «رۋحاني بايلىق – باقىتقا جەتكىزەدى» – دەمەكشى، ءدىن ويلاۋدى، ىزدەستىرۋدى جانە ۇيرەنۋدى بۇيىرادى. جۇمىس ىستەپ، تابىسقا قول جەتكىزۋدى ۋاعىزدايدى.ءدىن – يماندىلىقتىڭ، ادىلدىكتىڭ، سىپايىلىقتىڭ، پاراساتتى-لىقتىڭ، كوپشىلدىكتىڭ، توزىمدىلىكتىڭ كەپىلى. ءدىنى، ءتىلى جوق حالىقتىڭ – بولاشاعى جوق.سونىمەن قاتار قوعام ومىرىندە ءدىننىڭ الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى، ءدىن ادەپتىلىك قاعيدالارى مەن قوعام بىرلىگىن، تاربيەلىك جۇيەلەردى قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارادى. عىلىم-زاتتاردىڭ تۇپنەگىزىنە ەنىپ، تابيعاتتى ءار قيلى ەتىپ ارلەندىرىپ، قوعامدىق ءومىردى راتسيونالداندىرادى. ال, ءدىن -ءومىردىڭ ءمانى مەن ماقساتىن اشادى، ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن بايىتىپ، ونەگەلى كوزقاراس پەن ونەگەلى ارەكەت قالىپتاستىرادى. قۇدايدىڭ ميستيكالىق بەينەسىن جوعارعى الەمنەن، مىنا الەمدەگى ادامداردىڭ جۇرەگىنە قوندىرىپ، ونى اقيقات جولى رەتىندە ۇعىنۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ال،قازاق ءۇشىن يماندلىلىق تاربيەسى اتا-باباسىنان ۇلاسقان،جانىنا جاقىن، قانىنا سىنگەن، ۇلاسپالى ۇعىم،پەداگوگيكالىق تۇشىمدى كاتەگوريا.يمان ءدىني ۇعىم رەتىندە ءوز مازمۇنىندا كوپتەگەن قۇرامداس بىرلىكتەردەن تۇرادى; توتەمگە سەنۋ، شامانعا سەنۋ، كوك تاڭىرگە سەنۋ، تابيعات كۇشتەرىنە سەنۋ، بۇلاردىڭ ەشبىرى دە يمان ەمەس، جاي عانا سەنىم.مۇنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ حالقىمىز باسىنان وتكىزگەن،سول نەگىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇستانعان سەنىمدەر دە بار. ارۋاققا سىيىنۋ، ونى قاستەرلەۋ ،تابيعاتتى ايالاۋ قازاق ءۇشىن يماندىلىق جولى.ول جايىندا قاتاڭ قاعيدالار مەن قۇندى ۇستانىمدار قالىپتاسقان. «ارۋاقتى سىيلاماساڭ دا،قورلاما!»، «ءولى رازى بولماي،ءتىرى بايىمايدى». «تابيعات-اناڭ; «باسىڭا پانا بولار تارىققاندا،وزەك جالعار تاماعىڭ اشىققاندا،ايبارىڭ ەسىڭ كەتىپ قورىققاندا»-دەپ ءتىرى ءجۇرىپ،تىرشىلىك ەتەر تىرەك ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىرادى.ال،قازاق حالقى يسلامدى قابىلداۋ ارقىلى بۇل سەنىمىن جاڭا ساتىعا كوتەرىپ،تەرەڭدەتىپ بايىتقان جۇرت.قازاق حالقىنىڭ اتا-بابا داستۇرىندە يماندىلىق تەك ءدىني سەنىم ەمەس، ول سونداي-اق، ۇلتتىق پسيحولوگيالىق سالتقا، حالىقتىق ەرەكشەلىككە اينالعان قۇبىلىس. حالقىمىزدىڭ تۇسىنىگىندە يمان ءسوزىنىڭ اياسىندا سەنىم ماعىناسىمەن قاتار، بارلىق ادامي اسىل قاسيەتتەردى (ۇيات، ار-نامىس، سابىرلىق، جومارتتىق، شىنشىلدىق، ادالدىق، ىزگىلىك،قايىرىمدىلىق،مەيىرىمدىلىك، كىشىپەيىلدىلىك ت.ب.) قامتيتىن تۇسىنىكتەر كورىنىس تاپقان.يماندىلىق تاربيەسى – بۇل قازاق پەداگوگيكاسىندا داستۇرگە، ادەت-عۇرىپقا، بايسالدى مىنەز-قۇلىققا اينالىپ ادام بالاسىنىڭ ءومىر زاڭدىلىعى، جارعىسى بولىپ قالىپتاسقان. يماندىلىق-ادامي قاسيەتتەر جيىنتىعى كىسى بويىنا قانشالىقتى سىنگەندىگىن، پەداگوگيكالىق ءىس-ارەكەتتىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.ءارى بۇل ءىس-ارەكتتىڭ ءجۇرىلۋ دارەجەسىن،پارمەنىن ايقىندايدى. يماندىلىق تاربيە ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ىشتەي دە سىرتتاي دا كوز جۇگىرتىپ، تولىقتىرىپ وتىراتىن ادام تاربيەسىنىڭ جوعارعى ساتىسى. بۇل دۇنيەدە ادام ءوزىنىڭ پەندەلىك قاسيەتتەرىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ ءوزىنىڭ ادامدىق قاسيەتتەرىن شىڭداپ، ءوزىنىڭ پەندەشىلىكتەرىن، باسقاشا ايتقاندا ءوزىنىڭ «توزاعىن» جەڭىپ شىعۋى قاجەت. ويتكەنى، ونىڭ بۇل دۇنيەدەگى بار قايعى-قاسىرەتى ونىڭ وسى پەندەشىلىكتەرىنەن تۋىندايدى. سوعان وراي ونىڭ بۇل دۇنيەدەگى باقىتى مەن اقيرەتتەگى باقىتى دا ونىڭ ءوز پەندەشىلىكتەرىن قانشالىقتى جەڭە العانىنا بايلانىستى. جاعىمدى قاسيەتتەردىڭ ادامنىڭ رۋحاني، پسيحيكالىق دامۋىنا زور اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە ءوز وتانىن سۇيۋشىلىك ونى جان-تانىمەن قورعاۋ، حالقىنا بەرىلگەندىك–ادامنىڭ ومىرىندە وشپەيتىن، يماندىلىق قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. .«يماندى» دەپ قازاق جۇرەكتەگى «قۇداي ءبىر، پايعامبار حاق» دەگەن بەرىك سەنىمىنە قوسا تەرەڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتكە يە، ىزگى مىنەز-قۇلىقتى جاندى عانا اتاعان. ەكىنشى جاعىنان يماندىلىق تاربيەسى يسلام اۋماعىندا شەكتەلىپ قالعان تار ۇعىم تاعى ەمەس.ءداستۇرلى دىندەردىڭ قاي-قايسىسىندا،سەنىم بار،نانىم بار،يمانعا يلانۋ بار.قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بارلىق ۇلت وكىلدەرى يمان نۇرىمەن نۇرلانۋعا قۇقىلى،وزدەرى تاڭداعان ءدىن نەگىزدە يماندىلىق نۇرىنا بولەنە الادى.دالىرەك ايتقاندا،يماندىلىق-جەكە عانا قازاقتارعا نەمەسە مۇسىلمان جۇرتىنا عانا ەمەس بارلىعىنا قاجەتتى رۋحاني مۇرا.توق ەتەرى:يماندىلىق ۇلتتىق مۇرا عانا ەمەس،ادامزاتتتىق قۇندىلىق. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا، قازاقستان حالقىنىڭ 70,2 پايىزى–مۇسىلماندار، 26,3 پايىزى – حريستياندار، 0,1 پايىزى – بۋدديستەر، 2,8 پايىزى – ەشقانداي دىنگە سەنبەيتىندەر، 0,5 پايىزى – جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقاندار. ادەتتە، تۇركى تىلدەس حالىقتاردى مۇسىلمان دىنىنە ويلانباي جاتقىزادى. بىراق حالىق ساناعى كورسەتكەندەي، قازاقتىڭ 0,4 پايىزى – (39172) ادام حريستيان دىنىنە، 1923-ءى يۋدايزمگە، 749-ى بۋدديزمگە، 1612 ادام باسقا دىندەرگە وتكەن. 98511 قازاق ەشقانداي دىنگە جاتقىز-ىلمايدى [ەگەمەن قازاقستان، 2011ج.]انىعىراق ايتقاندا; قازاقستاننىڭ ونسەگىز ميلليون حالقىنا يماني ءتالىم تاربيە جات بولعان ەمەس،بولمايدى دا.قازاعىمىز قاي دىندە جۇرسە دە،يماندىلىق ناسيحات ناتيجەسى ارقىلى ءوز ورنىن،ءوز ءدىنىن،ءوز سەنىمىن تابا الادى.ولاي بولسا، قوعامنىڭ بارلىق قاتپارلارى،جالپاق جۇرت قاۋىم بولىپ،جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ يماندىلىق جولىندا نەگە ۇزەڭگى بىرىكتىرىپ،بەلسەندىلىك تانىتا الماي كەلەمىز؟مۇنىڭ باستى سەبەبى،ءدىن قازاق ەلىندە سالتانات قۇرا الماي،حالىقتىڭ كوپ ۋاقىت بويى ودان الشاقتاپ قالۋى جانە جاس،جاڭا مەملەكەتتىڭ دىنمەن قاتىناستاعى تاجىريبەسىنىڭ شاناقتى بولۋى، زايىرلىلىقتىڭ ۇلتقا ۇناسىمدى تاڭدالماۋى  بولىپ وتىر. الايدا،قازاق حالقىندا ۇرپاقتى عانا ەمەس جالپاق جۇرتتى يمان بايلىعىنا جەتكىزگەن تەوريا دا پراكتيكا دا جەتكىلىكتى.ايتالىق،ءال-فارابي، م.قاشقاري، ج.بالاساعۇني،ا.ياسساۋي،ق.اباي،ق.شاكەرىم،ءۇ.اقىت،ءماشھۇر ءجۇسىپ، س،عىل-ماني ت.س.س. ۇلىق ۇستازداردىڭ وسيەت-ونەگەسى،عىلىمي تۇيىندەرى،اقىل-كەڭەسى بارشا قازاققا يماني تاربيە بەرۋگە،ولاردىڭ كوكىرەك كوزىن اشۋعا تولىق جەتەتىن اسىل مۇرا.
.
        
                                  قوبداباي قابدىرازاقۇلى (عالىم-جازۋشى)
    باۋىرجان الەنۇلى (تەرەڭكول مەشىت يمامى)

 

Related Articles

  • قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنىنە ارنالعان «جىر ارقاۋى-جاڭعىرۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرادى.

              2017 جىلعى 14 جەلتوقساندا ساعات 15.00-دە  اقتوبە قالاسى «ونەر ورتالىعىنداعىنىڭ» كونتسەرت زالىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيستىرلىگى اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان «جىر ارقاۋى-جاڭعىرۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىرادى. «جىر ارقاۋى- جاڭعىرۋ» اتتى ونەر دوداسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنىنە ارنالىپ ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ايتىستى وتكىزۋدىڭ ماقساتى اقىنداردىڭ ورەلى ونەرى، ورنەكتى سوزدەرى ارقىلى تاۋەلسىزدىك مۇراتتارى مەن قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن پاش ەتۋ، وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەپ، ولاردىڭ تانىم-تالعامىن ۇلت رۋحانياتىنا باعىتتاۋ، قازاقتىڭ ءتول ونەرى، قۇدىرەتتى ءسوزى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن ارتتىرۋ، قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى. ساحنا تورىندە وسى كەزگە دەيىن تالاي ايتىستاردا توپ

  • قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتى

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتتى مازمۇنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتىنەن باستالاتىن ەدى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇ تۋراسىندا ءبۇي دەپ جازادى. «ءبىزدىڭ «Əدەبيەت سالاسىنداعى جازۋىمىزدىڭ باسى «ديۋاني حيكمەتتەن» باستالادى. ورتا ازياداعى تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ العاشقى جازبا əدەبيەتىنىڭ ءبىرى! بۇل فاكتى قازاق اقىندارىنىڭ احمەتكە ەلىكتەگەنىن كورسەتەدى ». ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ باعا بەرەدى. «قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەتىن تاراتقان – تۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تارالعانى – قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سوعان ەلىكتەدى». بولشەۆيكتەر ءياسساۋيدىڭ اتىن ءوشىرۋ ءۇشىن اقىن-جازۋشىلارعا تاپسىرما بەردى. ماسەلەن، تسك 1937 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتى «حازىرەت سۇلتان» پەساسىن جازۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل سپەكتاكل قازسسر كەزىندە ساحنادا قويىلىپ كەلدى. پەسادا ءياسساۋيدى تەرىستەپ، ونىڭ جولىن «حالىقتى

  • قازاق كوركەمسوزى مەن كوسەمسوزىنىڭ ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋداعى اتقارعان ءرولى

    جۇمات انەسۇلى   قازاق كوركەمسوزى اۋىز ادەبيەتىندە ەرتە زاماننان قالىپتاسقان ادەبيەت سالاسى. ۇلتتىڭ  رۋحىن عاسىرلار بويى اسقاقتاتىپ، نامىسىن جانىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ «باتىرلار جىرى» كوركەم ءسوزدىڭ ەڭ بيىك دارەجەدەگى ۇلگىسى، الەمدىك دەڭگەيدە ماقتانىش ەتۋگە بولاتىن، كوركەم ەلوستىق شىعارما.  حVIII-  حIX- عاسىرلارداعى  قازاق  جىراۋلارىنىڭ قاي قايسىسىنىڭ دا وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، حح- عاسىرعا دەيىن اڭىز بولىپ جەتىپ، جازبا ادەبيەت مۇراسىنا اينالىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالۋى سول زاماندارداعى كوركەمسوزدىڭ ماڭگىلىك وشپەس  رۋحاني كۇشىنىڭ  مولدىعىندا ەدى. اۋىز ادەبيەتىندەگى سول كەزدەگى داستاندار، جىرلار، تەرمەلەر كەڭ قازاق  دالاسىنداعى ءار شاڭىراقتىڭ دەم بەرۋشى رۋحاني ازىعى ەدى. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن عاسىرلاردان  عاسىرلارعا اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، اڭىز بولىپ كەتكەن بۇحار جىراۋدىڭ «ابىلايعا ايتقانى» اتتى ۇزاقتاۋ

  • ۋاحابيزم يدەياسىن تاراتامىن دەپ، ۇرىمشىدە ۇستالىپ، پەكين تۇرمەسىنە تۇسكەن ليۆاندىق شامي داموللا

    Sanjar Kerimbay facebook پاراقشاسىنان 1924 جىلى لەنين ءولدى. بيلىك ءستاليننىڭ قولىنا ءوتتى. وسىدان سوڭ ءبىز عانا ەمەس جالپى سوۆەت جۇرتىنىڭ ىشكەنى ءىرىڭ، جەگەنى جەلىم بولدى. ورتا ازيا حالقى دا گۋلاگ-تارعا توب-توبىمەن كەتىپ جاتتى. ارتىنشا اشارشىلىق تا باستالدى. اتاجۇرتتان جاپپاي بەزۋ بەلەڭ الدى. بىراق ەل قۇلاعدار بولعان اقپاراتتى ىندەتىپ جازبايمىز. بۇل جولى ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلەمىز. ءىلىم شە، ءىلىم؟ ونىڭ جايى نە بولدى؟ ەلدى ۇيىستىرىپ ۇستاپ تۇراتىن، كىسىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشاتىن، قاراپايىم پەندەدەن ارىنا عانا قۇلاق تۇرەتىن رۋحاني تۇلعانى جاساپ شىعاتىن ءىلىم يەلەرىنىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ قازاقتىڭ رۋحاني پلاتفورماسى قالاي قيرادى؟ ەندى سول جايلى تاراتا كەتەلىك. قۇداي قالاسا، وسىلايشا رۋحاني جاڭعىرىپ تا قالۋىمىز مۇمكىن. ال، ءتاڭىرىم، ءوزىڭ جار بولا كور! بولشەۆيكتەر

  • توقاەۆ: جاڭا الىپپەدە كوميسسيا قوعام ۇسىنىسىن ەسكەرۋى قاجەت

    “ناۋرىز ساياباعىنىڭ” لاتىن ارپىمەن جازىلعان اتاۋى. شىمكەنت بۇگىن قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ جونىندە قۇرىلعان ۇلتتىق كوميسسيا قوعام تالقىلاۋىنداعى ەلەۋلى ۇسىنىستاردى ەسكەرۋ كەرەكتىگى جايلى ايتتى. بۇل تۋرالى سەنات توراعاسى ءوزىنىڭ Twitter جەلىسىندەگى بەتىندە بىلدىرگەن. “ۇلتتىق كوميسسيا لاتىن ءالىپبيى بويىنشا قوعام تالقىلاۋىنداعى ماردىمدى ۇسىنىستاردى ەسكەرۋى قاجەت” دەپ جازعان ول. Kassym-JomartTokayev @TokayevKZ ۇلتتىق كوميسسيا لاتىن ءالىپبيى بويىنشا قوعام تالقىلاۋىنداعى ماردىمدى ۇسىنىستاردى ەسكەرۋى قاجەت 14:14 – 5 نوياب. 2017 گ.  1515 وتۆەتوۆ  211 رەتۆيت  611 وتمەتكا «نراۆيتسيا» ينفورماتسيا و رەكلامە ۆ تۆيتتەرە ي كونفيدەنتسيالنوست وسى پىكىرىنىڭ الدىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان جەلىدەگى بەتىنە “ەلباسى ايتقانىنداي، لاتىن ءالىپبيىن قولدانىسقا ەنگىزۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرعان ءجون” دەپ جازعان بولاتىن. Kassym-JomartTokayev @TokayevKZ ەلباسى ايتقانىنداي، لاتىن ءالىپبيىن قولدانىسقا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: