|  | 

رۋحانيات

تاربيە باعىتى يماني قۇندىلىق

 
بۇگىنگى تاڭدا، شاكىرتكە جان – جاقتى تەرەڭ ءبىلىم بەرىپ، ونىڭ جۇرەگىنە كىسىلىكتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ۇزدىكسىز ۇيالاتا بىلسەك، ەرتەڭگى ازامات جەكە تۇلعانىڭ وزىندىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا، اينالاسىمەن ساناسۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. يماني تاربيە  بەرۋ – جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءومىردىڭ ءمانى، سۇيىسپەنشىلىك، باقىت، سىيلاستىق، تاتۋلىق، بىرلىك، توزىمدىلىك سىندى قۇندىلىقتاردى دارىتۋ ارقىلى ادامنىڭ قوعامدا ءوز ورنىن تابۋىنا، قابىلەت – دارىنىنىڭ اشىلا تۇسۋىنە، اقىل – پاراساتىن دامىتۋىنا، ياعني ءساندى دە ءماندى ءومىر سۇرۋىنە قىزمەت ەتەدى،جان-جاقتى مۇمكىندكك تۋعىزادى. بۇگىنگى جاڭا قوعام مۇددەسىنە لايىقتى، ءار جاقتى جەتىلگەن، بويىندا ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق پسيحولوگيا قالىپتاسقان ەرتەڭگى قوعام يەگەرى بولارلىق پاراساتتى ازامات تاربيە-لەپ ءوسىرۋ – وتباسىنىڭ، بالاباقشانىڭ،مەكتەپتىڭ، بارشا حالىقتىڭ مىندەتى.
ءدىن – يلاھي امىرلەر ارقىلى ادامزات بالاسىن كەمەلدىككە باستاپ، وزىندىك دۇنيەتانىم مەن قاعيدالار جيىنتىعى ارقىلى كوركەم مىنەز بەن ىزگىلىك اتاۋلىنى ءومىردىڭ بار سالاسىنا ورنىقتىرادى.باسقاشا ايتقاندا، ءدىن – بۇكىل عالامنىڭ، بولمىستىڭ، جاراتىلىستىڭ جۇرەگىنە، وزەگىنە، رۋحىنا، تامىرىنا جانە ونە بويىنا سۇيىسپەنشىلىك پەن ىزگىلىكتى ورنىقتىراتىن ماڭگىلىك ماحاببات. ءدىن – ادامزات تاريحىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان، ولمەيتىن، كونەرمەيتىن، ماڭگىلىككە جەتەلەيتىن قاستەرلى دە قاسيەتتى ۇعىم، بۇكىل الەمگە ورتاق قۇندىلىق. ادام اتا الەيھيسسالامنان باستاۋ الاتىن العاشقى ادامداردىڭ بويىندا دا سانا مەن سەزىم، ماحاببات پەن مەيىرىم، ار-نامىس پەن ۇجدان جانە ادامگەرشىلىك ىزگى قاسيەتتەر سياقتى دىنگە، قۇدىرەتكە، جاراتۋشىعا دەگەن جوعارى سەنىم بولعان. وسىلايشا، ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان بەرى سەنىم – جۇرەكپەن، ءدىن – اداممەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.  اللا مەن پەندەنىڭ اراسىنا ءجىپسىز ورناعان قاستەرلى، قاسيەتتى كوپىر. قۇران:كەيبىر باتىستىق ءدىن تاريحشىلارى مەن ماتەرياليستەرگە كەرىسىنشە، اۋەلگىدە انيميزم، فەتيشيزم، توتەميزم سياقتى «يزمدەر» ەمەس، الىمساقتان بەرى اللا تاعالانىڭ قۇزىرىندا تەك ءبىر عانا ءدىننىڭ بار بولعانىن ايتادى. قۇراننىڭ بايانى بويىنشا، العاشقى پايعامبار بولعان ادام اتادان بەرگى بارلىق پايعامبارلار ادامزاتقا اللانىڭ ءبىر جانە تەڭدەسسىز ەكەنىن، اقىرەتتىڭ بار جانە تاعدىردىڭ حاق ەكەنىن ۋاعىزداپ كەلگەن. بۇل تۇجىرىم بويىنشا، ادامنىڭ ارعى اتاسى ۇجدان مەن پاراسات، اقىل مەن وي يەسى، سانالى ادام بولعان جانە ءدىني نانىمدارعا سەنىپ، جاراتقانعا سيىنىپ، اقىرەتكە يلانعان. بۇل ورايدا ءۇندىنىڭ قاسيەتتى كىتاپتارىن زەرتتەگەن نەمىس ويشىلى شەللينگتىڭ «ادامزات اۋەلدە ءبىر بولعان جانە جالعىز جاراتۋشىعا يمان كەلتىرگەن. بايىرعى ءدىن كەيىن جۇلدىزدارداي شاشىلىپ، قۇراقتاي ءبولىنىپ كەتكەن» دەگەن ءسوزى مەن اتاقتى انتروپولوگ-عالىم ءشميدتتىڭ: «بارلىق دىندەر اۋەل باستاعى تەك ءتاڭىرلى دىننەن وربىگەن» دەگەن پىكىرى قۇراننىڭ بايانىنان الشاق جاتقان جوق          بالالارىمىزدى يماندىلىققا تاربيەلەۋ ءۇشىن ولاردىڭ ار-ۇياتىن، نامىسىن وياتىپ، مەيىرىمدىلىك، قايىرىمدىلىق، كىشىپەيىلدىك، قامقورلىق كورسەتۋ، ادالدىق، ىزەتتىلىك سياقتى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. بالانى ۇلكەندى سىيلاۋعا، كىشىگە ىزەت كورسەتۋگە، يماندى بولۋعا، ادامگەرشىلىككە باۋلۋ رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىنىڭ جەمىسى. بالالاردى ادامگەرشىلىكە تاربيەلەۋدە ۇلتتىق پەداگوگيكا قاشاندا حالىق تاربيەسىن ۇلگى ۇستايدى. ال، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسى ىسكە كوزىن جەتكىزۋ، سەنىمىن ارتتىرۋ. وسى قاسيەتتەردى بالاعا جاسىنان بويىنا سىڭىرە بىلسەك، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ بەرىك ىرگە تاسىن قالاعانىمىز. ادامگەرشىلىك- ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى.ويتكەنى ادام بالاسى قوعامدا ءوزىنىڭ جاقسى كىسىلىك قاسيەتىمەن، ادامدىعىمەن، قايىرىمدىلىعىمەن ارداقتالادى. ادام بالاسىنىڭ مىنەز قۇلقىنا تاربيە مەن ءتالىم ارقىلى تەك بىلىممەن اقىلدى ۇشتاستىرا بىلگەندە عانا سىڭەتىن، قۇدىرەتتى، قاسيەتى مول ادامشىلىق اتاۋلىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.يماندىلىق تاربيەسىندە الدىمەن بالانى تەك جاقسىلىققا، قايىرىمدىلىققا، مەيىرىمدىلىككە، ىزگىلىككە باۋلىپ، سونى ماقسات تۇتسا، ۇستازدىڭ، اتا-انانىڭ دا بولاشاعى زور بولماق. جاسوسپىرىمدەردى يماندىلىق تاربيەسى ارقىلى تولىققاندى جەتىلگەن ازامات رەتىندە تاربيەلەۋ – قوعامىمىزدىڭ باستى ماقساتى.سەبەبى الەمدە،ازاماتتىق قوعامدا، وركەنيەت داۋىرىندە تاربيە يماني باعىت الىپ،دىنىنە ناسىلىنە تۇرمىس جاعدايىنا تاۋەلدى بولا تۇرىپ ءبىر عانا يماندىلىققا باۋلۋ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا ەتەك الىپ كەلەدى.ەندى كوممۋنيستىك تاربيە،اتەيستىك تاربيە،ساياسي تاربيە،مورالدىق نورما قاتارلى كاتەگوريالاردان رۋحاني كەمەلجەنۋ تۇعىرلى تۇجىرىمدار پسيحولوگيا، پەداگوگيكا، فيلوسوفيادا كوپتەپ كورىنىس بەرۋدە.ءتىپتى اتەيستىك تاربيەنىڭ ءوزى «قۇداي،جاساعان،جاساۋشى جوق» دەۋدىڭ ءوزىن شىنايى جۇرەكپەن قابىلداۋدى قاجەت ەتيەتىندىگىن كورسەتۋدە.بۇل دا سەنىمنىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەندىگى مويىندالۋدا.ولاي بولسا، رۋحاني بايلىققا، ەڭ الدىمەن، ءتىلىمىزدى، ءدىنىمىزدى، سالت-ءداستۇرىمىزدى جاتقىزساق، ءتىل – قازاق بولۋىمىز ءۇشىن، ءدىن – ادام بولۋىمىز ءۇشىن، سالت-ءداستۇر – ۇلت بولۋىمىز ءۇشىن قاجەت.ال يسلامي جاھاندانۋدىڭ العا قويعان ماقساتى – ادامگەرشىلىك پەن كوركەم مىنەز-قۇلىق ۇستانىمدارىن تاراتۋ، ءار كىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن،ەركىندىگىن، تەڭدىگىن قورعاۋ، جانۇياعا قامقورلىق كورسەتۋ، بارلىق پەندەلەر اراسىندا ادىلدىك تارازىسىن ورناتۋ، ادامنىڭ ءناسىلىن، ءدىنىن، اقىلىن، ار-ۇجدان، دۇنيە-مۇلكىن قورعاۋ جانە زۇلىمدىققا، باسىنۋشىلىققا توسقاۋىل قويۋ بولىپ تابىلادى.
رۋحاني – كىسىلىك تاربيەسى – وزىندىك سانانى دامىتۋعا جاعداي جاساۋدى، جەكە تۇلعانىڭ ادەپ ۇستانىمىن، ونىڭ قوعام ءومىرىنىڭ نورمالارى مەن داستۇرلەرىمەن كەلىستىرىلەتىن مورالدىك قاسيەتتەرىن جانە باعدارلارىن قالىپتاستىرۋدى ۇيلەستىرە الادى.اللاھ مۋميندەرگە اشۋى كەلگەندە، ءوزىن – ءوزى ۇستاي الۋىن جانە جەتىمدەرگە كومەك بەرۋدى بۇيىردى. ءاردايىم ادام شىنشىل بولسا، ادال ەڭبەكپەن مال تاۋىپ، ادال جەسە، جاقسىلارمەن جولداس بولىپ، ءىلىم ۇيرەنسە، مەيىرىمدى دە قايىرىمدى بولسا، ۇنەمى كوڭىلدى دە پاك جۇرسە، مىنە سوندا عانا مۇسىلماندىق بەس پارىزدىڭ ەڭ باستى سەنىمى كاليماعا – ءتىل كەلتىرىپ، يماندىلىقتى وتەگەنى بولادى. يماننىڭ باسى – سەنىم، ال يماننىڭ ءتانى – بەس ۋاقىت ناماز، جۇرەگى – قۇران، كۇمبەزى – ىقىلاس، نيەت، تىلەك. يماننىڭ ءسوزى – اللاھتى ەسكە الۋ، نۇرى – شىندىق، حاق سويلەۋ، ءدامى – پاكتىك، جەمىسى – ورازا تۇتۋ، جاپىراعى – تاقۋالىق، ءدارىسى – ار، ۇيات. يمان ءتورت جەردە ساقتالادى: كوڭىلدە، جۇرەكتە، كوكىرەكتە جانە تاندە. ال ۇيات – كوزدە، بەتتە، سانادا ساقتالادى. وسىعان بايلانىستى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.س): «يسلام ناقتى، ياعني كوزگە كورنەكتى. ال يمان – ادامنىڭ جادىندا ياعني كوزگە كورىنبەيدى، جاسىرىن تۇرادى» – دەي وتىرىپ: “ەر جىگىتتىڭ ءۇش نامىسى بار. ءبىرى – يمانى، ەكىنشىسى – وتانى، ءۇشىنشىسى – وتباسى” دەپ ار-وجداننىڭ رۋحانياتتىلىعىن جوعارى باعالاعان
جاستاردى رۋحاني –يماندىلىققا  تاربيەلەۋ، بولاشاعىنا جول سىلتەۋ – بۇگىنگى قاجەتتى، كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە.مۇنىڭ سىرتقى جانە ىشكى سەبەپتەرى دە بار.الەمدە،ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر،تالپىنىستار مەن ۇسىنىستار بارشىلىق. دامىعان ەلدەردە، جۇمىرجەردەگى تاربيە تۋرالى قالىپتاسقان ءتۇرلى وي-سانالار مەن ىلىمدەردى، مىسالى; كونفۋتسزي،داو،ۋشينسكي،كومەنسكي ت.س.س.تاربيەلەۋ ىلىمدەرىن بەزبەندەپ كىرىكتىرۋ ارقىلى نەمەسە ءار ۇلتتاردىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋ وزىق ۇلگىلەرىن  تاڭداپ الىپ،ءوز تابيعاتىنا سايكەستىرۋ ارقىلى وڭدەپ ىسكە اسىرۋ،جاڭا ءىلىم-تەوريالاردى باتىل ۇسىنۋ قاتارلى  ءىس-قيمىلدار ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر. سولاردىڭ جالپى باعىتىن باجايلاپ كورسەڭىز بارلىعى دا يماني-رۋحاني تاربيەگە بەتبۇرىشىلىق ايقىن انعارىلادى. ءتىپتى،كەيبىر زەرتتەۋشىلەر، تىعىرىققا تىرەلگەن ەۆروپا پەداگوگيكاسىن الىپ شىعار جول يسلام پەداگوگيكاسى دەيتىن بولدى.ءبىر كەزدەگى بەرنەرد شوۋدىڭ:«مەن ىلعي مۇحاممەدتىڭ ءدىنىن، ونىڭ ۇلكەن كۇشى مەن پاراساتتىلىعى ءۇشىن سىيلايمىن. مەنىڭ ويىمشا ءبىزدىڭ تاعدىر-ىمىزدىڭ سان الۋان كەدەرگىلەرىن شەشۋدە، مادەنيەتتى اجىراتا بىلۋدەگى جولدارى ەڭ دۇرىس دەپ شەشەتىن وسى ءبىر عانا يسلام ءدىنى دەپ ويلايمىن جانە دە ەۋروپالىقتار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ وسى يسلام ءدىنىن قابىلدايدى دەپ كوزىم جەتىپ تۇر»-دەگەنى ءدال كەلۋدە.ال،وزىمىزدەگى جاعدايعا كوز جۇگىرتىپ كورسەڭىز، حالىقتىڭ،جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنىڭ وسۋى(تولىق كەمەلدەنىپ كەتپەسە دە) ءدىننىڭ تاربيەلىك فۋنكتسياسىن وڭدى باعالاۋ،دۇرىس ءتۇسىنۋ قوعامدىق دەڭگەيگە اياق باسىپ،جالپى حالىقتىق سيپات الىپ كەلەدى. دالىرەك ايتقاندا،جۇرتتىڭ ءدىني ءبىلىم،يماني تاربيەگە دەگەن سۇرانىسى،قاجەتتىلىگى ءوسىپ،تالابى بيىكتەپ بارادى. جاستاردىڭ،ءجۇرتتىڭ وسى تالاپ-تىلەگىن ءبىزدىڭ قاناعاتتاندىرا الماي، شاما-شارقىمىزدىڭ جەتپەۋىنەن بولىپ نە سياقتى كەلەڭسىز كورىنىستەر ورىن الۋدا.
اباي اتامىز ايتقانداي: «ادامدى – ادام ەتەتىن دە يمان، سۇلتان ەتەتىن دە يمان»، «رۋحاني بايلىق – باقىتقا جەتكىزەدى» – دەمەكشى، ءدىن ويلاۋدى، ىزدەستىرۋدى جانە ۇيرەنۋدى بۇيىرادى. جۇمىس ىستەپ، تابىسقا قول جەتكىزۋدى ۋاعىزدايدى.ءدىن – يماندىلىقتىڭ، ادىلدىكتىڭ، سىپايىلىقتىڭ، پاراساتتى-لىقتىڭ، كوپشىلدىكتىڭ، توزىمدىلىكتىڭ كەپىلى. ءدىنى، ءتىلى جوق حالىقتىڭ – بولاشاعى جوق.سونىمەن قاتار قوعام ومىرىندە ءدىننىڭ الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى، ءدىن ادەپتىلىك قاعيدالارى مەن قوعام بىرلىگىن، تاربيەلىك جۇيەلەردى قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارادى. عىلىم-زاتتاردىڭ تۇپنەگىزىنە ەنىپ، تابيعاتتى ءار قيلى ەتىپ ارلەندىرىپ، قوعامدىق ءومىردى راتسيونالداندىرادى. ال, ءدىن -ءومىردىڭ ءمانى مەن ماقساتىن اشادى، ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن بايىتىپ، ونەگەلى كوزقاراس پەن ونەگەلى ارەكەت قالىپتاستىرادى. قۇدايدىڭ ميستيكالىق بەينەسىن جوعارعى الەمنەن، مىنا الەمدەگى ادامداردىڭ جۇرەگىنە قوندىرىپ، ونى اقيقات جولى رەتىندە ۇعىنۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ال،قازاق ءۇشىن يماندلىلىق تاربيەسى اتا-باباسىنان ۇلاسقان،جانىنا جاقىن، قانىنا سىنگەن، ۇلاسپالى ۇعىم،پەداگوگيكالىق تۇشىمدى كاتەگوريا.يمان ءدىني ۇعىم رەتىندە ءوز مازمۇنىندا كوپتەگەن قۇرامداس بىرلىكتەردەن تۇرادى; توتەمگە سەنۋ، شامانعا سەنۋ، كوك تاڭىرگە سەنۋ، تابيعات كۇشتەرىنە سەنۋ، بۇلاردىڭ ەشبىرى دە يمان ەمەس، جاي عانا سەنىم.مۇنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ حالقىمىز باسىنان وتكىزگەن،سول نەگىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇستانعان سەنىمدەر دە بار. ارۋاققا سىيىنۋ، ونى قاستەرلەۋ ،تابيعاتتى ايالاۋ قازاق ءۇشىن يماندىلىق جولى.ول جايىندا قاتاڭ قاعيدالار مەن قۇندى ۇستانىمدار قالىپتاسقان. «ارۋاقتى سىيلاماساڭ دا،قورلاما!»، «ءولى رازى بولماي،ءتىرى بايىمايدى». «تابيعات-اناڭ; «باسىڭا پانا بولار تارىققاندا،وزەك جالعار تاماعىڭ اشىققاندا،ايبارىڭ ەسىڭ كەتىپ قورىققاندا»-دەپ ءتىرى ءجۇرىپ،تىرشىلىك ەتەر تىرەك ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىرادى.ال،قازاق حالقى يسلامدى قابىلداۋ ارقىلى بۇل سەنىمىن جاڭا ساتىعا كوتەرىپ،تەرەڭدەتىپ بايىتقان جۇرت.قازاق حالقىنىڭ اتا-بابا داستۇرىندە يماندىلىق تەك ءدىني سەنىم ەمەس، ول سونداي-اق، ۇلتتىق پسيحولوگيالىق سالتقا، حالىقتىق ەرەكشەلىككە اينالعان قۇبىلىس. حالقىمىزدىڭ تۇسىنىگىندە يمان ءسوزىنىڭ اياسىندا سەنىم ماعىناسىمەن قاتار، بارلىق ادامي اسىل قاسيەتتەردى (ۇيات، ار-نامىس، سابىرلىق، جومارتتىق، شىنشىلدىق، ادالدىق، ىزگىلىك،قايىرىمدىلىق،مەيىرىمدىلىك، كىشىپەيىلدىلىك ت.ب.) قامتيتىن تۇسىنىكتەر كورىنىس تاپقان.يماندىلىق تاربيەسى – بۇل قازاق پەداگوگيكاسىندا داستۇرگە، ادەت-عۇرىپقا، بايسالدى مىنەز-قۇلىققا اينالىپ ادام بالاسىنىڭ ءومىر زاڭدىلىعى، جارعىسى بولىپ قالىپتاسقان. يماندىلىق-ادامي قاسيەتتەر جيىنتىعى كىسى بويىنا قانشالىقتى سىنگەندىگىن، پەداگوگيكالىق ءىس-ارەكەتتىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.ءارى بۇل ءىس-ارەكتتىڭ ءجۇرىلۋ دارەجەسىن،پارمەنىن ايقىندايدى. يماندىلىق تاربيە ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ىشتەي دە سىرتتاي دا كوز جۇگىرتىپ، تولىقتىرىپ وتىراتىن ادام تاربيەسىنىڭ جوعارعى ساتىسى. بۇل دۇنيەدە ادام ءوزىنىڭ پەندەلىك قاسيەتتەرىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ ءوزىنىڭ ادامدىق قاسيەتتەرىن شىڭداپ، ءوزىنىڭ پەندەشىلىكتەرىن، باسقاشا ايتقاندا ءوزىنىڭ «توزاعىن» جەڭىپ شىعۋى قاجەت. ويتكەنى، ونىڭ بۇل دۇنيەدەگى بار قايعى-قاسىرەتى ونىڭ وسى پەندەشىلىكتەرىنەن تۋىندايدى. سوعان وراي ونىڭ بۇل دۇنيەدەگى باقىتى مەن اقيرەتتەگى باقىتى دا ونىڭ ءوز پەندەشىلىكتەرىن قانشالىقتى جەڭە العانىنا بايلانىستى. جاعىمدى قاسيەتتەردىڭ ادامنىڭ رۋحاني، پسيحيكالىق دامۋىنا زور اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە ءوز وتانىن سۇيۋشىلىك ونى جان-تانىمەن قورعاۋ، حالقىنا بەرىلگەندىك–ادامنىڭ ومىرىندە وشپەيتىن، يماندىلىق قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. .«يماندى» دەپ قازاق جۇرەكتەگى «قۇداي ءبىر، پايعامبار حاق» دەگەن بەرىك سەنىمىنە قوسا تەرەڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتكە يە، ىزگى مىنەز-قۇلىقتى جاندى عانا اتاعان. ەكىنشى جاعىنان يماندىلىق تاربيەسى يسلام اۋماعىندا شەكتەلىپ قالعان تار ۇعىم تاعى ەمەس.ءداستۇرلى دىندەردىڭ قاي-قايسىسىندا،سەنىم بار،نانىم بار،يمانعا يلانۋ بار.قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بارلىق ۇلت وكىلدەرى يمان نۇرىمەن نۇرلانۋعا قۇقىلى،وزدەرى تاڭداعان ءدىن نەگىزدە يماندىلىق نۇرىنا بولەنە الادى.دالىرەك ايتقاندا،يماندىلىق-جەكە عانا قازاقتارعا نەمەسە مۇسىلمان جۇرتىنا عانا ەمەس بارلىعىنا قاجەتتى رۋحاني مۇرا.توق ەتەرى:يماندىلىق ۇلتتىق مۇرا عانا ەمەس،ادامزاتتتىق قۇندىلىق. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا، قازاقستان حالقىنىڭ 70,2 پايىزى–مۇسىلماندار، 26,3 پايىزى – حريستياندار، 0,1 پايىزى – بۋدديستەر، 2,8 پايىزى – ەشقانداي دىنگە سەنبەيتىندەر، 0,5 پايىزى – جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقاندار. ادەتتە، تۇركى تىلدەس حالىقتاردى مۇسىلمان دىنىنە ويلانباي جاتقىزادى. بىراق حالىق ساناعى كورسەتكەندەي، قازاقتىڭ 0,4 پايىزى – (39172) ادام حريستيان دىنىنە، 1923-ءى يۋدايزمگە، 749-ى بۋدديزمگە، 1612 ادام باسقا دىندەرگە وتكەن. 98511 قازاق ەشقانداي دىنگە جاتقىز-ىلمايدى [ەگەمەن قازاقستان، 2011ج.]انىعىراق ايتقاندا; قازاقستاننىڭ ونسەگىز ميلليون حالقىنا يماني ءتالىم تاربيە جات بولعان ەمەس،بولمايدى دا.قازاعىمىز قاي دىندە جۇرسە دە،يماندىلىق ناسيحات ناتيجەسى ارقىلى ءوز ورنىن،ءوز ءدىنىن،ءوز سەنىمىن تابا الادى.ولاي بولسا، قوعامنىڭ بارلىق قاتپارلارى،جالپاق جۇرت قاۋىم بولىپ،جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ يماندىلىق جولىندا نەگە ۇزەڭگى بىرىكتىرىپ،بەلسەندىلىك تانىتا الماي كەلەمىز؟مۇنىڭ باستى سەبەبى،ءدىن قازاق ەلىندە سالتانات قۇرا الماي،حالىقتىڭ كوپ ۋاقىت بويى ودان الشاقتاپ قالۋى جانە جاس،جاڭا مەملەكەتتىڭ دىنمەن قاتىناستاعى تاجىريبەسىنىڭ شاناقتى بولۋى، زايىرلىلىقتىڭ ۇلتقا ۇناسىمدى تاڭدالماۋى  بولىپ وتىر. الايدا،قازاق حالقىندا ۇرپاقتى عانا ەمەس جالپاق جۇرتتى يمان بايلىعىنا جەتكىزگەن تەوريا دا پراكتيكا دا جەتكىلىكتى.ايتالىق،ءال-فارابي، م.قاشقاري، ج.بالاساعۇني،ا.ياسساۋي،ق.اباي،ق.شاكەرىم،ءۇ.اقىت،ءماشھۇر ءجۇسىپ، س،عىل-ماني ت.س.س. ۇلىق ۇستازداردىڭ وسيەت-ونەگەسى،عىلىمي تۇيىندەرى،اقىل-كەڭەسى بارشا قازاققا يماني تاربيە بەرۋگە،ولاردىڭ كوكىرەك كوزىن اشۋعا تولىق جەتەتىن اسىل مۇرا.
.
        
                                  قوبداباي قابدىرازاقۇلى (عالىم-جازۋشى)
    باۋىرجان الەنۇلى (تەرەڭكول مەشىت يمامى)

 

Related Articles

  • «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىنىڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتى

      «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «ادىرنا» ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىنىڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزەدى. بۇل جوبا اياسىندا وتانىنا ورالعان قانداستارىمىزعا زاڭنامالىق كومەك رەتىندە «جەدەل جەلى» قىزمەتى ىسكە قوسىلادى. «قانداستار» (http://qandastar.kz/) سايتى ارقىلى دا سۇراق-جاۋاپ رەتىندە زاڭنامالىق كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ ماقساتى – «وتان – وتتان دا ىستىق» جوباسىن حالىققا تانىستىرۋ. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قۇقىقتانۋشىلار، باق وكىلدەرى، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ماماندار، قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىمدار جانە تانىمال ۇەۇ وكىلدەرى قاتىسادى. «كەش» قۇقىق قورعاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى – كامشات ەسمۇحامبەتقىزى; كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى مامان – ءاسيما سۇلتان; ورىس ءتىلىنىڭ مامانى – ءاليا مۇحامەتكارىمقىزى سىندى عالىمدار بايانداما وقيدى.   ۇيىمداستىرۋشىلار:  الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسى

  • قۇرالايدىڭ سالقىنى امالى قالاي شىققان…

    Edil Alash ۇلان عايىر ايماقتار قىستان ەندى شىعىپ جاتقاندا، وڭتۇستىك جۇرتشىلىعى جازعى كيىمگە اۋىسىپ الادى. دەسە دە قازىرگىدەي مامىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ جەڭىل كيىمدىنىڭ ءبارى اھىلاپ-ۇھىلەپ، تۇماۋراتىپ قالادى. «جاز كەلگەندە سالقىنداعانى نەسى» دەيتىندەر دە بار. بۇعان سەبەپ جاستار مەن قالا تۇرعىندارى اراسىندا «قۇرالاي سالقىنى» ۇعىمىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى بولسا كەرەك. ايتپەسە جاز ابدەن ءوز تاعىنا وتىرماي، حالىق جىلى كيىمىن تاستاماعان. «قۇرالاي سالقىنى» دەگەن نە؟ قازاق حالقى مامىر ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورىن الاتىن 2~3 تاۋلىكتىك كۇن سۋىتۋىن «قۇرالاي سالقىنى» دەپ اتاعان. اتالۋ سەبەبى قانداي؟ ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان وقتىن-وقتىن ەستىپ قالاتىن بۇل اتاۋ قازاق حالقى ءۇشىن قاشان دا كيەلى سانالعان كيىكتەردىڭ تولدەيتىن مەزگىلىنە بايلانىستى اتالىپ كەتكەن. قۇرالاي ─ كيىكتىڭ ءتولى. اۋا رايى قالاي

  • جاقسىبەكوۆتىڭ اكەسىنىڭ اتىنداعى “اللانىڭ گۇلى” مەشىتى

    گۇلبانۋ ابەنوۆا مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى رامازان ايى قارساڭىندا استانادا كۇننەن قۋات الاتىن قوندىرعىلارى بار جاڭا مەشىت پايدالانۋعا بەرىلدى. ساۋلەتشى ساعىندىق جانبولاتوۆ كەشەن جوباسىن “اللانىڭ گۇلى” دەپ اتادى. جاڭا مەشىتكە قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ اكەسى ىرىسكەلدى قاجىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. 1اقشانقان مەشىت عيماراتى ۇلتتىق ناقىشتاعى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلىپ، پوستمودەرنيستىك ستيلدە سالىنعان. نەگىزگى عيمارات ءۇشبۇرىشتى كولبەۋ قابىرعالار مەن كۇمبەزدەن تۇراتىن كۇردەلى پىشىندە تۇرعىزىلعان. ساۋلەتشى ساعىندىق جانبولاتوۆتىڭ سوزىنشە، وسىعان ۇقساس مەشىتتەر مالايزيادا، گەرمانيادا، اراب ەلدەرىندە بار. جوباعا تاپسىرىستى “قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى” رەسپۋبليكالىق مۇسىلماندار ءدىني بىرلەستىگى بەرگەن. عيمارات جەكە ازاماتتاردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن سالىنعان. قۇرىلىسشىلار جوباعا قانشا اقشا جۇمسالعانىن ايتپادى. 2كولەمى 3695 شارشى مەتر بولاتىن مەشىت جايعاسقان جەر ۋچاسكەسىنىڭ اۋماعى – 1,44 گەكتاردى قۇرايدى. كۇمبەزدىڭ

  • قوناەۆ پەن نازارباەۆتىڭ ارۋاق تۋرالى كوزقاراستارى

    القيسسا… بۇل كۇندە ءدىني ۋاعىزشىلارىمىز ءار جەردە «ارۋاققا قۇرمەت ەتۋ،  وعان سيىنۋ – اللاعا سەرىك قوسقاندىق»  دەيتىن،  ءتىپتى  «قابىر تۇرعىزباۋ،  ولىكتى جەرلەگەن سوڭ جەردى تەگىستەپ تاستاۋ»،  «جەتى،  قىرقى،  جىلدىعى دەگەندەر شاريعاتتا جوق»، «قۇران باعىشتاماۋ»، ت.ب ءپاتۋالار كوبەيە باستادى. مەن ءدىندار ادام بولماسام دا،  يلام دىنىنە سەنەتىن، وزىمە ءتان كوزقاراسىم، ءارى شامالى ءبىلىمىم بار ادام بولعاندىقتان مۇنداي ماسەلەگە  وز ويىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ويتكەنى،  ماعان تالانتتى جاراتۋشى سىيلاسا،  ءبىلىمدى اتا-انام مەن وسى حالقىم، وسكەن دالام، ورتام بەردى. سوندىقتان جوعارىداعى ماسەلە جونىندە ازداپ تولعانىپ كورەيىن،  ارتىق كەتسەم عاپۋ ەتەرسىزدەر. ارۋاق بار ما؟ « …تاڭعالاسىڭ،  ولاردىڭ ء‹بىز توپىراق بولعان كەزدە، جاڭادان جاراتىلامىز با؟» دەگەن سوزدەرىنە تاڭىرقاۋ كەرەك،  مىنە، بۇلار راببىلارىنا قارسى بولعاندار ءارى بۇلاردىڭ

  • قازاق ءتىلى- قايتا جاڭعىرعان، بەلسەندى تىلدەردىڭ توبىنا كىردى

    دۇنيە جۇزىندە جەتى مىڭنان استام ءتىل بار. ونىڭ شامامەن توقسان بەس پايىزىندا الەم حالقىنىڭ بار بولعانى ءتورت-اق پايىزى سويلەيدى. ەكى جارىم مىڭداي تىلگە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. ونىڭ ىشىندە تۇركى تىلدەرى دە بار. ال قازاق ءتىلى سوڭعى شيرەك عاسىردا سويلەۋشى سانى بويىنشا دا، ينستيتۋتتىق قولداۋ بويىنشا دا ءتىزىم باسىنداعى قايتا جاڭعىرعان، بەلسەندى تىلدەردىڭ توبىنا كىردى. تەك مادەني-وتباسىلىق قاتىناس قۇرالى ەمەس، تۇتىنۋشى تىلىنە اينالا باستادى. بىرتىندەپ نەگىزگى قولدانۋ كەڭىستىگى – قازاقستاندا ەكونوميكا، ساۋدا مەن بيزنەس سالالارىندا دا پوزيتسياسى كۇشەيە بەرمەك. مۇنى قاساقانا قاسارىسىپ بايقاعىسى كەلمەيتىن ادامدار مادەني-لينگۆيستيكالىق ءپليۋراليزمدى مويىنداماسا، تۇتىنۋشىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ءوز تىلىندە قىزمەت تالاپ ەتۋ حاقىن سىيلاماسا، باسەكەگە قابىلەتسىز توپ رەتىندە قوعامنىڭ دا، نارىقتىڭ دا شەتىنە شىعىپ قالادى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: