|  | 

Tarih

“Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Cin ükimeti qwlap wltşıl-demokrat qıtaydıñ birinşi respubilikası ornağan soñ Cin qwramında diplomat nemese Cin-niñ wlttıq qauipsizdik komitetinde jwmıs jasağan kadrları jaña qıtay respubilikasınıñ ökiletti elşisi nemese sırtqı ister ministiri bolıp şığa keldi. Arasında Gomendañ (国民党) ükimetiniñ wlttıq qauipsizdik pen işki-sırtqı barlau salasında jwmıs istegenderi de bar. Sırtqı Qalqa ükimet qwrıp täuelsizdigin iığılan (jariya) etken soñ jäne ortalıq aziyada jaña odaqtas respubilikalar payda bolğan soñ barlıq strategiyalıq nazar Qazaqtarğa auğanı tarixi şındıq edi. Bwnı 1912-1922 jj arasındağı Qazaqtarğa wstanğan sayasatınan añğaru qiın emes. Osı on jıldağı qıtaydıñ qazaqtar turalı wstanımı birqanşa dissertacsiyalıq ğılmi taqırıpqa jük boları anıq. Jalpı birinşi qıtay respubilikası kezinde Nan Kinde (南京) Sun YAtsenniñ (孙中山) jeke qabıldauında bolğan alğaşqı Qazaqtar soñıra birbölim oquşılardı äskeri oficserler gimnaziyasına qabıldauınan tartıp Gomendañ (国民党) ükimetiniñ Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şömişbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı, Qaduan Mamırbekqızı t.b qazaq depudattarı men wlt delagattarın qabıldauına deyingi 40 jıldı biz tım aşıp ayta almay jürmiz. Aqtardıñ Altay, Qwlja, Ürimji-Şonjıdağı büligi, Alaş Orda ökilderiniñ Şäueşektegi kişi qwrıltayı, Ortalıq aziyadağı wlttıq respubilikalardıñ qwrıluı tağısın tağı tarixi datalarda qıtay sırtqı ister ministirligi men wlttıq qauipsizdik komiteti Qazaqtar turalı “qwpiya mälimdemeni” ortalıq ükimetke qarşa boratqan-dı. Bwnıñ şet jağasın YAñ Zıñşinnıñ “qateliktiñ ornın toltıru üyinde jazılğan şığarmaları” men jeke estelik “bugojay” jazbalarınan taba alasız. Qazaqtıñ aqtarmen, Alaşpen, ortalıq aziyadağı respubilikalarımen birigip territoriya mäselesin quzauınan qalay alañdağanın onıñ auzınan bile alasız. Jalpı birinşi qıtay respubilikasınıñ sırtqı sayasatınıñ soñı öte sätsiz boldı deuge boladı. Biraq Şığıs Türkistan mäselesinde xalıqara men Sovet odağınıñ sayasi piğılın wtımdı paydalanıp öz paydasına şeşip aldı. Al, dayın asqa tik qasıq bolğan kommunist qıtaylar (共产党) wltşıl qıtaydıñ sırtqı sayasattağı jolı men şılauınan 1972-şi jılğa deyin şığa almadı. Kommunist qıtaylar qwramında älemdik geosayasattı jaqsı biletin oqığan sayasatker nemese diplomat az bolğandıqtan Formozğa (台湾) qaşpay qwralın tapsırıp bağınğan köptegen mamandardı öltirmey qayta mañızdı jwmıstarğa qoyuğa mäjbür boldı. Solardıñ biri- Qıtaydıñ bas auruı “Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Qıtaydıñ wlttıq respubilika däuirindegi sırtqı sayasatı men wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Qazaqtar turalı tarixi mälimeti qıtay qazaqtarı turalı tıñ derekterdi äli de bolsa aşpay bwğıp saqtap otır. Alda-jalda ol aqiqattar aşılıp jatsa qıtay qazaqtarınıñ mädeni, sayasi häm äleumettik mäseleleri turalı tıñ derekter şığatını anıq. Jäne bwnı Gomendañ-Sovet qatınastarınıñ Qazaqtarğa ıqpalı dep ayırım zertteuge de äbden boladı. Aytpaqşı, wmıtıp baramın Gomendañ (国民党) ükimeti kezinde WQK-da istegen qıtaylardıñ köbi atıldı, Ürimjide Ospanmen qatar twrıp atılğandarı da bar. Al, keybiri kommunist qıtaydıñ (共产党) WQK qwramında qaytadan jwmıs atqardı. Olar keyin 1954-58 jj, 1960-62 jj, 1966-76 jıldarı neşe mıñ Qazaqtıñ atılıp ketuine, twtqındaluına, mañızdı jwmıstan qağıluına ülken kesiri tidi. Bwnı alda keñeytip jazamın…


Eldeç Orda
 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n26992237_1006720272824893_6269650746977196704_n 22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n 26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n 26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n 26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n 26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n 26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n 26814810_1006720342824886_2763994944960323195_n 26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n 26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n 26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n
27067143_1006720306158223_1100610150503153670_n

Kerey.kz

Related Articles

  • Qıtaydağı ekonomikalıq krezis

      Qıtay ekonomikasınıñ tarihı Bizdiñ eramızdıñ 138jılı Qıtay elşisi jañ cian batısta ferğanağa deyin kelip qaytadı.Bwl kezde Qıtaydıñ Han' imperiyasımen köşpendi Ğwn imperiyasınıñ arasında bitpes soğıstar etek alğan bolatın.Bwl soğısta tek qana jer teritoriya talası ğana emes ülken ekonomikalıq müddelerde jatqanı anıq,olay deytinimiz ol zamanda Qıtay halqı negizi eginşilikpen qosımşa toqımaşılıq,azdap qolonerkasıppen aynalıstı.Bastı öndiris önimi sanalatın farfor men jibekti satu üşin wlken bazar kerek edi.Han udi patşanıñ twsına deyingi imperiyatorlar twsına deyin halıqtan tek1/30 salıq jinalıp twrdıda halıqtıñ äl -auhatı jaqsardı,bwnı sol kezdegi derekterde:«dala mıñğırğan malğa ,qambalar astıqqa tolıp,qazına altın,kümis aqşalarğa tolıp ketti,tipti sanın aludıñ özi mümkin emes edi»degen derekten köruge boladı.Han' patşalığı alğaş qwrılğan kezderi Ğwndardan oysıray jeñilip jılına

  • Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı

    Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı. Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.         Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri

  • SÄTBAEV NEGE QUĞINDALDI?

           Qazaq jerindegi wlttıq Ğılım akademiyasın qwru ideyası Wlı Otan soğısı jürip jatqan uaqıtta payda bolğan edi. Körnekti ğalım soğıstıñ qiınşılığına moyınswnbay, Qazaq KSR Ğılım akademiyasın wyımdastıru isin tabandı türde qolğa aldı. Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ qwrıluı respublikamızdıñ ğılımi twrğıda däleldi şeşimderin twjırımdauğa, el ekonomikasınıñ, ğılımı men mädenietiniñ örkendeuine ülken mümkindikter aştı. Ğılım akademiyasınıñ qwramına zertteu instituttarı, kitaphanalar men mwrajaylar, laboratoriyalar, sonımen birge bazalar men filialdar qaraydı, sonday-aq, bwl mekemelerdegi tiisti salalardı joğarı bilimdi mamandar jäne qızmetkerlermen qamtamasız etedi.        Qazaq KSR Ğılım akademiyası aşılğannan keyin derbes ğılım salalarında zertteu instituttarınıñ aşıluı etek ala bastaydı. Qoğamdıq jäne jaratılıstanu ğılım salalarında köptegen ğılımi zertteu ortalıqtarınıñ aşıluı, olardıñ damuına

  • Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

    Eldeç Orda Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp… Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana

  • Gazette qıtay qazaqtarınıñ 1950-54 jj arasındağı kürdeli sayasi kezeñi bwğıp jatır…

    Eldeç Orda 1950-1951 jıldar qıtay qazaqtarı üşin öte qım-quıt jıl boldı. Ospan-Janımqan wstalıp artınan atıldı, Orazbay äkim bastağan (Qwtıbi äkimi) Qwtıbi-Manas-Sanjı köterilisi bastıqtırıldı, qorğanıs salasınıñ meñgeruşisi Zakäriya bas qolbasşı Uañ Jinmen eregesip mert boldı, Sauan-Ürimji qazaqtarı Qalibek-Täkiman men Qamzağa ilesip kökilikti asıp, Tibetti basıp jeti retki qorşaudı bwzıp Kaşmirge taqadı, Manas boyındağı Şarqi Türkistannıñ qazaq äskerleri azamattıq soğıs bastap soñı İlede jalğasıp sätsiz köterilis kesirinen Qaraşäri asıp Päkistan, Auğanıstan aspaq bolğanda kommunist armiya jağınan qorşauda qap derliktey joyıladı. Ölkelik ükimettiñ orınbasar xatşısı Sälis Ämireler Tibette qastandıqpen öltirildi. Sizderge är oqiğanıñ basın bir şalıp jılt-jılt şolıp ötip otırğanımmen jalpı ol däuirdegi Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik xal-axualı öte kürdeli boldı. Üyekke jiktelip

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: