|  | 

Tarih

“Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Cin ükimeti qwlap wltşıl-demokrat qıtaydıñ birinşi respubilikası ornağan soñ Cin qwramında diplomat nemese Cin-niñ wlttıq qauipsizdik komitetinde jwmıs jasağan kadrları jaña qıtay respubilikasınıñ ökiletti elşisi nemese sırtqı ister ministiri bolıp şığa keldi. Arasında Gomendañ (国民党) ükimetiniñ wlttıq qauipsizdik pen işki-sırtqı barlau salasında jwmıs istegenderi de bar. Sırtqı Qalqa ükimet qwrıp täuelsizdigin iığılan (jariya) etken soñ jäne ortalıq aziyada jaña odaqtas respubilikalar payda bolğan soñ barlıq strategiyalıq nazar Qazaqtarğa auğanı tarixi şındıq edi. Bwnı 1912-1922 jj arasındağı Qazaqtarğa wstanğan sayasatınan añğaru qiın emes. Osı on jıldağı qıtaydıñ qazaqtar turalı wstanımı birqanşa dissertacsiyalıq ğılmi taqırıpqa jük boları anıq. Jalpı birinşi qıtay respubilikası kezinde Nan Kinde (南京) Sun YAtsenniñ (孙中山) jeke qabıldauında bolğan alğaşqı Qazaqtar soñıra birbölim oquşılardı äskeri oficserler gimnaziyasına qabıldauınan tartıp Gomendañ (国民党) ükimetiniñ Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şömişbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı, Qaduan Mamırbekqızı t.b qazaq depudattarı men wlt delagattarın qabıldauına deyingi 40 jıldı biz tım aşıp ayta almay jürmiz. Aqtardıñ Altay, Qwlja, Ürimji-Şonjıdağı büligi, Alaş Orda ökilderiniñ Şäueşektegi kişi qwrıltayı, Ortalıq aziyadağı wlttıq respubilikalardıñ qwrıluı tağısın tağı tarixi datalarda qıtay sırtqı ister ministirligi men wlttıq qauipsizdik komiteti Qazaqtar turalı “qwpiya mälimdemeni” ortalıq ükimetke qarşa boratqan-dı. Bwnıñ şet jağasın YAñ Zıñşinnıñ “qateliktiñ ornın toltıru üyinde jazılğan şığarmaları” men jeke estelik “bugojay” jazbalarınan taba alasız. Qazaqtıñ aqtarmen, Alaşpen, ortalıq aziyadağı respubilikalarımen birigip territoriya mäselesin quzauınan qalay alañdağanın onıñ auzınan bile alasız. Jalpı birinşi qıtay respubilikasınıñ sırtqı sayasatınıñ soñı öte sätsiz boldı deuge boladı. Biraq Şığıs Türkistan mäselesinde xalıqara men Sovet odağınıñ sayasi piğılın wtımdı paydalanıp öz paydasına şeşip aldı. Al, dayın asqa tik qasıq bolğan kommunist qıtaylar (共产党) wltşıl qıtaydıñ sırtqı sayasattağı jolı men şılauınan 1972-şi jılğa deyin şığa almadı. Kommunist qıtaylar qwramında älemdik geosayasattı jaqsı biletin oqığan sayasatker nemese diplomat az bolğandıqtan Formozğa (台湾) qaşpay qwralın tapsırıp bağınğan köptegen mamandardı öltirmey qayta mañızdı jwmıstarğa qoyuğa mäjbür boldı. Solardıñ biri- Qıtaydıñ bas auruı “Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Qıtaydıñ wlttıq respubilika däuirindegi sırtqı sayasatı men wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Qazaqtar turalı tarixi mälimeti qıtay qazaqtarı turalı tıñ derekterdi äli de bolsa aşpay bwğıp saqtap otır. Alda-jalda ol aqiqattar aşılıp jatsa qıtay qazaqtarınıñ mädeni, sayasi häm äleumettik mäseleleri turalı tıñ derekter şığatını anıq. Jäne bwnı Gomendañ-Sovet qatınastarınıñ Qazaqtarğa ıqpalı dep ayırım zertteuge de äbden boladı. Aytpaqşı, wmıtıp baramın Gomendañ (国民党) ükimeti kezinde WQK-da istegen qıtaylardıñ köbi atıldı, Ürimjide Ospanmen qatar twrıp atılğandarı da bar. Al, keybiri kommunist qıtaydıñ (共产党) WQK qwramında qaytadan jwmıs atqardı. Olar keyin 1954-58 jj, 1960-62 jj, 1966-76 jıldarı neşe mıñ Qazaqtıñ atılıp ketuine, twtqındaluına, mañızdı jwmıstan qağıluına ülken kesiri tidi. Bwnı alda keñeytip jazamın…


Eldeç Orda
 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n26992237_1006720272824893_6269650746977196704_n 22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n 26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n 26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n 26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n 26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n 26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n 26814810_1006720342824886_2763994944960323195_n 26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n 26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n 26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n
27067143_1006720306158223_1100610150503153670_n

Kerey.kz

Related Articles

  • QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI

    Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl. Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız. 1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

  • Ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi?

    Japon qağanatı 20-ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap şığıs jäne tüstik Aziyanıñ köp jerin basıp aldadı. Sonıñ biri, Qıtay. Japon ükimetiniñ qolına ötken aumaqtarda barlıq bilim beru tek Japon tilinde jürilgendikten qısqa uaqıttıñ işinde “bizdiñ otanımız Japoniya, biz wlı Japon halqınıñ perezentterimiz!” nemese “Japoniyamen maqtanamın, Japoniya közimizdi aştı!” deytin sanadağı jaña buın wrpaq payda bolğan. Tipti, qıtay tarihın qarap otırsañız “qıtay öz tağdırın Japoniyasız şeşe almaydı, Japoniyağa bağınıştı bola otırıp qıtaydı örkenietke jeteleyik” deytin sayasi twlğalar da payda bolğan. Bwl jerde sayasi tañdau keleşegin Japoniyasız elestete almağan twlğalardı keyin taman tilge alarmın, mağan qızığı, ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi? Bwğan üş sebep bar: Birinşisi, 30-jıldarı qıtayda

  • SUN YAT SENGE DAUIS BEREMİZ BE, ÄLDE YUAN' ŞIKAYĞA MA?

    Eldeç Orda Bwl swraq 1912-1913 jıldarı Pekin ortalıq qwrıltayına jol alıp bara jatqan Qazaq depudattarınıñ kökeyindegi swraq edi. Tipti, twtas Qazaq halqınıñ kökeyindegi swraq-tı. Äsirese, jer-su mäselesi kün tärtibinen tüspey äbden jauır bolğan sol däuirdiñ eñ özekti şaruası edi. Pekinge attanğan Qazaq depudatı turalı da Alaş baspasözi qwr jibermedi, Pekinge attanğan Qazaq depudattarınıñ jer-su isin sätti şeguine dem berip, jılt etken jañalığın gazetke basıp halıqqa qwlağdar ğıp twrdı. Qazaq depudattarı bastapta ne sebepti Sun YAt Senge dauıs bermekşi boladı? Nege YUan' Şikay zorlıqpen özine dauıs bergiztedi? Qazaq depudattarın kimder sayladı? Şenderi qanday? Olar jeke jeke YUan' Şikay men Sun YAt Senge kezdeskeni ras pa? Qanday mäseleler köterildi jäne bir qızığı

  • PREM'ER TEREŞENKONI “OSTAVKAĞA” QALAY JİBERDİM

    1992 jıl. Qazaq radiosınıñ Parlamettik tilşisimin. Ofis Almatıdağı Jeltoqsan köşesiniñ 177 üyinde. 3-şi qabatta radio qızmetkerleri. Al, 4-şi qabatta Baspasöz jäne bwqaralıq aqparat qwraldarı Ministriniñ birinşi orınbasarı – Qazaq memlekettik teleradiohabar taratu kompaniyasınıñ Törağası Ğadilbek Şalahmetov jäne kompaniya basşıları. Törağamen baspaldaqta, liftide kün ara kezdesip qalamız. Jüzi jılı jan. Qazaq redakciyasındağı jastar tolıq baspanasız. Ol kezde ayına bir-eki ret komandirovkağa şığu mindet. Saparlatıp elge jii qatınaymız. Qonaq üy aqşası jabılmay qarızben qaytamız. Sodan, otız metr jerdegi Törağanıñ qabıldau bölmesindegi apaydıñ şığıp ketkenin añdıp twrıp, Ğadilbek ağağa tötesinen basıp kiremiz. Ondağımız issaparda qonaq üyge berilgen qarjını jabatın qwjatımız bolmay, buhgalteriyağa qarızımızdı qaytarmauğa “rwqsat” degen qolın alıp şığu. Ol Törağanıñ ğana qwzırında.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: