|  | 

Tarih

QITAY QAZAQTARINIÑ OSIMANLIMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Qıtay qazaqtarında “Istambol” nemese “Türkiya” deytin kisi esimderi bar. Jäne bwl esimder 1905-1950 jıldar arasında tuğan kisilerde jiı kezdesedi. Bala künimde “Mısır Şärisi” deytindi şeşemniñ auzınan köp estitinmin. Şeşemniñ wlı äkesi tügenşe degen kisi Jalbağay ükirdaydıñ xatşısı bolıp qosımşa Şäueşek konsulında qızmette jürgende qajığa barıptı, sonda Istamboldağı “Mısır Şärisin” aralaptı. Demek qıtaydağı qazaqtardı eñ äuelde Osımanlımen baylanıstırğandar- qajışılar ekeni anıq bilinip twr. Altayda twñğış ret Mämi Beysiniñ bas boluımen “Abaqiya” attı zamanaui jäditşi mekteptiñ aşıluın mısalğa keltirsek onda Osımanlışa jäne Francsuzşa biletin biraq kelgen tegin jasırın wstaytın äpendilerdiñ bar ekenin derekten oqıp bilemiz. Tipti, bizdiñ auıldağı Isa qajınıñ medresesindegi (1907-j) qara äpendi atanğan Osımanlı adamı da ülken mindetermen kelgenge wqsaydı. Juırda qolıma bir kitap tüsti. Avtor Osımanlı jağınan arnayı Şığıs Türkistanğa jiberilipti, sosın segiz jılğı ğwmırın İle añğarında, Erenqabırğa baurayında, Qaşqariyada jwmsap soñında Şanxaydan (上海) biraq şığıptı. Endi sonıñ közimen körgen joğardağı jerler turalı estelikterin oqıp jatırmın. Bizdiñ 1900-jıldar basındağı qilı tarixımız turalı basqanıñ közimen keltirilgen tıñ derekter bar.

Osımanlı swltanı ekinşi Äbdülqamit qıtaydan kelgen otız qanşa qazaqtı jeke qabıldağanın estip be ediñiz? Olar xan sarayında qanday kelsimşarttardı aqıldastı? Äbdülqamit qıtay Qazaqtarı arqılı neni közdedi? bwğan qatıstı derekter ärine mwrağatta jatır. Ekinşi Äbdülqamit arnayı qabıldaudan soñ qazaqtardı öziniñ arnayı kemesine (onı Täbarik nemese Hedie dep ataydı eken) mingizip Hijazğa (Meke-Medineniñ twrğan öñirine) at-kölik aman jetkizipti. Sosın ayta keteyin, Mekede (mekke) qıtay qazaqtarın arnayı kütip alatın tüsel (qonalqı jer) aşılğan. Swltan ekinşi Äbdülqamittıñ arnayı qabıldauında bolu qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısınıñ eñ şırqau şıñı deuge boladı. Osı kezdesuden keyin qıtay Qazaqtarı Osımanlımen baylanısı tipten qoyulay tüsken. Osımanlı memleketi Balqan soğısımen äbiger bolıp jatqanda Altaydağı Jäke bi ösiet qaldırıp Osımanlınıñ qara teñizdegi äskeri flotına arnayı keruenmen kömek jiberui şınımen sirek kezdesetin tarixi oqiğa sanaladı. Bwl eki jaq auıs-küyisiniñ bizdiñ jadımızda saqtalğan faktileri ğana. Osımanlı memleketi jibergen astırtın ağartuşılar tobı, tıñşılar, şarlauşılar Altay men İle añğarında, Erenqabırğa baurayında türli bürkenşik atpen jwmıs atqarğanın biluimiz kerek. Bizdiñ pälen äpendi, tügen äpendi dep jürgen medrese tälimgerleri nemese kelgen tegi belgisiz ğwlamalar äne solar. Eñ qızığı Istanbwlğa kep oqığan qıtay Qazaqtarı turalı bolmaq. Qolımdağı derekter boyınşa Istanbwlğa türli jolmen kelip oqığan qıtay Qazaqtarı turalı biraz derek bar. Sonıñ eñ qızıq deregin aytayın, Istanbwl Darillmwğalimde oqığan (Pedakogikalıq Mektep) bir qıtay Qazağı Istanbwldıñ futbol qwramasında teñbil dop oynap (Fenerbaxçe nemese Galatasaray qwramasında) europa elderine jarısqa barıptı. Bwl sol däuir üşin tıñ jañalıq. Oquların tamamdağan Qazaq oquşıları qıtayğa qaytıp ondağı qazaqtarğa jaña zamanaui mektep pen öndiris oşağın aşuğa wmtılıptı, keybiri ükimet qızmetin atqaruğa tırısqan. Biraq, 20-ğasır basındağı sayasi mümkindik ayağına twsau bolsa kerek, Şığıs Türkistandağı Osımanlı mamandarın jappay wstau, qudalau kezinde olar da qosa ketip qiday sıpırılğan eken.
Jalpı, qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısı biz üşin tıñ taqırıp äri qızıq taqırıp. Qoldağı derekter arqılı keyin ğılmi saraptama jasauğa boladı. Qazirşe äleumettik jeli arqılı qaymana jwrttıñ pikir talqısına salayın dedim.

Eldes ORDA 08.01.2018

Related Articles

  • Qıtaydağı ekonomikalıq krezis

      Qıtay ekonomikasınıñ tarihı Bizdiñ eramızdıñ 138jılı Qıtay elşisi jañ cian batısta ferğanağa deyin kelip qaytadı.Bwl kezde Qıtaydıñ Han' imperiyasımen köşpendi Ğwn imperiyasınıñ arasında bitpes soğıstar etek alğan bolatın.Bwl soğısta tek qana jer teritoriya talası ğana emes ülken ekonomikalıq müddelerde jatqanı anıq,olay deytinimiz ol zamanda Qıtay halqı negizi eginşilikpen qosımşa toqımaşılıq,azdap qolonerkasıppen aynalıstı.Bastı öndiris önimi sanalatın farfor men jibekti satu üşin wlken bazar kerek edi.Han udi patşanıñ twsına deyingi imperiyatorlar twsına deyin halıqtan tek1/30 salıq jinalıp twrdıda halıqtıñ äl -auhatı jaqsardı,bwnı sol kezdegi derekterde:«dala mıñğırğan malğa ,qambalar astıqqa tolıp,qazına altın,kümis aqşalarğa tolıp ketti,tipti sanın aludıñ özi mümkin emes edi»degen derekten köruge boladı.Han' patşalığı alğaş qwrılğan kezderi Ğwndardan oysıray jeñilip jılına

  • Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı

    Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı. Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.         Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri

  • SÄTBAEV NEGE QUĞINDALDI?

           Qazaq jerindegi wlttıq Ğılım akademiyasın qwru ideyası Wlı Otan soğısı jürip jatqan uaqıtta payda bolğan edi. Körnekti ğalım soğıstıñ qiınşılığına moyınswnbay, Qazaq KSR Ğılım akademiyasın wyımdastıru isin tabandı türde qolğa aldı. Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ qwrıluı respublikamızdıñ ğılımi twrğıda däleldi şeşimderin twjırımdauğa, el ekonomikasınıñ, ğılımı men mädenietiniñ örkendeuine ülken mümkindikter aştı. Ğılım akademiyasınıñ qwramına zertteu instituttarı, kitaphanalar men mwrajaylar, laboratoriyalar, sonımen birge bazalar men filialdar qaraydı, sonday-aq, bwl mekemelerdegi tiisti salalardı joğarı bilimdi mamandar jäne qızmetkerlermen qamtamasız etedi.        Qazaq KSR Ğılım akademiyası aşılğannan keyin derbes ğılım salalarında zertteu instituttarınıñ aşıluı etek ala bastaydı. Qoğamdıq jäne jaratılıstanu ğılım salalarında köptegen ğılımi zertteu ortalıqtarınıñ aşıluı, olardıñ damuına

  • Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

    Eldeç Orda Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp… Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana

  • Gazette qıtay qazaqtarınıñ 1950-54 jj arasındağı kürdeli sayasi kezeñi bwğıp jatır…

    Eldeç Orda 1950-1951 jıldar qıtay qazaqtarı üşin öte qım-quıt jıl boldı. Ospan-Janımqan wstalıp artınan atıldı, Orazbay äkim bastağan (Qwtıbi äkimi) Qwtıbi-Manas-Sanjı köterilisi bastıqtırıldı, qorğanıs salasınıñ meñgeruşisi Zakäriya bas qolbasşı Uañ Jinmen eregesip mert boldı, Sauan-Ürimji qazaqtarı Qalibek-Täkiman men Qamzağa ilesip kökilikti asıp, Tibetti basıp jeti retki qorşaudı bwzıp Kaşmirge taqadı, Manas boyındağı Şarqi Türkistannıñ qazaq äskerleri azamattıq soğıs bastap soñı İlede jalğasıp sätsiz köterilis kesirinen Qaraşäri asıp Päkistan, Auğanıstan aspaq bolğanda kommunist armiya jağınan qorşauda qap derliktey joyıladı. Ölkelik ükimettiñ orınbasar xatşısı Sälis Ämireler Tibette qastandıqpen öltirildi. Sizderge är oqiğanıñ basın bir şalıp jılt-jılt şolıp ötip otırğanımmen jalpı ol däuirdegi Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik xal-axualı öte kürdeli boldı. Üyekke jiktelip

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: