|  | 

Tarih

QITAY QAZAQTARINIÑ OSIMANLIMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Qıtay qazaqtarında “Istambol” nemese “Türkiya” deytin kisi esimderi bar. Jäne bwl esimder 1905-1950 jıldar arasında tuğan kisilerde jiı kezdesedi. Bala künimde “Mısır Şärisi” deytindi şeşemniñ auzınan köp estitinmin. Şeşemniñ wlı äkesi tügenşe degen kisi Jalbağay ükirdaydıñ xatşısı bolıp qosımşa Şäueşek konsulında qızmette jürgende qajığa barıptı, sonda Istamboldağı “Mısır Şärisin” aralaptı. Demek qıtaydağı qazaqtardı eñ äuelde Osımanlımen baylanıstırğandar- qajışılar ekeni anıq bilinip twr. Altayda twñğış ret Mämi Beysiniñ bas boluımen “Abaqiya” attı zamanaui jäditşi mekteptiñ aşıluın mısalğa keltirsek onda Osımanlışa jäne Francsuzşa biletin biraq kelgen tegin jasırın wstaytın äpendilerdiñ bar ekenin derekten oqıp bilemiz. Tipti, bizdiñ auıldağı Isa qajınıñ medresesindegi (1907-j) qara äpendi atanğan Osımanlı adamı da ülken mindetermen kelgenge wqsaydı. Juırda qolıma bir kitap tüsti. Avtor Osımanlı jağınan arnayı Şığıs Türkistanğa jiberilipti, sosın segiz jılğı ğwmırın İle añğarında, Erenqabırğa baurayında, Qaşqariyada jwmsap soñında Şanxaydan (上海) biraq şığıptı. Endi sonıñ közimen körgen joğardağı jerler turalı estelikterin oqıp jatırmın. Bizdiñ 1900-jıldar basındağı qilı tarixımız turalı basqanıñ közimen keltirilgen tıñ derekter bar.

Osımanlı swltanı ekinşi Äbdülqamit qıtaydan kelgen otız qanşa qazaqtı jeke qabıldağanın estip be ediñiz? Olar xan sarayında qanday kelsimşarttardı aqıldastı? Äbdülqamit qıtay Qazaqtarı arqılı neni közdedi? bwğan qatıstı derekter ärine mwrağatta jatır. Ekinşi Äbdülqamit arnayı qabıldaudan soñ qazaqtardı öziniñ arnayı kemesine (onı Täbarik nemese Hedie dep ataydı eken) mingizip Hijazğa (Meke-Medineniñ twrğan öñirine) at-kölik aman jetkizipti. Sosın ayta keteyin, Mekede (mekke) qıtay qazaqtarın arnayı kütip alatın tüsel (qonalqı jer) aşılğan. Swltan ekinşi Äbdülqamittıñ arnayı qabıldauında bolu qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısınıñ eñ şırqau şıñı deuge boladı. Osı kezdesuden keyin qıtay Qazaqtarı Osımanlımen baylanısı tipten qoyulay tüsken. Osımanlı memleketi Balqan soğısımen äbiger bolıp jatqanda Altaydağı Jäke bi ösiet qaldırıp Osımanlınıñ qara teñizdegi äskeri flotına arnayı keruenmen kömek jiberui şınımen sirek kezdesetin tarixi oqiğa sanaladı. Bwl eki jaq auıs-küyisiniñ bizdiñ jadımızda saqtalğan faktileri ğana. Osımanlı memleketi jibergen astırtın ağartuşılar tobı, tıñşılar, şarlauşılar Altay men İle añğarında, Erenqabırğa baurayında türli bürkenşik atpen jwmıs atqarğanın biluimiz kerek. Bizdiñ pälen äpendi, tügen äpendi dep jürgen medrese tälimgerleri nemese kelgen tegi belgisiz ğwlamalar äne solar. Eñ qızığı Istanbwlğa kep oqığan qıtay Qazaqtarı turalı bolmaq. Qolımdağı derekter boyınşa Istanbwlğa türli jolmen kelip oqığan qıtay Qazaqtarı turalı biraz derek bar. Sonıñ eñ qızıq deregin aytayın, Istanbwl Darillmwğalimde oqığan (Pedakogikalıq Mektep) bir qıtay Qazağı Istanbwldıñ futbol qwramasında teñbil dop oynap (Fenerbaxçe nemese Galatasaray qwramasında) europa elderine jarısqa barıptı. Bwl sol däuir üşin tıñ jañalıq. Oquların tamamdağan Qazaq oquşıları qıtayğa qaytıp ondağı qazaqtarğa jaña zamanaui mektep pen öndiris oşağın aşuğa wmtılıptı, keybiri ükimet qızmetin atqaruğa tırısqan. Biraq, 20-ğasır basındağı sayasi mümkindik ayağına twsau bolsa kerek, Şığıs Türkistandağı Osımanlı mamandarın jappay wstau, qudalau kezinde olar da qosa ketip qiday sıpırılğan eken.
Jalpı, qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısı biz üşin tıñ taqırıp äri qızıq taqırıp. Qoldağı derekter arqılı keyin ğılmi saraptama jasauğa boladı. Qazirşe äleumettik jeli arqılı qaymana jwrttıñ pikir talqısına salayın dedim.

Eldes ORDA 08.01.2018

Related Articles

  • Şarqi Türkistan Respubilikası Turalı Ne Bilemiz?

    Jalpı saraptama (Eşbir jerde estimegen derektermen bayandaladı) Eger tarixqa qızıqpasañız, jaña derek estudi qalamasañız nemese uaqıtıñız bolmasa bwl saraptamanı oqu sizge “xaram” boladı ))) Qazaqstan tarixşılarına endi-endi üyrenşikti taqırıpqa aynala bastağan Şıñjañ tarixındağı “Şarqi Türkistan Respubilikası” turalı şındıqtı jwrt asa köp bile bermeydi. Eki ret qwrılğan “Şarqi Türkistan” uaqıtşa ükimeti turalı ne bilemiz? Älqissa… Birinşi retki Şarqi Türkistan ükimeti 1933-jılı Qaşqarda qwrıldı. Ükimet nebäri üş ay ömir sürdi de Altışaharğa qaşıp bara jatqan Dwñğan (xuiyzular) äskeri jağınan qwladı. Bir jağı ükimetti qwruşılardıñ özi satıp ketip tındım boldı. Asa köp eşkim bwnı bile bermeydi. Gansu, Cinxay dwñğandarı Şıñjañğa basıp kirip “qazaq-wyğırmen birlesip koalecion mwsılman ükimetin qwramız” dep Ürimji qıtayların qorşauğa aladı.

  • ÜRKİN

    Söz bası. Qarttardı añsau Köziniñ qwyrığında äjim külip, Sayratqan qızıl tildi babın bilip. Jinalıp keşkiğwrım töbeşikke, Qariyalar qılatın äzildi ilik. Asa zilsiz… tek quıp, «alalağan» Bolmasa da kinamsız dara babañ. Ebin tauıp qwrdasın eñbektetse, Qıbı qanıp saqalın salağan. Wrpaq üşin qaraket qam bağarı, Oğan uayım jañbırdıñ tambağanı. Küreñ şaydı soraptap söz qozğasa, Kökiregiñniñ közine şam janadı. Azamattı ardaqtar arıs atın, Qariyalar – «qara orman», toğıs aqıl. Qalt-qwlt etip süyenip asasına, Jiın-toyda şwrqırap tabısatın. Bwrınğınıñ qarttarı-ay sırma şapan, Sañı ausa sayaqsıp qırğa tartar. Basında taqiyası, twmağı joq Büginginiñ şaldarı qırma saqal. Samayınan suırtpaq qılau wrlap, Sayqal zaman twmanıt, twmau wrğan. Keregeniñ basında «küni ötken», Aynalıp ketpeymin be, twmağıñnan? Otqa qaqtap, däuirdiñ

  • Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı

    Bwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya,

  • ALAŞORDA- TÄUELSİZ QAZAQSTANNIÑ ZAÑDI BASTAUI (HH- ĞASIRDIÑ BAS KEZİNDEGİ QAZAQ MEMLEKETTİGİNİÑ QWRILU TARIHI)

    Jwmat ÄNESWLI jazuşı, tarihşı «Abay.kz» portalında jariyalanğan jurnalist B.Mürsälimniñ «Jariyalanbağan avtonomiya» attı maqalası men ğılım doktorı M.Qoygeldimen birge şığarğan «Alaş tuı astında» attı derekti fil'mi biletin jwrtqa biraz qayşılıqtarğa tolı pikir tuındatqanday. Maqalanı oqıp, derekti fil'mdi körgen jwrtqa «Jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı» degendey eki wştı oy saladı. Bizdiñ tarihşılarımız äli künge deyin Tarih ğılımı salasında Keñestik ideologiya salıp bergen «jalğız ayaq» jolmen kele jatqan tärizdi. Tayauda «Abay.kz» portalında Swltan han Aqqwlınıñ atalmış fil'm turalı maqalası jariyalanğan eken, men Swltanhannıñ pikirine qosılamın. Jäne soğan oray özimniñ HH -ğasırdıñ bas kezindegi Alaş qozğalısınıñ, Alaş partiyasınıñ, Alaş orda ükimetiniñ atqarğan tarihi röli turalı tolıq ayta ketkendi jön kördim. «TARIH»

  • Alaş arıstarı jäne kommunist «kökeler»

      1918 jıldıñ 29 qazan küni Sovet ökimetin ornatuşı kommunist- bol'şevikterdiñ izbasarları – komsomoldardıñ jeke wyımı qwrılğan eken. Bwl wyım kezinde arnayı dayındıqpen kelip, qabıldauşı komissiyanıñ qatañ sınınan sürinbey ötken jastardı ğana öz qatarına qabıldağanı ras. Komsomol qatarına ötu bolaşağın biik mansappen, ülken ataqpen baylanıstıratın ärbir jastıñ basıp ötuge tiisti şarttı baspaldaqtarınıñ biri bolatın. Al äkesi «halıq jauı» atalıp sottalıp ketken nemese birjola atılıp ketken bozbala men boyjetkenge komsomol qatarına alatın sınğa tüsuge mümkindik bergendi qoyıp, artına it qosıp quatın bolğan. Mäselen, orta mektepti üzdik bitirgen, «Altın medal'» iegeri, mekteptegi eñ bilimdi, eñ talanttı oquşı, bolaşaqta qazaq ädebietiniñ tarihın üş ğasırğa wzartqan ğalım, «Alaştıñ almas qılışı» atanğan qazaqtıñ qazirgi közi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: