|  | 

Tarih

QITAY QAZAQTARINIÑ OSIMANLIMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Qıtay qazaqtarında “Istambol” nemese “Türkiya” deytin kisi esimderi bar. Jäne bwl esimder 1905-1950 jıldar arasında tuğan kisilerde jiı kezdesedi. Bala künimde “Mısır Şärisi” deytindi şeşemniñ auzınan köp estitinmin. Şeşemniñ wlı äkesi tügenşe degen kisi Jalbağay ükirdaydıñ xatşısı bolıp qosımşa Şäueşek konsulında qızmette jürgende qajığa barıptı, sonda Istamboldağı “Mısır Şärisin” aralaptı. Demek qıtaydağı qazaqtardı eñ äuelde Osımanlımen baylanıstırğandar- qajışılar ekeni anıq bilinip twr. Altayda twñğış ret Mämi Beysiniñ bas boluımen “Abaqiya” attı zamanaui jäditşi mekteptiñ aşıluın mısalğa keltirsek onda Osımanlışa jäne Francsuzşa biletin biraq kelgen tegin jasırın wstaytın äpendilerdiñ bar ekenin derekten oqıp bilemiz. Tipti, bizdiñ auıldağı Isa qajınıñ medresesindegi (1907-j) qara äpendi atanğan Osımanlı adamı da ülken mindetermen kelgenge wqsaydı. Juırda qolıma bir kitap tüsti. Avtor Osımanlı jağınan arnayı Şığıs Türkistanğa jiberilipti, sosın segiz jılğı ğwmırın İle añğarında, Erenqabırğa baurayında, Qaşqariyada jwmsap soñında Şanxaydan (上海) biraq şığıptı. Endi sonıñ közimen körgen joğardağı jerler turalı estelikterin oqıp jatırmın. Bizdiñ 1900-jıldar basındağı qilı tarixımız turalı basqanıñ közimen keltirilgen tıñ derekter bar.

Osımanlı swltanı ekinşi Äbdülqamit qıtaydan kelgen otız qanşa qazaqtı jeke qabıldağanın estip be ediñiz? Olar xan sarayında qanday kelsimşarttardı aqıldastı? Äbdülqamit qıtay Qazaqtarı arqılı neni közdedi? bwğan qatıstı derekter ärine mwrağatta jatır. Ekinşi Äbdülqamit arnayı qabıldaudan soñ qazaqtardı öziniñ arnayı kemesine (onı Täbarik nemese Hedie dep ataydı eken) mingizip Hijazğa (Meke-Medineniñ twrğan öñirine) at-kölik aman jetkizipti. Sosın ayta keteyin, Mekede (mekke) qıtay qazaqtarın arnayı kütip alatın tüsel (qonalqı jer) aşılğan. Swltan ekinşi Äbdülqamittıñ arnayı qabıldauında bolu qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısınıñ eñ şırqau şıñı deuge boladı. Osı kezdesuden keyin qıtay Qazaqtarı Osımanlımen baylanısı tipten qoyulay tüsken. Osımanlı memleketi Balqan soğısımen äbiger bolıp jatqanda Altaydağı Jäke bi ösiet qaldırıp Osımanlınıñ qara teñizdegi äskeri flotına arnayı keruenmen kömek jiberui şınımen sirek kezdesetin tarixi oqiğa sanaladı. Bwl eki jaq auıs-küyisiniñ bizdiñ jadımızda saqtalğan faktileri ğana. Osımanlı memleketi jibergen astırtın ağartuşılar tobı, tıñşılar, şarlauşılar Altay men İle añğarında, Erenqabırğa baurayında türli bürkenşik atpen jwmıs atqarğanın biluimiz kerek. Bizdiñ pälen äpendi, tügen äpendi dep jürgen medrese tälimgerleri nemese kelgen tegi belgisiz ğwlamalar äne solar. Eñ qızığı Istanbwlğa kep oqığan qıtay Qazaqtarı turalı bolmaq. Qolımdağı derekter boyınşa Istanbwlğa türli jolmen kelip oqığan qıtay Qazaqtarı turalı biraz derek bar. Sonıñ eñ qızıq deregin aytayın, Istanbwl Darillmwğalimde oqığan (Pedakogikalıq Mektep) bir qıtay Qazağı Istanbwldıñ futbol qwramasında teñbil dop oynap (Fenerbaxçe nemese Galatasaray qwramasında) europa elderine jarısqa barıptı. Bwl sol däuir üşin tıñ jañalıq. Oquların tamamdağan Qazaq oquşıları qıtayğa qaytıp ondağı qazaqtarğa jaña zamanaui mektep pen öndiris oşağın aşuğa wmtılıptı, keybiri ükimet qızmetin atqaruğa tırısqan. Biraq, 20-ğasır basındağı sayasi mümkindik ayağına twsau bolsa kerek, Şığıs Türkistandağı Osımanlı mamandarın jappay wstau, qudalau kezinde olar da qosa ketip qiday sıpırılğan eken.
Jalpı, qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısı biz üşin tıñ taqırıp äri qızıq taqırıp. Qoldağı derekter arqılı keyin ğılmi saraptama jasauğa boladı. Qazirşe äleumettik jeli arqılı qaymana jwrttıñ pikir talqısına salayın dedim.

Eldes ORDA 08.01.2018

Related Articles

  • Köşpendilerdiñ soñğı imperiyası Joñğarlar qalay joyıldı?

    Alğaşqı Oyrat imperiyah Adamzat tarihındağı köşpendilerdiñ eñ soñğı imperiyasın oyrattar qwrdı. Şıñğıs qağannıñ alğaşqı örleu däuirinde oyrattar Bayqal köliniñ soltüstik batısındağı orman taypaları bolatın. Oyrat, buriyat, qırı tümet, bwlağaçin, keremuçin, arasut, küştemi qatarlı qidan tildes( büginşe aytqanda moñğol tildes) orman taypaları Sibir ormandarında añşılıqpen şwğıldanğan. Olar bwl mekenge 840 jıldarı, yağni, Wyğwr qağanatın qwlatqan Qarhastar bastağan Sibir türkileri wyğwrlardan qalğan ien saharağa qonıs audarğanda, oyrattar Sibir türkilerinen qalğan ien dalalarğa qonıs audardı dep twspaldauğa boladı. 1209 oyrat Qwdwqa bek Joşınıñ äskerlerine bağınadı. Derekterde tümen tütin degenine qarağanda sanı 50 mıñ aynalasında bolsa kerek. YUan' imperiyasındağı halıqtar işinde de Oyrattar ataladı. Moğwl (Moñğol) imperiyası öz işinen bölşektene bastağan kezde oyrattar küşeye

  • Twrsın Jarqınbaev kim edi?

      Twrsın Jarqınbaev Keñestik sayasattıñ payımınşa –wltşıl, ataman Annenkovtıñ äskeri qwramındağı «Alaş polkiniñ» sardarı, bay twqımınıñ ökili. Al, kommunistik qıtay ükimetiniñ payımınşa, «japon tıñşısı», «töñkeriske qarsı element». «Ertis öñiri» gazetiniñ 2009jılğı, 5-tamızdağı, №31 sanında R.Nüsipovtıñ «Alaş polkiniñ aqiqatı» attı maqalasın oqıp otırıp, atalmış maqalada aytılğan T.Jarqınbaevtay abzal jan turalı oqırmanmen oy bölissem dep edim. «…Söytip, üzilip qalğan arman jibi qayta jalğandı. Keşigip kelgen meni qala mektebine eş qağidasız-aq qabıldap, bilimniñ wzaq saparına öz qolımen qosqan – belgili ağartuşı, Alaştıñ asıl azamatı Twrsın Mwstafin edi».(Q.Jwmädilov. Tañğajayıp dünie. 82-bet, Almatı, «Tamır», 1999j.)Bwl zamanımızdıñ zañğar jazuşısı Q.Jwmädilovtıñ jürekjardı lebizi. Älde, Twrsın ağamız bala Qabdeştiñ kelbetinen bolaşaq qazaq ziyalısınıñ beynesin tanığan şığar-au? Bwdan äri,

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: