|  | 

تاريح

حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا ەمەس ەكەن. باجايلاپ قاراپ وتىرسام ونىڭ ءۇش ۇلكەن كەزەڭى بار ەكەن:

ءبىرىنشى كەزەڭ: ياكۋپ بەك (جاقىپبەك) داۋىرىنەن تسين مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن; ياعني ينديانى اۋىزدىقتاعان انگليا قاشقاريا مەن تيبەتكە ەڭ الدىمەن “رۋxاني” وتارلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن ميسسيونەر جىبەرە باستاعان. ولار 30-50 ج بۇل ءوڭىردى “ۋاعىزداپ” ولكەنىڭ xالقىن xريستيانداستىرىپ، سولاردىڭ ياعني جاڭادان ءمۇريت بولعان xريستياندار مۇددەسىن قورعاۋ دەگەن سىلتاۋمەن قارۋلى سوعىس اشىپ باسىپ الۋ، ودان ول ءوڭىردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قولقاسىن تامىردان باسۋ سياقتى ۇزاق ۋاقىتتىق جوسپارى بولعان. كەيىن پاتشالىق رەسەي مەن تسين ورتاق قيمىلداۋىمەن انگليانىڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوسپارى تولىق ىسكە اسپاعان. ۇندىستانعا انگليادان بۇرىن ءوتۋدى ماقسات قىلعان پاتشالىق رەسەيدىڭ قاشقاريا ءۇشىن دە وڭايعا بەرىلە سالمايتىن مۇددەسى بار ەكەنىن بىلەمىز. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

ەكىنشى كەزەڭ: مين گو ءداۋىرى (1912-1934); بۇل كەزەڭ قىتايدا xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ ءبىرشاما ەسىرگەن ءداۋىرى بولدى. تسين قۇلاپ جاڭا رەسپۋبيليكا قۇرىلدى، ءار ولكەدە باسسىزدىق، قىرقىسۋ نەمەسە قورعانىس السىرەدى، وسى وتپەلى بوستىق ءولاراسىندا xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ۇلكەن شىركەۋ سالىپ الا قويدى، نەشە جۇزدەگەن ءمۇريت قابىلدادى، جۇقپالى ىندەتتى ەمدەۋ دەگەن اتپەن جارتىلاي ميسسونەرلىك شىركەۋ، جارتىلاي مەدەتسسينالىق ورتالىق اشىپ الدى، ءىنجىلدى جانە باسقاسىن نەشە مىڭ تارالىممەن قاشقاريا تىلىنە (ۇيعىرشا) اۋداردى. سۋرەتتە سول داۋىردە شىققان ونشاقتى كىتاپتى كورسەتپەسەم دە قاشقارياداعى العاشقى شىركەۋدى جانە العاشقى xريستيان مۇريتتەرىن كورسەتتىم. 20-جىلداردىڭ سوڭى، 30-جىلداردىڭ باسىندا قاشقاريادا (التىشاھاردا) xريستيانلىق اعىم ءبىرشاما كۇشەيدى، ءمۇريت قۇرامى كۇن ساناپ مولايدى جانە ولاردىڭ زاماناۋي تەxنولوگيا جابدىقتارى وزىق بولدى، سونىمەن بىرگە xريستيان دىنىنە وتكەن قىتاي باسقارۋشىلاردىڭ استىرتىن قولداۋى ىقپالدى بولدى. نەگىزى سول داۋىردە شىڭداڭداعى قىتاي باسقارۋشىلار ىشكى قىتايدان كەلەتىن، كوماندالىق جۇيە وتە كۇشتى ەدى. سونداي كوماندالىق جۇيەنىڭ ىشىندە xريستيان ميسسونەرلەرىنىڭ ىقپالىنداعى قىتايلار دا بار ەدى. ولاردىڭ كەيبىرى التىشاھاردا (قاشقاريادا) بەلدى شونجارلار-دى. ولار انگليامەن سەلبەسىپ قاشقاردا انگليانىڭ كونسۋلىن قۇردى. كونسۋل وڭىردەگى وزگەرىستەر ءۇشىن كىرىسىپ كەتتى…
حريستيان ميسسونەرلەرى وسىلايشا قاشقارياعا 30-50 جىل جوسپار قۇرىپ جەرگىلىكتى مۇسىلماندارعا تىرەسۋدىڭ بالاماسى رەتىندە جاڭا xريستيان مۇريتتەرىن (ۇيعىرلاردى) باپتاپ جەتىلدىرىپ شىعارۋ ەدى. وڭىردەگى ۇيعىرلار بۇل ءۇشىن قانداي ءىس-شارانى قولعا الدى، xريستيان ميسسونەرلىگىنە ولار قالاي قارادى دەگەن سۇراقتى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. بىراق، وڭىردەگى قاۋلاپ كەلە جاتقان xريستيان ميسسونەرلىگىنە ەكى ۇلكەن وقيعا ازىرەيىلدىڭ كۇرسىسىندەي تيگەنى انىق. ونىڭ ءبىرى، شىڭ دۋباننىڭ (盛世才) توڭكەرىسى. ەكىنشىسى، ما ءجۋڭيننىڭ اسكەري سوققىسى. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 جىلدارى xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ەلىرگەن كەزدە سولتۇستىكتەگى قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان ىلە، ءتاڭىرتاۋ، التاي وڭىرىنە دە بارعانى انىق. سول ءوڭىردى ارالاپ قازاقتار تۋرالى بۇگىنگە دەيىن ءالى اشىلماعان قۇندى فوتو-سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ قايتقان. بۇل سۋرەتتەر قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە قۇپيا ساقتاۋلى. ءبىز ول سۋرەتتەر مەن ەستەلىكتەردى قولعا كەلتىرسەك شىڭجاڭ قازاعى ءۇشىن تىڭ دۇنيە بولارى انىق. ميسسونەرلەر قازاقتاردى شوقىندىردى ما، شىركەۋ سالدى ما نەمەسە شوقىنعان ۇيعىرلاردى قازاققا جىبەردى مە بۇل جاعى بەلگىسىز. بۇل دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپ.
جالپى قىتاي مۇسىلماندارى شىعىس تۇركىستانداعى مۇسىلماندارمەن مۇددەلەس بولدى، بىرىگىپ وداق قۇرۋ، كەلەشەكتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى، بىراق اسا ءساتتى ديالوگ بولمادى. ما ءجۋڭيننىڭ قوجانيازبەن سەلبەسىپ توڭكەرىس جاساۋى باستاپتا ءساتتى بولدى، قاشقارياداعى xريستيان ۇيعىرلار ءۇشىن دۇلكەن ۇرەي بيلەتتى. دەيتۇرعانمەن قوجانياز بەن ماجۋڭين اراسىنداعى باقتالاستىق سونىمەن قاتار سوۆەت وداعىنىڭ نەشە مىڭ اسكەرى ءۇرىمجىنى “ازات” قىپ ءۇرىمجىنى قورشاعان ماجۋڭين اسكەرىن تاس-تالقان قىلۋى تاريxتى باسقا ارناعا جوڭكىلتتى. نەبارى مىڭعا جەتپەيتىن ما اسكەرى قاشقارياداعى ءبىرىنشى شارقي تۇركىستان يسلام مەملەكەتىن عانا ەمەس xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ دە شاق شالەكەيىن شىعاردى. سوۆەت ءۇرىمجىنى “ازات” قىلعان سوڭ بيلىك شىڭ دۋبانعا ءوتتى. ول تاققا شىققان سوڭ شىعىس تۇركىستانداعى xريستيان مەن يسلام ميسسونەرلەرىن، اعىم-تارماقتارىن تىپ-تيپىل جويىپ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتتى. ۇيىمدارى مەن شىركەۋ، قور-قوعامدارىن جاۋىپ تاستادى. سونىمەن شىڭجاڭداعى شەتەلدىك xريستيان ءدىن تاراتۋشى ميسسونەرلەر كاشميرگە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. 194′تە شىڭ دۋبان نان كينگە كەتكەندە ولار كاشميردەن قايتا قوزعالىپ ەنبەكشى بولدى، بىراق 1949′دان سوڭ كوممۋنيستتەر بيلىگى كۇشەيگەن سوڭ سالىنى سۋعا كەتتى. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

ءۇشىنشى كەزەڭ: 1978-83′تەن كەيىنگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمادان كەيىن; وسى كەزەڭدەردە قىتاي بيلىگى بىرقانشا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ساياسي رەفورمادان سىرتقى ساڭلاۋلارىن تاۋىپ العان xريستيان ميسسونەرلىگى شىڭجاڭعا قايتا لاپ قويدى. 1983′تەن سوڭ ءۇرىمجى مەن قۇلجا، قاشقاردا نەشە ون مىڭ تارالىممەن قازاقشا-ۇيعىرشا xريستيان كىتاپتارى تارادى. اشىق ءارى جاسىرىن ۇيىمدارى، اعىلشىن-فرانتسسۋر ءتىلى كۋرستارى، تۋريستىك كومپانيالارى قۇرىلدى.
بۇگىنگى كۇندەرى قانشا قازاق-ۇيعىر ءوز ءدىنىن xريستيان دەپ كورسەتەدى ەكەن، ول جاعى بەلگىسىز. سانى مۇلدەم از نەمەسە جوق بولۋى دا مۇمكىن. دەسەدە ولاردىڭ 1983′تەن كەيىنگى شىڭجاڭداعى ميسسونەرلىك قاستاندىعىن زەرتتەپ، ءبىلىپ جۇرگەن ادامدار وتە از، ءتىپتى جوققا ءتان. بۇل دا وڭىردەگى تاريx ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ سانالماق. ەسكەرە جۇرەيىك قازاق جۇرتى.

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: