|  | 

تاريح

حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا ەمەس ەكەن. باجايلاپ قاراپ وتىرسام ونىڭ ءۇش ۇلكەن كەزەڭى بار ەكەن:

ءبىرىنشى كەزەڭ: ياكۋپ بەك (جاقىپبەك) داۋىرىنەن تسين مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن; ياعني ينديانى اۋىزدىقتاعان انگليا قاشقاريا مەن تيبەتكە ەڭ الدىمەن “رۋxاني” وتارلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن ميسسيونەر جىبەرە باستاعان. ولار 30-50 ج بۇل ءوڭىردى “ۋاعىزداپ” ولكەنىڭ xالقىن xريستيانداستىرىپ، سولاردىڭ ياعني جاڭادان ءمۇريت بولعان xريستياندار مۇددەسىن قورعاۋ دەگەن سىلتاۋمەن قارۋلى سوعىس اشىپ باسىپ الۋ، ودان ول ءوڭىردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قولقاسىن تامىردان باسۋ سياقتى ۇزاق ۋاقىتتىق جوسپارى بولعان. كەيىن پاتشالىق رەسەي مەن تسين ورتاق قيمىلداۋىمەن انگليانىڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوسپارى تولىق ىسكە اسپاعان. ۇندىستانعا انگليادان بۇرىن ءوتۋدى ماقسات قىلعان پاتشالىق رەسەيدىڭ قاشقاريا ءۇشىن دە وڭايعا بەرىلە سالمايتىن مۇددەسى بار ەكەنىن بىلەمىز. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

ەكىنشى كەزەڭ: مين گو ءداۋىرى (1912-1934); بۇل كەزەڭ قىتايدا xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ ءبىرشاما ەسىرگەن ءداۋىرى بولدى. تسين قۇلاپ جاڭا رەسپۋبيليكا قۇرىلدى، ءار ولكەدە باسسىزدىق، قىرقىسۋ نەمەسە قورعانىس السىرەدى، وسى وتپەلى بوستىق ءولاراسىندا xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ۇلكەن شىركەۋ سالىپ الا قويدى، نەشە جۇزدەگەن ءمۇريت قابىلدادى، جۇقپالى ىندەتتى ەمدەۋ دەگەن اتپەن جارتىلاي ميسسونەرلىك شىركەۋ، جارتىلاي مەدەتسسينالىق ورتالىق اشىپ الدى، ءىنجىلدى جانە باسقاسىن نەشە مىڭ تارالىممەن قاشقاريا تىلىنە (ۇيعىرشا) اۋداردى. سۋرەتتە سول داۋىردە شىققان ونشاقتى كىتاپتى كورسەتپەسەم دە قاشقارياداعى العاشقى شىركەۋدى جانە العاشقى xريستيان مۇريتتەرىن كورسەتتىم. 20-جىلداردىڭ سوڭى، 30-جىلداردىڭ باسىندا قاشقاريادا (التىشاھاردا) xريستيانلىق اعىم ءبىرشاما كۇشەيدى، ءمۇريت قۇرامى كۇن ساناپ مولايدى جانە ولاردىڭ زاماناۋي تەxنولوگيا جابدىقتارى وزىق بولدى، سونىمەن بىرگە xريستيان دىنىنە وتكەن قىتاي باسقارۋشىلاردىڭ استىرتىن قولداۋى ىقپالدى بولدى. نەگىزى سول داۋىردە شىڭداڭداعى قىتاي باسقارۋشىلار ىشكى قىتايدان كەلەتىن، كوماندالىق جۇيە وتە كۇشتى ەدى. سونداي كوماندالىق جۇيەنىڭ ىشىندە xريستيان ميسسونەرلەرىنىڭ ىقپالىنداعى قىتايلار دا بار ەدى. ولاردىڭ كەيبىرى التىشاھاردا (قاشقاريادا) بەلدى شونجارلار-دى. ولار انگليامەن سەلبەسىپ قاشقاردا انگليانىڭ كونسۋلىن قۇردى. كونسۋل وڭىردەگى وزگەرىستەر ءۇشىن كىرىسىپ كەتتى…
حريستيان ميسسونەرلەرى وسىلايشا قاشقارياعا 30-50 جىل جوسپار قۇرىپ جەرگىلىكتى مۇسىلماندارعا تىرەسۋدىڭ بالاماسى رەتىندە جاڭا xريستيان مۇريتتەرىن (ۇيعىرلاردى) باپتاپ جەتىلدىرىپ شىعارۋ ەدى. وڭىردەگى ۇيعىرلار بۇل ءۇشىن قانداي ءىس-شارانى قولعا الدى، xريستيان ميسسونەرلىگىنە ولار قالاي قارادى دەگەن سۇراقتى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. بىراق، وڭىردەگى قاۋلاپ كەلە جاتقان xريستيان ميسسونەرلىگىنە ەكى ۇلكەن وقيعا ازىرەيىلدىڭ كۇرسىسىندەي تيگەنى انىق. ونىڭ ءبىرى، شىڭ دۋباننىڭ (盛世才) توڭكەرىسى. ەكىنشىسى، ما ءجۋڭيننىڭ اسكەري سوققىسى. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 جىلدارى xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ەلىرگەن كەزدە سولتۇستىكتەگى قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان ىلە، ءتاڭىرتاۋ، التاي وڭىرىنە دە بارعانى انىق. سول ءوڭىردى ارالاپ قازاقتار تۋرالى بۇگىنگە دەيىن ءالى اشىلماعان قۇندى فوتو-سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ قايتقان. بۇل سۋرەتتەر قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە قۇپيا ساقتاۋلى. ءبىز ول سۋرەتتەر مەن ەستەلىكتەردى قولعا كەلتىرسەك شىڭجاڭ قازاعى ءۇشىن تىڭ دۇنيە بولارى انىق. ميسسونەرلەر قازاقتاردى شوقىندىردى ما، شىركەۋ سالدى ما نەمەسە شوقىنعان ۇيعىرلاردى قازاققا جىبەردى مە بۇل جاعى بەلگىسىز. بۇل دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپ.
جالپى قىتاي مۇسىلماندارى شىعىس تۇركىستانداعى مۇسىلماندارمەن مۇددەلەس بولدى، بىرىگىپ وداق قۇرۋ، كەلەشەكتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى، بىراق اسا ءساتتى ديالوگ بولمادى. ما ءجۋڭيننىڭ قوجانيازبەن سەلبەسىپ توڭكەرىس جاساۋى باستاپتا ءساتتى بولدى، قاشقارياداعى xريستيان ۇيعىرلار ءۇشىن دۇلكەن ۇرەي بيلەتتى. دەيتۇرعانمەن قوجانياز بەن ماجۋڭين اراسىنداعى باقتالاستىق سونىمەن قاتار سوۆەت وداعىنىڭ نەشە مىڭ اسكەرى ءۇرىمجىنى “ازات” قىپ ءۇرىمجىنى قورشاعان ماجۋڭين اسكەرىن تاس-تالقان قىلۋى تاريxتى باسقا ارناعا جوڭكىلتتى. نەبارى مىڭعا جەتپەيتىن ما اسكەرى قاشقارياداعى ءبىرىنشى شارقي تۇركىستان يسلام مەملەكەتىن عانا ەمەس xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ دە شاق شالەكەيىن شىعاردى. سوۆەت ءۇرىمجىنى “ازات” قىلعان سوڭ بيلىك شىڭ دۋبانعا ءوتتى. ول تاققا شىققان سوڭ شىعىس تۇركىستانداعى xريستيان مەن يسلام ميسسونەرلەرىن، اعىم-تارماقتارىن تىپ-تيپىل جويىپ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتتى. ۇيىمدارى مەن شىركەۋ، قور-قوعامدارىن جاۋىپ تاستادى. سونىمەن شىڭجاڭداعى شەتەلدىك xريستيان ءدىن تاراتۋشى ميسسونەرلەر كاشميرگە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. 194′تە شىڭ دۋبان نان كينگە كەتكەندە ولار كاشميردەن قايتا قوزعالىپ ەنبەكشى بولدى، بىراق 1949′دان سوڭ كوممۋنيستتەر بيلىگى كۇشەيگەن سوڭ سالىنى سۋعا كەتتى. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

ءۇشىنشى كەزەڭ: 1978-83′تەن كەيىنگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمادان كەيىن; وسى كەزەڭدەردە قىتاي بيلىگى بىرقانشا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ساياسي رەفورمادان سىرتقى ساڭلاۋلارىن تاۋىپ العان xريستيان ميسسونەرلىگى شىڭجاڭعا قايتا لاپ قويدى. 1983′تەن سوڭ ءۇرىمجى مەن قۇلجا، قاشقاردا نەشە ون مىڭ تارالىممەن قازاقشا-ۇيعىرشا xريستيان كىتاپتارى تارادى. اشىق ءارى جاسىرىن ۇيىمدارى، اعىلشىن-فرانتسسۋر ءتىلى كۋرستارى، تۋريستىك كومپانيالارى قۇرىلدى.
بۇگىنگى كۇندەرى قانشا قازاق-ۇيعىر ءوز ءدىنىن xريستيان دەپ كورسەتەدى ەكەن، ول جاعى بەلگىسىز. سانى مۇلدەم از نەمەسە جوق بولۋى دا مۇمكىن. دەسەدە ولاردىڭ 1983′تەن كەيىنگى شىڭجاڭداعى ميسسونەرلىك قاستاندىعىن زەرتتەپ، ءبىلىپ جۇرگەن ادامدار وتە از، ءتىپتى جوققا ءتان. بۇل دا وڭىردەگى تاريx ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ سانالماق. ەسكەرە جۇرەيىك قازاق جۇرتى.

Related Articles

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

  • سۋن يات سەنگە داۋىس بەرەمىز بە، الدە يۋان شيكايعا ما؟

    Eldeç Orda بۇل سۇراق 1912-1913 جىلدارى پەكين ورتالىق قۇرىلتايىنا جول الىپ بارا جاتقان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق ەدى. ءتىپتى، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق-تى. اسىرەسە، جەر-سۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي ابدەن جاۋىر بولعان سول ءداۋىردىڭ ەڭ وزەكتى شارۋاسى ەدى. پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتى تۋرالى دا الاش ءباسپاسوزى قۇر جىبەرمەدى، پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ جەر-سۋ ءىسىن ءساتتى شەگۋىنە دەم بەرىپ، جىلت ەتكەن جاڭالىعىن گازەتكە باسىپ حالىققا قۇلاعدار عىپ تۇردى. قازاق دەپۋداتتارى باستاپتا نە سەبەپتى سۋن يات سەنگە داۋىس بەرمەكشى بولادى؟ نەگە يۋان شيكاي زورلىقپەن وزىنە داۋىس بەرگىزتەدى؟ قازاق دەپۋداتتارىن كىمدەر سايلادى؟ شەندەرى قانداي؟ ولار جەكە جەكە يۋان شيكاي مەن سۋن يات سەنگە كەزدەسكەنى راس پا؟ قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى جانە ءبىر قىزىعى

  • پرەمەر تەرەششەنكونى “وستاۆكاعا” قالاي جىبەردىم

    1992 جىل. قازاق راديوسىنىڭ پارلامەتتىك ءتىلشىسىمىن. وفيس الماتىداعى جەلتوقسان كوشەسىنىڭ 177 ۇيىندە. 3-ءشى قاباتتا راديو قىزمەتكەرلەرى. ال، 4-ءشى قاباتتا ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قازاق مەملەكەتتىك تەلەراديوحابار تاراتۋ كومپانياسىنىڭ توراعاسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ جانە كومپانيا باسشىلارى. توراعامەن باسپالداقتا، ليفتىدە كۇن ارا كەزدەسىپ قالامىز. ءجۇزى جىلى جان. قازاق رەداكتسياسىنداعى جاستار تولىق باسپاناسىز. ول كەزدە ايىنا ءبىر-ەكى رەت كومانديروۆكاعا شىعۋ مىندەت. ساپارلاتىپ ەلگە ءجيى قاتىنايمىز. قوناق ءۇي اقشاسى جابىلماي قارىزبەن قايتامىز. سودان، وتىز مەتر جەردەگى توراعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى اپايدىڭ شىعىپ كەتكەنىن اڭدىپ تۇرىپ، عادىلبەك اعاعا توتەسىنەن باسىپ كىرەمىز. ونداعىمىز ءىسساپاردا قوناق ۇيگە بەرىلگەن قارجىنى جاباتىن قۇجاتىمىز بولماي، بۋحگالتەرياعا قارىزىمىزدى قايتارماۋعا “رۇقسات” دەگەن قولىن الىپ شىعۋ. ول توراعانىڭ عانا قۇزىرىندا.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: