|  | 

تاريح

حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا ەمەس ەكەن. باجايلاپ قاراپ وتىرسام ونىڭ ءۇش ۇلكەن كەزەڭى بار ەكەن:

ءبىرىنشى كەزەڭ: ياكۋپ بەك (جاقىپبەك) داۋىرىنەن تسين مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن; ياعني ينديانى اۋىزدىقتاعان انگليا قاشقاريا مەن تيبەتكە ەڭ الدىمەن “رۋxاني” وتارلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن ميسسيونەر جىبەرە باستاعان. ولار 30-50 ج بۇل ءوڭىردى “ۋاعىزداپ” ولكەنىڭ xالقىن xريستيانداستىرىپ، سولاردىڭ ياعني جاڭادان ءمۇريت بولعان xريستياندار مۇددەسىن قورعاۋ دەگەن سىلتاۋمەن قارۋلى سوعىس اشىپ باسىپ الۋ، ودان ول ءوڭىردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قولقاسىن تامىردان باسۋ سياقتى ۇزاق ۋاقىتتىق جوسپارى بولعان. كەيىن پاتشالىق رەسەي مەن تسين ورتاق قيمىلداۋىمەن انگليانىڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوسپارى تولىق ىسكە اسپاعان. ۇندىستانعا انگليادان بۇرىن ءوتۋدى ماقسات قىلعان پاتشالىق رەسەيدىڭ قاشقاريا ءۇشىن دە وڭايعا بەرىلە سالمايتىن مۇددەسى بار ەكەنىن بىلەمىز. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

ەكىنشى كەزەڭ: مين گو ءداۋىرى (1912-1934); بۇل كەزەڭ قىتايدا xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ ءبىرشاما ەسىرگەن ءداۋىرى بولدى. تسين قۇلاپ جاڭا رەسپۋبيليكا قۇرىلدى، ءار ولكەدە باسسىزدىق، قىرقىسۋ نەمەسە قورعانىس السىرەدى، وسى وتپەلى بوستىق ءولاراسىندا xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ۇلكەن شىركەۋ سالىپ الا قويدى، نەشە جۇزدەگەن ءمۇريت قابىلدادى، جۇقپالى ىندەتتى ەمدەۋ دەگەن اتپەن جارتىلاي ميسسونەرلىك شىركەۋ، جارتىلاي مەدەتسسينالىق ورتالىق اشىپ الدى، ءىنجىلدى جانە باسقاسىن نەشە مىڭ تارالىممەن قاشقاريا تىلىنە (ۇيعىرشا) اۋداردى. سۋرەتتە سول داۋىردە شىققان ونشاقتى كىتاپتى كورسەتپەسەم دە قاشقارياداعى العاشقى شىركەۋدى جانە العاشقى xريستيان مۇريتتەرىن كورسەتتىم. 20-جىلداردىڭ سوڭى، 30-جىلداردىڭ باسىندا قاشقاريادا (التىشاھاردا) xريستيانلىق اعىم ءبىرشاما كۇشەيدى، ءمۇريت قۇرامى كۇن ساناپ مولايدى جانە ولاردىڭ زاماناۋي تەxنولوگيا جابدىقتارى وزىق بولدى، سونىمەن بىرگە xريستيان دىنىنە وتكەن قىتاي باسقارۋشىلاردىڭ استىرتىن قولداۋى ىقپالدى بولدى. نەگىزى سول داۋىردە شىڭداڭداعى قىتاي باسقارۋشىلار ىشكى قىتايدان كەلەتىن، كوماندالىق جۇيە وتە كۇشتى ەدى. سونداي كوماندالىق جۇيەنىڭ ىشىندە xريستيان ميسسونەرلەرىنىڭ ىقپالىنداعى قىتايلار دا بار ەدى. ولاردىڭ كەيبىرى التىشاھاردا (قاشقاريادا) بەلدى شونجارلار-دى. ولار انگليامەن سەلبەسىپ قاشقاردا انگليانىڭ كونسۋلىن قۇردى. كونسۋل وڭىردەگى وزگەرىستەر ءۇشىن كىرىسىپ كەتتى…
حريستيان ميسسونەرلەرى وسىلايشا قاشقارياعا 30-50 جىل جوسپار قۇرىپ جەرگىلىكتى مۇسىلماندارعا تىرەسۋدىڭ بالاماسى رەتىندە جاڭا xريستيان مۇريتتەرىن (ۇيعىرلاردى) باپتاپ جەتىلدىرىپ شىعارۋ ەدى. وڭىردەگى ۇيعىرلار بۇل ءۇشىن قانداي ءىس-شارانى قولعا الدى، xريستيان ميسسونەرلىگىنە ولار قالاي قارادى دەگەن سۇراقتى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. بىراق، وڭىردەگى قاۋلاپ كەلە جاتقان xريستيان ميسسونەرلىگىنە ەكى ۇلكەن وقيعا ازىرەيىلدىڭ كۇرسىسىندەي تيگەنى انىق. ونىڭ ءبىرى، شىڭ دۋباننىڭ (盛世才) توڭكەرىسى. ەكىنشىسى، ما ءجۋڭيننىڭ اسكەري سوققىسى. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 جىلدارى xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ەلىرگەن كەزدە سولتۇستىكتەگى قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان ىلە، ءتاڭىرتاۋ، التاي وڭىرىنە دە بارعانى انىق. سول ءوڭىردى ارالاپ قازاقتار تۋرالى بۇگىنگە دەيىن ءالى اشىلماعان قۇندى فوتو-سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ قايتقان. بۇل سۋرەتتەر قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە قۇپيا ساقتاۋلى. ءبىز ول سۋرەتتەر مەن ەستەلىكتەردى قولعا كەلتىرسەك شىڭجاڭ قازاعى ءۇشىن تىڭ دۇنيە بولارى انىق. ميسسونەرلەر قازاقتاردى شوقىندىردى ما، شىركەۋ سالدى ما نەمەسە شوقىنعان ۇيعىرلاردى قازاققا جىبەردى مە بۇل جاعى بەلگىسىز. بۇل دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپ.
جالپى قىتاي مۇسىلماندارى شىعىس تۇركىستانداعى مۇسىلماندارمەن مۇددەلەس بولدى، بىرىگىپ وداق قۇرۋ، كەلەشەكتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى، بىراق اسا ءساتتى ديالوگ بولمادى. ما ءجۋڭيننىڭ قوجانيازبەن سەلبەسىپ توڭكەرىس جاساۋى باستاپتا ءساتتى بولدى، قاشقارياداعى xريستيان ۇيعىرلار ءۇشىن دۇلكەن ۇرەي بيلەتتى. دەيتۇرعانمەن قوجانياز بەن ماجۋڭين اراسىنداعى باقتالاستىق سونىمەن قاتار سوۆەت وداعىنىڭ نەشە مىڭ اسكەرى ءۇرىمجىنى “ازات” قىپ ءۇرىمجىنى قورشاعان ماجۋڭين اسكەرىن تاس-تالقان قىلۋى تاريxتى باسقا ارناعا جوڭكىلتتى. نەبارى مىڭعا جەتپەيتىن ما اسكەرى قاشقارياداعى ءبىرىنشى شارقي تۇركىستان يسلام مەملەكەتىن عانا ەمەس xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ دە شاق شالەكەيىن شىعاردى. سوۆەت ءۇرىمجىنى “ازات” قىلعان سوڭ بيلىك شىڭ دۋبانعا ءوتتى. ول تاققا شىققان سوڭ شىعىس تۇركىستانداعى xريستيان مەن يسلام ميسسونەرلەرىن، اعىم-تارماقتارىن تىپ-تيپىل جويىپ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتتى. ۇيىمدارى مەن شىركەۋ، قور-قوعامدارىن جاۋىپ تاستادى. سونىمەن شىڭجاڭداعى شەتەلدىك xريستيان ءدىن تاراتۋشى ميسسونەرلەر كاشميرگە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. 194′تە شىڭ دۋبان نان كينگە كەتكەندە ولار كاشميردەن قايتا قوزعالىپ ەنبەكشى بولدى، بىراق 1949′دان سوڭ كوممۋنيستتەر بيلىگى كۇشەيگەن سوڭ سالىنى سۋعا كەتتى. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

ءۇشىنشى كەزەڭ: 1978-83′تەن كەيىنگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمادان كەيىن; وسى كەزەڭدەردە قىتاي بيلىگى بىرقانشا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ساياسي رەفورمادان سىرتقى ساڭلاۋلارىن تاۋىپ العان xريستيان ميسسونەرلىگى شىڭجاڭعا قايتا لاپ قويدى. 1983′تەن سوڭ ءۇرىمجى مەن قۇلجا، قاشقاردا نەشە ون مىڭ تارالىممەن قازاقشا-ۇيعىرشا xريستيان كىتاپتارى تارادى. اشىق ءارى جاسىرىن ۇيىمدارى، اعىلشىن-فرانتسسۋر ءتىلى كۋرستارى، تۋريستىك كومپانيالارى قۇرىلدى.
بۇگىنگى كۇندەرى قانشا قازاق-ۇيعىر ءوز ءدىنىن xريستيان دەپ كورسەتەدى ەكەن، ول جاعى بەلگىسىز. سانى مۇلدەم از نەمەسە جوق بولۋى دا مۇمكىن. دەسەدە ولاردىڭ 1983′تەن كەيىنگى شىڭجاڭداعى ميسسونەرلىك قاستاندىعىن زەرتتەپ، ءبىلىپ جۇرگەن ادامدار وتە از، ءتىپتى جوققا ءتان. بۇل دا وڭىردەگى تاريx ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ سانالماق. ەسكەرە جۇرەيىك قازاق جۇرتى.

Related Articles

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى تۋرالى نە بىلەمىز؟

    جالپى ساراپتاما (ەشبىر جەردە ەستىمەگەن دەرەكتەرمەن باياندالادى) ەگەر تاريxقا قىزىقپاساڭىز، جاڭا دەرەك ەستۋدى قالاماساڭىز نەمەسە ۋاقىتىڭىز بولماسا بۇل ساراپتامانى وقۋ سىزگە “xارام” بولادى ))) قازاقستان تاريxشىلارىنا ەندى-ەندى ۇيرەنشىكتى تاقىرىپقا اينالا باستاعان شىڭجاڭ تاريxىنداعى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” تۋرالى شىندىقتى جۇرت اسا كوپ بىلە بەرمەيدى. ەكى رەت قۇرىلعان “شارقي تۇركىستان” ۋاقىتشا ۇكىمەتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ القيسسا… ءبىرىنشى رەتكى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى 1933-جىلى قاشقاردا قۇرىلدى. ۇكىمەت نەبارى ءۇش اي ءومىر ءسۇردى دە التىشاھارعا قاشىپ بارا جاتقان دۇڭعان (xۋيزۋلار) اسكەرى جاعىنان قۇلادى. ءبىر جاعى ۇكىمەتتى قۇرۋشىلاردىڭ ءوزى ساتىپ كەتىپ تىندىم بولدى. اسا كوپ ەشكىم بۇنى بىلە بەرمەيدى. گانسۋ، تسينxاي دۇڭعاندارى شىڭجاڭعا باسىپ كىرىپ “قازاق-ۇيعىرمەن بىرلەسىپ كوالەتسيون مۇسىلمان ۇكىمەتىن قۇرامىز” دەپ ءۇرىمجى قىتايلارىن قورشاۋعا الادى.

  • ۇركىن

    ءسوز باسى. قارتتاردى اڭساۋ كوزىنىڭ قۇيرىعىندا ءاجىم كۇلىپ، سايراتقان قىزىل ءتىلدى بابىن ءبىلىپ. جينالىپ كەشكىعۇرىم توبەشىككە، قاريالار قىلاتىن ءازىلدى ىلىك. اسا ءزىلسىز… تەك قۋىپ، «الالاعان» بولماسا دا كىنامسىز دارا باباڭ. ەبىن تاۋىپ قۇرداسىن ەڭبەكتەتسە، قىبى قانىپ ساقالىن سالاعان. ۇرپاق ءۇشىن قاراكەت قام باعارى، وعان ۋايىم جاڭبىردىڭ تامباعانى. كۇرەڭ شايدى سوراپتاپ ءسوز قوزعاسا، كوكىرەگىڭنىڭ كوزىنە شام جانادى. ازاماتتى ارداقتار ارىس اتىن، قاريالار – «قارا ورمان»، توعىس اقىل. قالت-قۇلت ەتىپ سۇيەنىپ اساسىنا، جيىن-تويدا شۇرقىراپ تابىساتىن. بۇرىنعىنىڭ قارتتارى-اي سىرما شاپان، ساڭى اۋسا ساياقسىپ قىرعا تارتار. باسىندا تاقياسى، تۇماعى جوق بۇگىنگىنىڭ شالدارى قىرما ساقال. سامايىنان سۋىرتپاق قىلاۋ ۇرلاپ، سايقال زامان تۇمانىت، تۇماۋ ۇرعان. كەرەگەنىڭ باسىندا «كۇنى وتكەن»، اينالىپ كەتپەيمىن بە، تۇماعىڭنان؟ وتقا قاقتاپ، ءداۋىردىڭ

  • شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

    بۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا،

  • الاشوردا- تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى باستاۋى (حح- عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى)

    جۇمات انەسۇلى جازۋشى، تاريحشى «اباي.كز» پورتالىندا جاريالانعان جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ «جاريالانباعان اۆتونوميا» اتتى ماقالاسى مەن عىلىم دوكتورى م.قويگەلدىمەن بىرگە شىعارعان «الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتى ءفيلمى بىلەتىن جۇرتقا ءبىراز قايشىلىقتارعا تولى پىكىر تۋىنداتقانداي. ماقالانى وقىپ، دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن جۇرتقا «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەي ەكى ۇشتى وي سالادى. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن تاريح عىلىمى سالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگيا سالىپ بەرگەن «جالعىز اياق» جولمەن كەلە جاتقان ءتارىزدى. تاياۋدا «اباي.كز» پورتالىندا سۇلتان حان اققۇلىنىڭ اتالمىش فيلم تۋرالى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن، مەن سۇلتانحاننىڭ پىكىرىنە قوسىلامىن. جانە سوعان وراي ءوزىمنىڭ حح -عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتقارعان تاريحي ءرولى تۋرالى تولىق ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. «تاريح»

  • الاش ارىستارى جانە كوممۋنيست «كوكەلەر»

      1918 جىلدىڭ 29 قازان كۇنى سوۆەت وكىمەتىن ورناتۋشى كوممۋنيست- بولشەۆيكتەردىڭ ءىزباسارلارى – كومسومولداردىڭ جەكە ۇيىمى قۇرىلعان ەكەن. بۇل ۇيىم كەزىندە ارنايى دايىندىقپەن كەلىپ، قابىلداۋشى كوميسسيانىڭ قاتاڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن جاستاردى عانا ءوز قاتارىنا قابىلداعانى راس. كومسومول قاتارىنا ءوتۋ بولاشاعىن بيىك مانساپپەن، ۇلكەن اتاقپەن بايلانىستىراتىن ءاربىر جاستىڭ باسىپ وتۋگە ءتيىستى شارتتى باسپالداقتارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ال اكەسى «حالىق جاۋى» اتالىپ سوتتالىپ كەتكەن نەمەسە ءبىرجولا اتىلىپ كەتكەن بوزبالا مەن بويجەتكەنگە كومسومول قاتارىنا الاتىن سىنعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرگەندى قويىپ، ارتىنا يت قوسىپ قۋاتىن بولعان. ماسەلەن، ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن، «التىن مەدال» يەگەرى، مەكتەپتەگى ەڭ ءبىلىمدى، ەڭ تالانتتى وقۋشى، بولاشاقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءۇش عاسىرعا ۇزارتقان عالىم، «الاشتىڭ الماس قىلىشى» اتانعان قازاقتىڭ قازىرگى كوزى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: