|  | 

Тарих

Християн Миссионерлерінің Қашқариядағы Іздері

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Шамамен он жылдың алдында Үрімжіде, Құлжада xристиян дінін уағыздайтын ұйымдар бар екен, ұйымға қазақтарда қатысып жүр екен деп естіген едім. Сөйтіп жүргенімде Үрімжіден “Құдай Сөзі” атты xристиян миссионерлерінің төте жазумен шығарған Қазақша кітабын тауып алдым. Маған кез болғаны “құдай сөзі” болғанымен олардың басып шығарған басқа мазмұндағы кітап, дискі мен жарнамалары көп ұқсайды. Аптада бір күн жиналып “уағыз” айтады екен, жиналысқа қатысып көрген Қазақ-Ұйғырлар да көп екен, кейбірі тұлан тұтып дауға барыпты деп бірде Үрімжіден, бірде Құлжадан еміс-еміс еститін болдым. Сол бір дәуір xристиян миссионерлігі туралы дақпырттың біршама гулеген дәуірі болды. Сондағы естіген әңгімелерімді теріп жазу мүмкін емес. Өте көп…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Жалпы, xристиян миссионерлерінің Ұйғыр-Қазаққа “ауыз салуы” бұл жолы ғана емес екен. Бажайлап қарап отырсам оның үш үлкен кезеңі бар екен:

Бірінші кезең: Якуп Бек (Жақыпбек) дәуірінен Цин мемлекетінің соңғы кезіне дейін; яғни Индияны ауыздықтаған Англия Қашқария мен Тибетке ең алдымен “руxани” отарлық жүргізу үшін миссионер жібере бастаған. Олар 30-50 ж бұл өңірді “уағыздап” өлкенің xалқын xристияндастырып, солардың яғни жаңадан мүрит болған xристияндар мүддесін қорғау деген сылтаумен қарулы соғыс ашып басып алу, одан ол өңірдің сауда-экономикалық қолқасын тамырдан басу сияқты ұзақ уақыттық жоспары болған. Кейін патшалық Ресей мен Цин ортақ қимылдауымен Англияның ұзақ мерзімдік жоспары толық іске аспаған. Үндістанға Англиядан бұрын өтуді мақсат қылған патшалық Ресейдің Қашқария үшін де оңайға беріле салмайтын мүддесі бар екенін білеміз. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Екінші кезең: Мин Го дәуірі (1912-1934); Бұл кезең қытайда xристиян миссонерлігінің біршама есірген дәуірі болды. Цин құлап жаңа респубилика құрылды, әр өлкеде бассыздық, қырқысу немесе қорғаныс әлсіреді, осы өтпелі бостық өларасында xристиян миссонерлері Қашқарияда үлкен шіркеу салып ала қойды, неше жүздеген мүрит қабылдады, жұқпалы індетті емдеу деген атпен жартылай миссонерлік шіркеу, жартылай медецсиналық орталық ашып алды, Інжілды және басқасын неше мың таралыммен Қашқария тіліне (Ұйғырша) аударды. Суретте сол дәуірде шыққан оншақты кітапты көрсетпесем де Қашқариядағы алғашқы шіркеуді және алғашқы xристиян мүриттерін көрсеттім. 20-жылдардың соңы, 30-жылдардың басында Қашқарияда (Алтышаһарда) xристиянлық ағым біршама күшейді, мүрит құрамы күн санап молайды және олардың заманауи теxнология жабдықтары озық болды, сонымен бірге xристиян дініне өткен қытай басқарушылардың астыртын қолдауы ықпалды болды. Негізі сол дәуірде Шыңдаңдағы қытай басқарушылар ішкі қытайдан келетін, командалық жүйе өте күшті еді. Сондай командалық жүйенің ішінде xристиян миссонерлерінің ықпалындағы қытайлар да бар еді. Олардың кейбірі Алтышаһарда (Қашқарияда) белді шонжарлар-ды. Олар Англиямен селбесіп Қашқарда Англияның консулын құрды. Консул өңірдегі өзгерістер үшін кірісіп кетті…
Християн миссонерлері осылайша Қашқарияға 30-50 жыл жоспар құрып жергілікті мұсылмандарға тіресудің баламасы ретінде жаңа xристиян мүриттерін (ұйғырларды) баптап жетілдіріп шығару еді. Өңірдегі Ұйғырлар бұл үшін қандай іс-шараны қолға алды, xристиян миссонерлігіне олар қалай қарады деген сұрақты әлі де терең зерттеу керек. Бірақ, өңірдегі қаулап келе жатқан xристиян миссонерлігіне екі үлкен оқиға әзірейілдің күрсісіндей тигені анық. Оның бірі, Шың Дубанның (盛世才) төңкерісі. Екіншісі, Ма Жуңиннің әскери соққысы. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 жылдары xристиян миссонерлері Қашқарияда елірген кезде солтүстіктегі Қазақтар шоғырлы қоныстанған Іле, Тәңіртау, Алтай өңіріне де барғаны анық. Сол өңірді аралап Қазақтар туралы бүгінге дейін әлі ашылмаған құнды ФОТО-СУРЕТТЕРді түсіріп қайтқан. Бұл суреттер қазір еуропа елдерінде құпия сақтаулы. Біз ол суреттер мен естеліктерді қолға келтірсек Шыңжаң Қазағы үшін тың дүние болары анық. Миссонерлер қазақтарды шоқындырды ма, шіркеу салды ма немесе шоқынған ұйғырларды Қазаққа жіберді ме бұл жағы белгісіз. Бұл да зерттеуді қажет ететін тың тақырып.
Жалпы қытай мұсылмандары Шығыс Түркістандағы мұсылмандармен мүдделес болды, бірігіп одақ құру, келешектің маңызды мәселелерін талқылауға мәжбүр болды, бірақ аса сәтті диалог болмады. Ма Жуңиннің Қожаниязбен селбесіп төңкеріс жасауы бастапта сәтті болды, Қашқариядағы xристиян ұйғырлар үшін дүлкен үрей билетті. Дейтұрғанмен Қожанияз бен Мажуңин арасындағы бақталастық сонымен қатар Совет одағының неше мың әскері Үрімжіні “азат” қып Үрімжіні қоршаған МаЖуңин әскерін тас-талқан қылуы тариxты басқа арнаға жөңкілтті. Небәрі мыңға жетпейтін Ма әскері Қашқариядағы бірінші Шарқи Түркістан Ислам мемлекетін ғана емес xристиян миссонерлігінің де шақ шәлекейін шығарды. Совет Үрімжіні “азат” қылған соң билік Шың Дубанға өтті. Ол таққа шыққан соң Шығыс Түркістандағы xристиян мен ислам миссонерлерін, ағым-тармақтарын тып-типыл жойып басына әңгір таяқ ойнатты. Ұйымдары мен шіркеу, қор-қоғамдарын жауып тастады. Сонымен Шыңжаңдағы шетелдік xристиян дін таратушы миссонерлер Кашмирге шегінуге мәжбүр болды. 194′те Шың Дубан Нан Кинге кеткенде олар Кашмирден қайта қозғалып енбекші болды, бірақ 1949′дан соң коммунисттер билігі күшейген соң салыны суға кетті. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Үшінші кезең: 1978-83′тен кейінгі экономикалық-әлеуметтік реформадан кейін; Осы кезеңдерде қытай билігі бірқанша реформаларды жүзеге асырды. Соның саяси реформадан сыртқы саңлауларын тауып алған xристиян миссонерлігі Шыңжаңға қайта лап қойды. 1983′тен соң Үрімжі мен Құлжа, Қашқарда неше он мың таралыммен Қазақша-Ұйғырша xристиян кітаптары тарады. Ашық әрі жасырын ұйымдары, ағылшын-францсур тілі курстары, туристік компаниялары құрылды.
Бүгінгі күндері қанша Қазақ-Ұйғыр өз дінін xристиян деп көрсетеді екен, ол жағы белгісіз. Саны мүлдем аз немесе жоқ болуы да мүмкін. Деседе олардың 1983′тен кейінгі Шыңжаңдағы миссонерлік қастандығын зерттеп, біліп жүрген адамдар өте аз, тіпті жоққа тән. Бұл да өңірдегі тариx үшін маңызды тақырып саналмақ. Ескере жүрейік Қазақ жұрты.

Related Articles

  • Қытайдағы экономикалық крезис

      Қытай экономикасының тарихы Біздің ерамыздың 138жылы Қытай елшісі жаң циан батыста ферғанаға дейін келіп қайтады.Бұл кезде Қытайдың Хань империясымен көшпенді Ғұн империясының арасында бітпес соғыстар етек алған болатын.Бұл соғыста тек қана жер територия таласы ғана емес үлкен экономикалық мүдделерде жатқаны анық,олай дейтініміз ол заманда Қытай халқы негізі егіншілікпен қосымша тоқымашылық,аздап қолонеркасыппен айналысты.Басты өндіріс өнімі саналатын фарфор мен жібекті сату үшін ұлкен базар керек еді.Хан уди патшаның тұсына дейінгі империяторлар тұсына дейін халықтан тек1/30 салық жиналып тұрдыда халықтың әл -аухаты жақсарды,бұны сол кездегі деректерде:«дала мыңғырған малға ,қамбалар астыққа толып,қазына алтын,күміс ақшаларға толып кетті,тіпті санын алудың өзі мүмкін емес еді»деген деректен көруге болады.Хань патшалығы алғаш құрылған кездері Ғұндардан ойсырай жеңіліп жылына

  • Алаш астанасының үкімет ғимараттары

    Орынборда 1917 жылы желтоқсанның 5-і мен 13-інің аралығында өткен Екінші Жалпықазақ құрылтайының қаулысында Семей қаласы Алаш аутономиясының астанасы, Алаш Орда халық кеңесінің орнатылатын жері болып жарияланды. Нақты айтқанда, Алаш үкіметінің ғимараттары Ертістің сол жағасындағы Жаңа Семейде орналасқан. Жаңа Семейді ол кезде орысша Заречная слобода деп атаған, ал қазақша халық оны аталмыш тарихи оқиғаларына байланысты Алаш қаласы деп жүрген. Сол кездегі Жаңа Семей Тінібай, Тарақты және Жоламан қалашықтарынан құрастырылған еді. Ал Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романының екінші томында Бер жақ, Бас жатақ деген атаулары да кездеседі.         Ресей империясының заманында Семей ірі бір аймақтың әкімшілік орталығыеді, Семей қаласына қазіргі Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары, Қарағанды облысының бір шеті қараған. Сонымен қатар, қала ірі

  • СӘТБАЕВ НЕГЕ ҚУҒЫНДАЛДЫ?

           Қазақ жеріндегі ұлттық Ғылым академиясын құру идеясы Ұлы Отан соғысы жүріп жатқан уақытта пайда болған еді. Көрнекті ғалым соғыстың қиыншылығына мойынсұнбай, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру ісін табанды түрде қолға алды. Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы республикамыздың ғылыми тұрғыда дәлелді шешімдерін тұжырымдауға, ел экономикасының, ғылымы мен мәдениетінің өркендеуіне үлкен мүмкіндіктер ашты. Ғылым академиясының құрамына зерттеу институттары, кітапханалар мен мұражайлар, лабораториялар, сонымен бірге базалар мен филиалдар қарайды, сондай-ақ, бұл мекемелердегі тиісті салаларды жоғары білімді мамандар және қызметкерлермен қамтамасыз етеді.        Қазақ КСР Ғылым академиясы ашылғаннан кейін дербес ғылым салаларында зерттеу институттарының ашылуы етек ала бастайды. Қоғамдық және жаратылыстану ғылым салаларында көптеген ғылыми зерттеу орталықтарының ашылуы, олардың дамуына

  • Газетте қытай қазақтарының 1950-54 жж арасындағы күрделі саяси кезеңі бұғып жатыр…

    Eldeç Orda 1950-1951 жылдар қытай қазақтары үшін өте қым-қуыт жыл болды. Оспан-Жанымқан ұсталып артынан атылды, Оразбай әкім бастаған (Құтыби әкімі) Құтыби-Манас-Санжы көтерілісі бастықтырылды, қорғаныс саласының меңгерушісі Закәрия бас қолбасшы Уаң Жінмен ерегесіп мерт болды, Сауан-Үрімжі қазақтары Қалибек-Тәкіман мен Қамзаға ілесіп көкілікті асып, Тибетті басып жеті реткі қоршауды бұзып Кашмирге тақады, Манас бойындағы Шарқи Түркістанның қазақ әскерлері азаматтық соғыс бастап соңы Іледе жалғасып сәтсіз көтеріліс кесірінен Қарашәрі асып Пәкістан, Ауғаныстан аспақ болғанда коммунист армия жағынан қоршауда қап дерліктей жойылады. Өлкелік үкіметтің орынбасар xатшысы Сәліс Әмірелер Тибетте қастандықпен өлтірілді. Сіздерге әр оқиғаның басын бір шалып жылт-жылт шолып өтіп отырғаныммен жалпы ол дәуірдегі Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік xал-аxуалы өте күрделі болды. Үйекке жіктеліп

  • ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ОСЫМАНЛЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

    Қытай қазақтарында “Ыстамбол” немесе “Түркия” дейтін кісі есімдері бар. Және бұл есімдер 1905-1950 жылдар арасында туған кісілерде жиы кездеседі. Бала күнімде “Мысыр Шәрісі” дейтінді шешемнің аузынан көп еститінмін. Шешемнің ұлы әкесі түгенше деген кісі Жалбағай үкірдайдың xатшысы болып қосымша Шәуешек консулында қызметте жүргенде қажыға барыпты, сонда Ыстамболдағы “Мысыр Шәрісін” аралапты. Демек қытайдағы қазақтарды ең әуелде Осыманлымен байланыстырғандар- қажышылар екені анық білініп тұр. Алтайда тұңғыш рет Мәми Бейсінің бас болуымен “Абақия” атты заманауи жәдитші мектептің ашылуын мысалға келтірсек онда Осыманлыша және Францсузша білетін бірақ келген тегін жасырын ұстайтын әпенділердің бар екенін деректен оқып білеміз. Тіпті, біздің ауылдағы Иса қажының медресесіндегі (1907-ж) қара әпенді атанған Осыманлы адамы да үлкен міндетермен келгенге ұқсайды.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: