|  | 

Tarih

Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana emes eken. Bajaylap qarap otırsam onıñ üş ülken kezeñi bar eken:

Birinşi kezeñ: YAkup Bek (Jaqıpbek) däuirinen Cin memleketiniñ soñğı kezine deyin; yağni Indiyanı auızdıqtağan Angliya Qaşqariya men Tibetke eñ aldımen “ruxani” otarlıq jürgizu üşin missioner jibere bastağan. Olar 30-50 j bwl öñirdi “uağızdap” ölkeniñ xalqın xristiyandastırıp, solardıñ yağni jañadan mürit bolğan xristiyandar müddesin qorğau degen sıltaumen qarulı soğıs aşıp basıp alu, odan ol öñirdiñ sauda-ekonomikalıq qolqasın tamırdan basu siyaqtı wzaq uaqıttıq josparı bolğan. Keyin patşalıq Resey men Cin ortaq qimıldauımen Angliyanıñ wzaq merzimdik josparı tolıq iske aspağan. Ündistanğa Angliyadan bwrın ötudi maqsat qılğan patşalıq Reseydiñ Qaşqariya üşin de oñayğa berile salmaytın müddesi bar ekenin bilemiz. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Ekinşi kezeñ: Min Go däuiri (1912-1934); Bwl kezeñ qıtayda xristiyan missonerliginiñ birşama esirgen däuiri boldı. Cin qwlap jaña respubilika qwrıldı, är ölkede bassızdıq, qırqısu nemese qorğanıs älsiredi, osı ötpeli bostıq ölarasında xristiyan missonerleri Qaşqariyada ülken şirkeu salıp ala qoydı, neşe jüzdegen mürit qabıldadı, jwqpalı indetti emdeu degen atpen jartılay missonerlik şirkeu, jartılay medecsinalıq ortalıq aşıp aldı, İnjildı jäne basqasın neşe mıñ taralımmen Qaşqariya tiline (Wyğırşa) audardı. Surette sol däuirde şıqqan onşaqtı kitaptı körsetpesem de Qaşqariyadağı alğaşqı şirkeudi jäne alğaşqı xristiyan müritterin körsettim. 20-jıldardıñ soñı, 30-jıldardıñ basında Qaşqariyada (Altışaharda) xristiyanlıq ağım birşama küşeydi, mürit qwramı kün sanap molaydı jäne olardıñ zamanaui texnologiya jabdıqtarı ozıq boldı, sonımen birge xristiyan dinine ötken qıtay basqaruşılardıñ astırtın qoldauı ıqpaldı boldı. Negizi sol däuirde Şıñdañdağı qıtay basqaruşılar işki qıtaydan keletin, komandalıq jüye öte küşti edi. Sonday komandalıq jüyeniñ işinde xristiyan missonerleriniñ ıqpalındağı qıtaylar da bar edi. Olardıñ keybiri Altışaharda (Qaşqariyada) beldi şonjarlar-dı. Olar Angliyamen selbesip Qaşqarda Angliyanıñ konsulın qwrdı. Konsul öñirdegi özgerister üşin kirisip ketti…
Hristiyan missonerleri osılayşa Qaşqariyağa 30-50 jıl jospar qwrıp jergilikti mwsılmandarğa tiresudiñ balaması retinde jaña xristiyan müritterin (wyğırlardı) baptap jetildirip şığaru edi. Öñirdegi Wyğırlar bwl üşin qanday is-şaranı qolğa aldı, xristiyan missonerligine olar qalay qaradı degen swraqtı äli de tereñ zertteu kerek. Biraq, öñirdegi qaulap kele jatqan xristiyan missonerligine eki ülken oqiğa äzireyildiñ kürsisindey tigeni anıq. Onıñ biri, Şıñ Dubannıñ (盛世才) töñkerisi. Ekinşisi, Ma Juñinniñ äskeri soqqısı. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 jıldarı xristiyan missonerleri Qaşqariyada elirgen kezde soltüstiktegi Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan İle, Täñirtau, Altay öñirine de barğanı anıq. Sol öñirdi aralap Qazaqtar turalı büginge deyin äli aşılmağan qwndı FOTO-SURETTERdi tüsirip qaytqan. Bwl suretter qazir europa elderinde qwpiya saqtaulı. Biz ol suretter men estelikterdi qolğa keltirsek Şıñjañ Qazağı üşin tıñ dünie boları anıq. Missonerler qazaqtardı şoqındırdı ma, şirkeu saldı ma nemese şoqınğan wyğırlardı Qazaqqa jiberdi me bwl jağı belgisiz. Bwl da zertteudi qajet etetin tıñ taqırıp.
Jalpı qıtay mwsılmandarı Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen müddeles boldı, birigip odaq qwru, keleşektiñ mañızdı mäselelerin talqılauğa mäjbür boldı, biraq asa sätti dialog bolmadı. Ma Juñinniñ Qojaniyazben selbesip töñkeris jasauı bastapta sätti boldı, Qaşqariyadağı xristiyan wyğırlar üşin dülken ürey biletti. Deytwrğanmen Qojaniyaz ben Majuñin arasındağı baqtalastıq sonımen qatar Sovet odağınıñ neşe mıñ äskeri Ürimjini “azat” qıp Ürimjini qorşağan MaJuñin äskerin tas-talqan qıluı tarixtı basqa arnağa jöñkiltti. Nebäri mıñğa jetpeytin Ma äskeri Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan Islam memleketin ğana emes xristiyan missonerliginiñ de şaq şälekeyin şığardı. Sovet Ürimjini “azat” qılğan soñ bilik Şıñ Dubanğa ötti. Ol taqqa şıqqan soñ Şığıs Türkistandağı xristiyan men islam missonerlerin, ağım-tarmaqtarın tıp-tipıl joyıp basına äñgir tayaq oynattı. Wyımdarı men şirkeu, qor-qoğamdarın jauıp tastadı. Sonımen Şıñjañdağı şeteldik xristiyan din taratuşı missonerler Kaşmirge şeginuge mäjbür boldı. 194′te Şıñ Duban Nan Kinge ketkende olar Kaşmirden qayta qozğalıp enbekşi boldı, biraq 1949′dan soñ kommunistter biligi küşeygen soñ salını suğa ketti. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Üşinşi kezeñ: 1978-83′ten keyingi ekonomikalıq-äleumettik reformadan keyin; Osı kezeñderde qıtay biligi birqanşa reformalardı jüzege asırdı. Sonıñ sayasi reformadan sırtqı sañlauların tauıp alğan xristiyan missonerligi Şıñjañğa qayta lap qoydı. 1983′ten soñ Ürimji men Qwlja, Qaşqarda neşe on mıñ taralımmen Qazaqşa-Wyğırşa xristiyan kitaptarı taradı. Aşıq äri jasırın wyımdarı, ağılşın-francsur tili kurstarı, turistik kompaniyaları qwrıldı.
Bügingi künderi qanşa Qazaq-Wyğır öz dinin xristiyan dep körsetedi eken, ol jağı belgisiz. Sanı müldem az nemese joq boluı da mümkin. Desede olardıñ 1983′ten keyingi Şıñjañdağı missonerlik qastandığın zerttep, bilip jürgen adamdar öte az, tipti joqqa tän. Bwl da öñirdegi tarix üşin mañızdı taqırıp sanalmaq. Eskere jüreyik Qazaq jwrtı.

Related Articles

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: