|  | 

Tarih

Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana emes eken. Bajaylap qarap otırsam onıñ üş ülken kezeñi bar eken:

Birinşi kezeñ: YAkup Bek (Jaqıpbek) däuirinen Cin memleketiniñ soñğı kezine deyin; yağni Indiyanı auızdıqtağan Angliya Qaşqariya men Tibetke eñ aldımen “ruxani” otarlıq jürgizu üşin missioner jibere bastağan. Olar 30-50 j bwl öñirdi “uağızdap” ölkeniñ xalqın xristiyandastırıp, solardıñ yağni jañadan mürit bolğan xristiyandar müddesin qorğau degen sıltaumen qarulı soğıs aşıp basıp alu, odan ol öñirdiñ sauda-ekonomikalıq qolqasın tamırdan basu siyaqtı wzaq uaqıttıq josparı bolğan. Keyin patşalıq Resey men Cin ortaq qimıldauımen Angliyanıñ wzaq merzimdik josparı tolıq iske aspağan. Ündistanğa Angliyadan bwrın ötudi maqsat qılğan patşalıq Reseydiñ Qaşqariya üşin de oñayğa berile salmaytın müddesi bar ekenin bilemiz. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Ekinşi kezeñ: Min Go däuiri (1912-1934); Bwl kezeñ qıtayda xristiyan missonerliginiñ birşama esirgen däuiri boldı. Cin qwlap jaña respubilika qwrıldı, är ölkede bassızdıq, qırqısu nemese qorğanıs älsiredi, osı ötpeli bostıq ölarasında xristiyan missonerleri Qaşqariyada ülken şirkeu salıp ala qoydı, neşe jüzdegen mürit qabıldadı, jwqpalı indetti emdeu degen atpen jartılay missonerlik şirkeu, jartılay medecsinalıq ortalıq aşıp aldı, İnjildı jäne basqasın neşe mıñ taralımmen Qaşqariya tiline (Wyğırşa) audardı. Surette sol däuirde şıqqan onşaqtı kitaptı körsetpesem de Qaşqariyadağı alğaşqı şirkeudi jäne alğaşqı xristiyan müritterin körsettim. 20-jıldardıñ soñı, 30-jıldardıñ basında Qaşqariyada (Altışaharda) xristiyanlıq ağım birşama küşeydi, mürit qwramı kün sanap molaydı jäne olardıñ zamanaui texnologiya jabdıqtarı ozıq boldı, sonımen birge xristiyan dinine ötken qıtay basqaruşılardıñ astırtın qoldauı ıqpaldı boldı. Negizi sol däuirde Şıñdañdağı qıtay basqaruşılar işki qıtaydan keletin, komandalıq jüye öte küşti edi. Sonday komandalıq jüyeniñ işinde xristiyan missonerleriniñ ıqpalındağı qıtaylar da bar edi. Olardıñ keybiri Altışaharda (Qaşqariyada) beldi şonjarlar-dı. Olar Angliyamen selbesip Qaşqarda Angliyanıñ konsulın qwrdı. Konsul öñirdegi özgerister üşin kirisip ketti…
Hristiyan missonerleri osılayşa Qaşqariyağa 30-50 jıl jospar qwrıp jergilikti mwsılmandarğa tiresudiñ balaması retinde jaña xristiyan müritterin (wyğırlardı) baptap jetildirip şığaru edi. Öñirdegi Wyğırlar bwl üşin qanday is-şaranı qolğa aldı, xristiyan missonerligine olar qalay qaradı degen swraqtı äli de tereñ zertteu kerek. Biraq, öñirdegi qaulap kele jatqan xristiyan missonerligine eki ülken oqiğa äzireyildiñ kürsisindey tigeni anıq. Onıñ biri, Şıñ Dubannıñ (盛世才) töñkerisi. Ekinşisi, Ma Juñinniñ äskeri soqqısı. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 jıldarı xristiyan missonerleri Qaşqariyada elirgen kezde soltüstiktegi Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan İle, Täñirtau, Altay öñirine de barğanı anıq. Sol öñirdi aralap Qazaqtar turalı büginge deyin äli aşılmağan qwndı FOTO-SURETTERdi tüsirip qaytqan. Bwl suretter qazir europa elderinde qwpiya saqtaulı. Biz ol suretter men estelikterdi qolğa keltirsek Şıñjañ Qazağı üşin tıñ dünie boları anıq. Missonerler qazaqtardı şoqındırdı ma, şirkeu saldı ma nemese şoqınğan wyğırlardı Qazaqqa jiberdi me bwl jağı belgisiz. Bwl da zertteudi qajet etetin tıñ taqırıp.
Jalpı qıtay mwsılmandarı Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen müddeles boldı, birigip odaq qwru, keleşektiñ mañızdı mäselelerin talqılauğa mäjbür boldı, biraq asa sätti dialog bolmadı. Ma Juñinniñ Qojaniyazben selbesip töñkeris jasauı bastapta sätti boldı, Qaşqariyadağı xristiyan wyğırlar üşin dülken ürey biletti. Deytwrğanmen Qojaniyaz ben Majuñin arasındağı baqtalastıq sonımen qatar Sovet odağınıñ neşe mıñ äskeri Ürimjini “azat” qıp Ürimjini qorşağan MaJuñin äskerin tas-talqan qıluı tarixtı basqa arnağa jöñkiltti. Nebäri mıñğa jetpeytin Ma äskeri Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan Islam memleketin ğana emes xristiyan missonerliginiñ de şaq şälekeyin şığardı. Sovet Ürimjini “azat” qılğan soñ bilik Şıñ Dubanğa ötti. Ol taqqa şıqqan soñ Şığıs Türkistandağı xristiyan men islam missonerlerin, ağım-tarmaqtarın tıp-tipıl joyıp basına äñgir tayaq oynattı. Wyımdarı men şirkeu, qor-qoğamdarın jauıp tastadı. Sonımen Şıñjañdağı şeteldik xristiyan din taratuşı missonerler Kaşmirge şeginuge mäjbür boldı. 194′te Şıñ Duban Nan Kinge ketkende olar Kaşmirden qayta qozğalıp enbekşi boldı, biraq 1949′dan soñ kommunistter biligi küşeygen soñ salını suğa ketti. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Üşinşi kezeñ: 1978-83′ten keyingi ekonomikalıq-äleumettik reformadan keyin; Osı kezeñderde qıtay biligi birqanşa reformalardı jüzege asırdı. Sonıñ sayasi reformadan sırtqı sañlauların tauıp alğan xristiyan missonerligi Şıñjañğa qayta lap qoydı. 1983′ten soñ Ürimji men Qwlja, Qaşqarda neşe on mıñ taralımmen Qazaqşa-Wyğırşa xristiyan kitaptarı taradı. Aşıq äri jasırın wyımdarı, ağılşın-francsur tili kurstarı, turistik kompaniyaları qwrıldı.
Bügingi künderi qanşa Qazaq-Wyğır öz dinin xristiyan dep körsetedi eken, ol jağı belgisiz. Sanı müldem az nemese joq boluı da mümkin. Desede olardıñ 1983′ten keyingi Şıñjañdağı missonerlik qastandığın zerttep, bilip jürgen adamdar öte az, tipti joqqa tän. Bwl da öñirdegi tarix üşin mañızdı taqırıp sanalmaq. Eskere jüreyik Qazaq jwrtı.

Related Articles

  • Şarqi Türkistan Respubilikası Turalı Ne Bilemiz?

    Jalpı saraptama (Eşbir jerde estimegen derektermen bayandaladı) Eger tarixqa qızıqpasañız, jaña derek estudi qalamasañız nemese uaqıtıñız bolmasa bwl saraptamanı oqu sizge “xaram” boladı ))) Qazaqstan tarixşılarına endi-endi üyrenşikti taqırıpqa aynala bastağan Şıñjañ tarixındağı “Şarqi Türkistan Respubilikası” turalı şındıqtı jwrt asa köp bile bermeydi. Eki ret qwrılğan “Şarqi Türkistan” uaqıtşa ükimeti turalı ne bilemiz? Älqissa… Birinşi retki Şarqi Türkistan ükimeti 1933-jılı Qaşqarda qwrıldı. Ükimet nebäri üş ay ömir sürdi de Altışaharğa qaşıp bara jatqan Dwñğan (xuiyzular) äskeri jağınan qwladı. Bir jağı ükimetti qwruşılardıñ özi satıp ketip tındım boldı. Asa köp eşkim bwnı bile bermeydi. Gansu, Cinxay dwñğandarı Şıñjañğa basıp kirip “qazaq-wyğırmen birlesip koalecion mwsılman ükimetin qwramız” dep Ürimji qıtayların qorşauğa aladı.

  • ÜRKİN

    Söz bası. Qarttardı añsau Köziniñ qwyrığında äjim külip, Sayratqan qızıl tildi babın bilip. Jinalıp keşkiğwrım töbeşikke, Qariyalar qılatın äzildi ilik. Asa zilsiz… tek quıp, «alalağan» Bolmasa da kinamsız dara babañ. Ebin tauıp qwrdasın eñbektetse, Qıbı qanıp saqalın salağan. Wrpaq üşin qaraket qam bağarı, Oğan uayım jañbırdıñ tambağanı. Küreñ şaydı soraptap söz qozğasa, Kökiregiñniñ közine şam janadı. Azamattı ardaqtar arıs atın, Qariyalar – «qara orman», toğıs aqıl. Qalt-qwlt etip süyenip asasına, Jiın-toyda şwrqırap tabısatın. Bwrınğınıñ qarttarı-ay sırma şapan, Sañı ausa sayaqsıp qırğa tartar. Basında taqiyası, twmağı joq Büginginiñ şaldarı qırma saqal. Samayınan suırtpaq qılau wrlap, Sayqal zaman twmanıt, twmau wrğan. Keregeniñ basında «küni ötken», Aynalıp ketpeymin be, twmağıñnan? Otqa qaqtap, däuirdiñ

  • Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı

    Bwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya,

  • ALAŞORDA- TÄUELSİZ QAZAQSTANNIÑ ZAÑDI BASTAUI (HH- ĞASIRDIÑ BAS KEZİNDEGİ QAZAQ MEMLEKETTİGİNİÑ QWRILU TARIHI)

    Jwmat ÄNESWLI jazuşı, tarihşı «Abay.kz» portalında jariyalanğan jurnalist B.Mürsälimniñ «Jariyalanbağan avtonomiya» attı maqalası men ğılım doktorı M.Qoygeldimen birge şığarğan «Alaş tuı astında» attı derekti fil'mi biletin jwrtqa biraz qayşılıqtarğa tolı pikir tuındatqanday. Maqalanı oqıp, derekti fil'mdi körgen jwrtqa «Jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı» degendey eki wştı oy saladı. Bizdiñ tarihşılarımız äli künge deyin Tarih ğılımı salasında Keñestik ideologiya salıp bergen «jalğız ayaq» jolmen kele jatqan tärizdi. Tayauda «Abay.kz» portalında Swltan han Aqqwlınıñ atalmış fil'm turalı maqalası jariyalanğan eken, men Swltanhannıñ pikirine qosılamın. Jäne soğan oray özimniñ HH -ğasırdıñ bas kezindegi Alaş qozğalısınıñ, Alaş partiyasınıñ, Alaş orda ükimetiniñ atqarğan tarihi röli turalı tolıq ayta ketkendi jön kördim. «TARIH»

  • Alaş arıstarı jäne kommunist «kökeler»

      1918 jıldıñ 29 qazan küni Sovet ökimetin ornatuşı kommunist- bol'şevikterdiñ izbasarları – komsomoldardıñ jeke wyımı qwrılğan eken. Bwl wyım kezinde arnayı dayındıqpen kelip, qabıldauşı komissiyanıñ qatañ sınınan sürinbey ötken jastardı ğana öz qatarına qabıldağanı ras. Komsomol qatarına ötu bolaşağın biik mansappen, ülken ataqpen baylanıstıratın ärbir jastıñ basıp ötuge tiisti şarttı baspaldaqtarınıñ biri bolatın. Al äkesi «halıq jauı» atalıp sottalıp ketken nemese birjola atılıp ketken bozbala men boyjetkenge komsomol qatarına alatın sınğa tüsuge mümkindik bergendi qoyıp, artına it qosıp quatın bolğan. Mäselen, orta mektepti üzdik bitirgen, «Altın medal'» iegeri, mekteptegi eñ bilimdi, eñ talanttı oquşı, bolaşaqta qazaq ädebietiniñ tarihın üş ğasırğa wzartqan ğalım, «Alaştıñ almas qılışı» atanğan qazaqtıñ qazirgi közi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: