|  | 

Tarih

Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana emes eken. Bajaylap qarap otırsam onıñ üş ülken kezeñi bar eken:

Birinşi kezeñ: YAkup Bek (Jaqıpbek) däuirinen Cin memleketiniñ soñğı kezine deyin; yağni Indiyanı auızdıqtağan Angliya Qaşqariya men Tibetke eñ aldımen “ruxani” otarlıq jürgizu üşin missioner jibere bastağan. Olar 30-50 j bwl öñirdi “uağızdap” ölkeniñ xalqın xristiyandastırıp, solardıñ yağni jañadan mürit bolğan xristiyandar müddesin qorğau degen sıltaumen qarulı soğıs aşıp basıp alu, odan ol öñirdiñ sauda-ekonomikalıq qolqasın tamırdan basu siyaqtı wzaq uaqıttıq josparı bolğan. Keyin patşalıq Resey men Cin ortaq qimıldauımen Angliyanıñ wzaq merzimdik josparı tolıq iske aspağan. Ündistanğa Angliyadan bwrın ötudi maqsat qılğan patşalıq Reseydiñ Qaşqariya üşin de oñayğa berile salmaytın müddesi bar ekenin bilemiz. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Ekinşi kezeñ: Min Go däuiri (1912-1934); Bwl kezeñ qıtayda xristiyan missonerliginiñ birşama esirgen däuiri boldı. Cin qwlap jaña respubilika qwrıldı, är ölkede bassızdıq, qırqısu nemese qorğanıs älsiredi, osı ötpeli bostıq ölarasında xristiyan missonerleri Qaşqariyada ülken şirkeu salıp ala qoydı, neşe jüzdegen mürit qabıldadı, jwqpalı indetti emdeu degen atpen jartılay missonerlik şirkeu, jartılay medecsinalıq ortalıq aşıp aldı, İnjildı jäne basqasın neşe mıñ taralımmen Qaşqariya tiline (Wyğırşa) audardı. Surette sol däuirde şıqqan onşaqtı kitaptı körsetpesem de Qaşqariyadağı alğaşqı şirkeudi jäne alğaşqı xristiyan müritterin körsettim. 20-jıldardıñ soñı, 30-jıldardıñ basında Qaşqariyada (Altışaharda) xristiyanlıq ağım birşama küşeydi, mürit qwramı kün sanap molaydı jäne olardıñ zamanaui texnologiya jabdıqtarı ozıq boldı, sonımen birge xristiyan dinine ötken qıtay basqaruşılardıñ astırtın qoldauı ıqpaldı boldı. Negizi sol däuirde Şıñdañdağı qıtay basqaruşılar işki qıtaydan keletin, komandalıq jüye öte küşti edi. Sonday komandalıq jüyeniñ işinde xristiyan missonerleriniñ ıqpalındağı qıtaylar da bar edi. Olardıñ keybiri Altışaharda (Qaşqariyada) beldi şonjarlar-dı. Olar Angliyamen selbesip Qaşqarda Angliyanıñ konsulın qwrdı. Konsul öñirdegi özgerister üşin kirisip ketti…
Hristiyan missonerleri osılayşa Qaşqariyağa 30-50 jıl jospar qwrıp jergilikti mwsılmandarğa tiresudiñ balaması retinde jaña xristiyan müritterin (wyğırlardı) baptap jetildirip şığaru edi. Öñirdegi Wyğırlar bwl üşin qanday is-şaranı qolğa aldı, xristiyan missonerligine olar qalay qaradı degen swraqtı äli de tereñ zertteu kerek. Biraq, öñirdegi qaulap kele jatqan xristiyan missonerligine eki ülken oqiğa äzireyildiñ kürsisindey tigeni anıq. Onıñ biri, Şıñ Dubannıñ (盛世才) töñkerisi. Ekinşisi, Ma Juñinniñ äskeri soqqısı. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 jıldarı xristiyan missonerleri Qaşqariyada elirgen kezde soltüstiktegi Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan İle, Täñirtau, Altay öñirine de barğanı anıq. Sol öñirdi aralap Qazaqtar turalı büginge deyin äli aşılmağan qwndı FOTO-SURETTERdi tüsirip qaytqan. Bwl suretter qazir europa elderinde qwpiya saqtaulı. Biz ol suretter men estelikterdi qolğa keltirsek Şıñjañ Qazağı üşin tıñ dünie boları anıq. Missonerler qazaqtardı şoqındırdı ma, şirkeu saldı ma nemese şoqınğan wyğırlardı Qazaqqa jiberdi me bwl jağı belgisiz. Bwl da zertteudi qajet etetin tıñ taqırıp.
Jalpı qıtay mwsılmandarı Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen müddeles boldı, birigip odaq qwru, keleşektiñ mañızdı mäselelerin talqılauğa mäjbür boldı, biraq asa sätti dialog bolmadı. Ma Juñinniñ Qojaniyazben selbesip töñkeris jasauı bastapta sätti boldı, Qaşqariyadağı xristiyan wyğırlar üşin dülken ürey biletti. Deytwrğanmen Qojaniyaz ben Majuñin arasındağı baqtalastıq sonımen qatar Sovet odağınıñ neşe mıñ äskeri Ürimjini “azat” qıp Ürimjini qorşağan MaJuñin äskerin tas-talqan qıluı tarixtı basqa arnağa jöñkiltti. Nebäri mıñğa jetpeytin Ma äskeri Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan Islam memleketin ğana emes xristiyan missonerliginiñ de şaq şälekeyin şığardı. Sovet Ürimjini “azat” qılğan soñ bilik Şıñ Dubanğa ötti. Ol taqqa şıqqan soñ Şığıs Türkistandağı xristiyan men islam missonerlerin, ağım-tarmaqtarın tıp-tipıl joyıp basına äñgir tayaq oynattı. Wyımdarı men şirkeu, qor-qoğamdarın jauıp tastadı. Sonımen Şıñjañdağı şeteldik xristiyan din taratuşı missonerler Kaşmirge şeginuge mäjbür boldı. 194′te Şıñ Duban Nan Kinge ketkende olar Kaşmirden qayta qozğalıp enbekşi boldı, biraq 1949′dan soñ kommunistter biligi küşeygen soñ salını suğa ketti. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Üşinşi kezeñ: 1978-83′ten keyingi ekonomikalıq-äleumettik reformadan keyin; Osı kezeñderde qıtay biligi birqanşa reformalardı jüzege asırdı. Sonıñ sayasi reformadan sırtqı sañlauların tauıp alğan xristiyan missonerligi Şıñjañğa qayta lap qoydı. 1983′ten soñ Ürimji men Qwlja, Qaşqarda neşe on mıñ taralımmen Qazaqşa-Wyğırşa xristiyan kitaptarı taradı. Aşıq äri jasırın wyımdarı, ağılşın-francsur tili kurstarı, turistik kompaniyaları qwrıldı.
Bügingi künderi qanşa Qazaq-Wyğır öz dinin xristiyan dep körsetedi eken, ol jağı belgisiz. Sanı müldem az nemese joq boluı da mümkin. Desede olardıñ 1983′ten keyingi Şıñjañdağı missonerlik qastandığın zerttep, bilip jürgen adamdar öte az, tipti joqqa tän. Bwl da öñirdegi tarix üşin mañızdı taqırıp sanalmaq. Eskere jüreyik Qazaq jwrtı.

Related Articles

  • Köşpendilerdiñ soñğı imperiyası Joñğarlar qalay joyıldı?

    Alğaşqı Oyrat imperiyah Adamzat tarihındağı köşpendilerdiñ eñ soñğı imperiyasın oyrattar qwrdı. Şıñğıs qağannıñ alğaşqı örleu däuirinde oyrattar Bayqal köliniñ soltüstik batısındağı orman taypaları bolatın. Oyrat, buriyat, qırı tümet, bwlağaçin, keremuçin, arasut, küştemi qatarlı qidan tildes( büginşe aytqanda moñğol tildes) orman taypaları Sibir ormandarında añşılıqpen şwğıldanğan. Olar bwl mekenge 840 jıldarı, yağni, Wyğwr qağanatın qwlatqan Qarhastar bastağan Sibir türkileri wyğwrlardan qalğan ien saharağa qonıs audarğanda, oyrattar Sibir türkilerinen qalğan ien dalalarğa qonıs audardı dep twspaldauğa boladı. 1209 oyrat Qwdwqa bek Joşınıñ äskerlerine bağınadı. Derekterde tümen tütin degenine qarağanda sanı 50 mıñ aynalasında bolsa kerek. YUan' imperiyasındağı halıqtar işinde de Oyrattar ataladı. Moğwl (Moñğol) imperiyası öz işinen bölşektene bastağan kezde oyrattar küşeye

  • Twrsın Jarqınbaev kim edi?

      Twrsın Jarqınbaev Keñestik sayasattıñ payımınşa –wltşıl, ataman Annenkovtıñ äskeri qwramındağı «Alaş polkiniñ» sardarı, bay twqımınıñ ökili. Al, kommunistik qıtay ükimetiniñ payımınşa, «japon tıñşısı», «töñkeriske qarsı element». «Ertis öñiri» gazetiniñ 2009jılğı, 5-tamızdağı, №31 sanında R.Nüsipovtıñ «Alaş polkiniñ aqiqatı» attı maqalasın oqıp otırıp, atalmış maqalada aytılğan T.Jarqınbaevtay abzal jan turalı oqırmanmen oy bölissem dep edim. «…Söytip, üzilip qalğan arman jibi qayta jalğandı. Keşigip kelgen meni qala mektebine eş qağidasız-aq qabıldap, bilimniñ wzaq saparına öz qolımen qosqan – belgili ağartuşı, Alaştıñ asıl azamatı Twrsın Mwstafin edi».(Q.Jwmädilov. Tañğajayıp dünie. 82-bet, Almatı, «Tamır», 1999j.)Bwl zamanımızdıñ zañğar jazuşısı Q.Jwmädilovtıñ jürekjardı lebizi. Älde, Twrsın ağamız bala Qabdeştiñ kelbetinen bolaşaq qazaq ziyalısınıñ beynesin tanığan şığar-au? Bwdan äri,

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: