|  | 

Tarih

Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana emes eken. Bajaylap qarap otırsam onıñ üş ülken kezeñi bar eken:

Birinşi kezeñ: YAkup Bek (Jaqıpbek) däuirinen Cin memleketiniñ soñğı kezine deyin; yağni Indiyanı auızdıqtağan Angliya Qaşqariya men Tibetke eñ aldımen “ruxani” otarlıq jürgizu üşin missioner jibere bastağan. Olar 30-50 j bwl öñirdi “uağızdap” ölkeniñ xalqın xristiyandastırıp, solardıñ yağni jañadan mürit bolğan xristiyandar müddesin qorğau degen sıltaumen qarulı soğıs aşıp basıp alu, odan ol öñirdiñ sauda-ekonomikalıq qolqasın tamırdan basu siyaqtı wzaq uaqıttıq josparı bolğan. Keyin patşalıq Resey men Cin ortaq qimıldauımen Angliyanıñ wzaq merzimdik josparı tolıq iske aspağan. Ündistanğa Angliyadan bwrın ötudi maqsat qılğan patşalıq Reseydiñ Qaşqariya üşin de oñayğa berile salmaytın müddesi bar ekenin bilemiz. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Ekinşi kezeñ: Min Go däuiri (1912-1934); Bwl kezeñ qıtayda xristiyan missonerliginiñ birşama esirgen däuiri boldı. Cin qwlap jaña respubilika qwrıldı, är ölkede bassızdıq, qırqısu nemese qorğanıs älsiredi, osı ötpeli bostıq ölarasında xristiyan missonerleri Qaşqariyada ülken şirkeu salıp ala qoydı, neşe jüzdegen mürit qabıldadı, jwqpalı indetti emdeu degen atpen jartılay missonerlik şirkeu, jartılay medecsinalıq ortalıq aşıp aldı, İnjildı jäne basqasın neşe mıñ taralımmen Qaşqariya tiline (Wyğırşa) audardı. Surette sol däuirde şıqqan onşaqtı kitaptı körsetpesem de Qaşqariyadağı alğaşqı şirkeudi jäne alğaşqı xristiyan müritterin körsettim. 20-jıldardıñ soñı, 30-jıldardıñ basında Qaşqariyada (Altışaharda) xristiyanlıq ağım birşama küşeydi, mürit qwramı kün sanap molaydı jäne olardıñ zamanaui texnologiya jabdıqtarı ozıq boldı, sonımen birge xristiyan dinine ötken qıtay basqaruşılardıñ astırtın qoldauı ıqpaldı boldı. Negizi sol däuirde Şıñdañdağı qıtay basqaruşılar işki qıtaydan keletin, komandalıq jüye öte küşti edi. Sonday komandalıq jüyeniñ işinde xristiyan missonerleriniñ ıqpalındağı qıtaylar da bar edi. Olardıñ keybiri Altışaharda (Qaşqariyada) beldi şonjarlar-dı. Olar Angliyamen selbesip Qaşqarda Angliyanıñ konsulın qwrdı. Konsul öñirdegi özgerister üşin kirisip ketti…
Hristiyan missonerleri osılayşa Qaşqariyağa 30-50 jıl jospar qwrıp jergilikti mwsılmandarğa tiresudiñ balaması retinde jaña xristiyan müritterin (wyğırlardı) baptap jetildirip şığaru edi. Öñirdegi Wyğırlar bwl üşin qanday is-şaranı qolğa aldı, xristiyan missonerligine olar qalay qaradı degen swraqtı äli de tereñ zertteu kerek. Biraq, öñirdegi qaulap kele jatqan xristiyan missonerligine eki ülken oqiğa äzireyildiñ kürsisindey tigeni anıq. Onıñ biri, Şıñ Dubannıñ (盛世才) töñkerisi. Ekinşisi, Ma Juñinniñ äskeri soqqısı. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 jıldarı xristiyan missonerleri Qaşqariyada elirgen kezde soltüstiktegi Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan İle, Täñirtau, Altay öñirine de barğanı anıq. Sol öñirdi aralap Qazaqtar turalı büginge deyin äli aşılmağan qwndı FOTO-SURETTERdi tüsirip qaytqan. Bwl suretter qazir europa elderinde qwpiya saqtaulı. Biz ol suretter men estelikterdi qolğa keltirsek Şıñjañ Qazağı üşin tıñ dünie boları anıq. Missonerler qazaqtardı şoqındırdı ma, şirkeu saldı ma nemese şoqınğan wyğırlardı Qazaqqa jiberdi me bwl jağı belgisiz. Bwl da zertteudi qajet etetin tıñ taqırıp.
Jalpı qıtay mwsılmandarı Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen müddeles boldı, birigip odaq qwru, keleşektiñ mañızdı mäselelerin talqılauğa mäjbür boldı, biraq asa sätti dialog bolmadı. Ma Juñinniñ Qojaniyazben selbesip töñkeris jasauı bastapta sätti boldı, Qaşqariyadağı xristiyan wyğırlar üşin dülken ürey biletti. Deytwrğanmen Qojaniyaz ben Majuñin arasındağı baqtalastıq sonımen qatar Sovet odağınıñ neşe mıñ äskeri Ürimjini “azat” qıp Ürimjini qorşağan MaJuñin äskerin tas-talqan qıluı tarixtı basqa arnağa jöñkiltti. Nebäri mıñğa jetpeytin Ma äskeri Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan Islam memleketin ğana emes xristiyan missonerliginiñ de şaq şälekeyin şığardı. Sovet Ürimjini “azat” qılğan soñ bilik Şıñ Dubanğa ötti. Ol taqqa şıqqan soñ Şığıs Türkistandağı xristiyan men islam missonerlerin, ağım-tarmaqtarın tıp-tipıl joyıp basına äñgir tayaq oynattı. Wyımdarı men şirkeu, qor-qoğamdarın jauıp tastadı. Sonımen Şıñjañdağı şeteldik xristiyan din taratuşı missonerler Kaşmirge şeginuge mäjbür boldı. 194′te Şıñ Duban Nan Kinge ketkende olar Kaşmirden qayta qozğalıp enbekşi boldı, biraq 1949′dan soñ kommunistter biligi küşeygen soñ salını suğa ketti. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Üşinşi kezeñ: 1978-83′ten keyingi ekonomikalıq-äleumettik reformadan keyin; Osı kezeñderde qıtay biligi birqanşa reformalardı jüzege asırdı. Sonıñ sayasi reformadan sırtqı sañlauların tauıp alğan xristiyan missonerligi Şıñjañğa qayta lap qoydı. 1983′ten soñ Ürimji men Qwlja, Qaşqarda neşe on mıñ taralımmen Qazaqşa-Wyğırşa xristiyan kitaptarı taradı. Aşıq äri jasırın wyımdarı, ağılşın-francsur tili kurstarı, turistik kompaniyaları qwrıldı.
Bügingi künderi qanşa Qazaq-Wyğır öz dinin xristiyan dep körsetedi eken, ol jağı belgisiz. Sanı müldem az nemese joq boluı da mümkin. Desede olardıñ 1983′ten keyingi Şıñjañdağı missonerlik qastandığın zerttep, bilip jürgen adamdar öte az, tipti joqqa tän. Bwl da öñirdegi tarix üşin mañızdı taqırıp sanalmaq. Eskere jüreyik Qazaq jwrtı.

Related Articles

  • Qıtaydağı ekonomikalıq krezis

      Qıtay ekonomikasınıñ tarihı Bizdiñ eramızdıñ 138jılı Qıtay elşisi jañ cian batısta ferğanağa deyin kelip qaytadı.Bwl kezde Qıtaydıñ Han' imperiyasımen köşpendi Ğwn imperiyasınıñ arasında bitpes soğıstar etek alğan bolatın.Bwl soğısta tek qana jer teritoriya talası ğana emes ülken ekonomikalıq müddelerde jatqanı anıq,olay deytinimiz ol zamanda Qıtay halqı negizi eginşilikpen qosımşa toqımaşılıq,azdap qolonerkasıppen aynalıstı.Bastı öndiris önimi sanalatın farfor men jibekti satu üşin wlken bazar kerek edi.Han udi patşanıñ twsına deyingi imperiyatorlar twsına deyin halıqtan tek1/30 salıq jinalıp twrdıda halıqtıñ äl -auhatı jaqsardı,bwnı sol kezdegi derekterde:«dala mıñğırğan malğa ,qambalar astıqqa tolıp,qazına altın,kümis aqşalarğa tolıp ketti,tipti sanın aludıñ özi mümkin emes edi»degen derekten köruge boladı.Han' patşalığı alğaş qwrılğan kezderi Ğwndardan oysıray jeñilip jılına

  • Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı

    Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı. Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.         Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri

  • SÄTBAEV NEGE QUĞINDALDI?

           Qazaq jerindegi wlttıq Ğılım akademiyasın qwru ideyası Wlı Otan soğısı jürip jatqan uaqıtta payda bolğan edi. Körnekti ğalım soğıstıñ qiınşılığına moyınswnbay, Qazaq KSR Ğılım akademiyasın wyımdastıru isin tabandı türde qolğa aldı. Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ qwrıluı respublikamızdıñ ğılımi twrğıda däleldi şeşimderin twjırımdauğa, el ekonomikasınıñ, ğılımı men mädenietiniñ örkendeuine ülken mümkindikter aştı. Ğılım akademiyasınıñ qwramına zertteu instituttarı, kitaphanalar men mwrajaylar, laboratoriyalar, sonımen birge bazalar men filialdar qaraydı, sonday-aq, bwl mekemelerdegi tiisti salalardı joğarı bilimdi mamandar jäne qızmetkerlermen qamtamasız etedi.        Qazaq KSR Ğılım akademiyası aşılğannan keyin derbes ğılım salalarında zertteu instituttarınıñ aşıluı etek ala bastaydı. Qoğamdıq jäne jaratılıstanu ğılım salalarında köptegen ğılımi zertteu ortalıqtarınıñ aşıluı, olardıñ damuına

  • Gazette qıtay qazaqtarınıñ 1950-54 jj arasındağı kürdeli sayasi kezeñi bwğıp jatır…

    Eldeç Orda 1950-1951 jıldar qıtay qazaqtarı üşin öte qım-quıt jıl boldı. Ospan-Janımqan wstalıp artınan atıldı, Orazbay äkim bastağan (Qwtıbi äkimi) Qwtıbi-Manas-Sanjı köterilisi bastıqtırıldı, qorğanıs salasınıñ meñgeruşisi Zakäriya bas qolbasşı Uañ Jinmen eregesip mert boldı, Sauan-Ürimji qazaqtarı Qalibek-Täkiman men Qamzağa ilesip kökilikti asıp, Tibetti basıp jeti retki qorşaudı bwzıp Kaşmirge taqadı, Manas boyındağı Şarqi Türkistannıñ qazaq äskerleri azamattıq soğıs bastap soñı İlede jalğasıp sätsiz köterilis kesirinen Qaraşäri asıp Päkistan, Auğanıstan aspaq bolğanda kommunist armiya jağınan qorşauda qap derliktey joyıladı. Ölkelik ükimettiñ orınbasar xatşısı Sälis Ämireler Tibette qastandıqpen öltirildi. Sizderge är oqiğanıñ basın bir şalıp jılt-jılt şolıp ötip otırğanımmen jalpı ol däuirdegi Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik xal-axualı öte kürdeli boldı. Üyekke jiktelip

  • QITAY QAZAQTARINIÑ OSIMANLIMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

    Qıtay qazaqtarında “Istambol” nemese “Türkiya” deytin kisi esimderi bar. Jäne bwl esimder 1905-1950 jıldar arasında tuğan kisilerde jiı kezdesedi. Bala künimde “Mısır Şärisi” deytindi şeşemniñ auzınan köp estitinmin. Şeşemniñ wlı äkesi tügenşe degen kisi Jalbağay ükirdaydıñ xatşısı bolıp qosımşa Şäueşek konsulında qızmette jürgende qajığa barıptı, sonda Istamboldağı “Mısır Şärisin” aralaptı. Demek qıtaydağı qazaqtardı eñ äuelde Osımanlımen baylanıstırğandar- qajışılar ekeni anıq bilinip twr. Altayda twñğış ret Mämi Beysiniñ bas boluımen “Abaqiya” attı zamanaui jäditşi mekteptiñ aşıluın mısalğa keltirsek onda Osımanlışa jäne Francsuzşa biletin biraq kelgen tegin jasırın wstaytın äpendilerdiñ bar ekenin derekten oqıp bilemiz. Tipti, bizdiñ auıldağı Isa qajınıñ medresesindegi (1907-j) qara äpendi atanğan Osımanlı adamı da ülken mindetermen kelgenge wqsaydı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: