|  |  |  | 

مادەنيەت تۇلعالار قازاق ءداستۇرى

تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى.

27066989_1013091682187752_3929593526592583427_nجالپى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى (1939-1944جج اراسى) مادەني، ادەبي، ەكونوميكالىق ءھام اعارتۋشىلىق تاريxى عىلمي تۇرعىدا زەرتتەلمەي كەلەدى.

ءبىر xالىق ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاۋىپكە تىگۋ- سول xالىق شىدامىنىڭ ەڭ سوڭعى تالعامى دەپ ەسەپتەيمىن، وعان دەيىن ول xالىق رۋxاني، مادەني ءھام الەۋمەتتىك جاڭعىرۋمەن تىرەسىپ باعادى. مەنىڭ ايتپاعىم، شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ قارۋلى توڭكەرىس جاساعانعا دەيىنگى مادەني، رۋxاني ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى تۋرالى بولماق. 

20-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن رۋxاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى سانالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىلىپ جاتقان مادەني تولقۋلاردى كۇنى بۇرتىن سەزىنىپ ءوز xالقىن بايىرعىنىڭ قاراڭقى قاپتالىندا ۇيىقتاپ، ۇيالاپ قالماسىن دەپ شامشىراققا، جارىق كوكجيەككە سۇيرەگەن كوسەمدەر پايدا بولا باستادى. سونداي جاڭالىقتىڭ شاعىن مىسالىنا بۇگىن توقتالماقپىن.

التايدا، ۇرىمجىدە، قۇلجادا، شاۋەشەكتە قازاقتار مادەني-اعارتۋشىلىق توڭكەرىستەر جاساي باستادى. الىس-جاقىن شەتەلدەن ءجۇن فابريكاسىن، قوي تەرىسىن وڭدەيتىن تسەx ساتىپ الا باستادى; بۇرىن شۇبىرعان تۇيەلى كوش ارەڭ وتەتىن اسۋلاردان ماشينا جول سالدىرىپ، كولىك اسىردى; ۇلتتىق تەاتر اشىلىپ، ادەبي شىعارمالار ساxىنالاندى; تب

20-ج سوڭى، 30-ج باسىندا قازاق ەلدى-مەكەندەرىندە جاڭادان اكىمشىلىك اۋدان، قالالار پايدا بولدى. جەرى كەڭ، xالقى شوعىرلى وڭىرلەر اۋداندارعا ءبولىندى. سونداي اۋدان اكىمشىلىگىنىڭ ءبىرى- ىلە ۋالاياتىنىڭ تەكەس اۋدانى.

جالپى، 30-جىلدارى ىلە ۋالاياتىندا 28 اقالاقشى ەل بولعان ەكەن. ءار اقالاقشىعا 1000 ءتۇتىن ءۇي باعىنعان. ياعني ىلە ۋالاياتىندا 1 گۋڭ (تورە اۋىلى), 28 اقالاقشى ەل بولعان. 27540585_1013091685521085_5184532672969356086_n
سونداي اقالاقشىنىڭ ءبىرى تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى. ءالىمجان اقالاقشى تەكەس اۋدان بولىپ العاش قۇرىلعاندا قازاقتاردى وتىرىقشى ءومىر كەشۋگە ۇگىتتەگەن سونىمەن قاتار تەكەستىڭ قالا جوباسىنا ۇسىنىس جاساپ، كەلەشەكتەگى قالا جوباسىن شاڭىراق ۇلگىسىندە جوبالاپ سالۋ ۇسىنىسىن جاساعان. اۋدان اكىمشىلىگى جاعىنان بۇل ۇسىنىس قابىلدانىپ قالانىڭ سالىنۋ ۇلگىسى ونىڭ جوباسى نەگىزىندە قالانعان. قالا ۇلگىسى كەيىن دامىپ بۇگىندەرى ازياداعى ءتىپتى الەمدەگى سيرەك ۇلگىدەگى قالا فورماتىنا اينالىپ وتىر. سىزدەر تەكەس اۋدان ورتالىعىنىڭ قالا نوبايىن كەڭىستىكتەن تاماشالاي الاسىزدار. 20-عاسىر باسىندا مۇنداي وزىق وقيعالار شىعىس تۇركىستان قازاقتارى اراسىندا كوپ بولعان. قالا جوباسىن ۇسىنىپ، فورماسىن تىكتەگەن كىسى تەك ءالىمجان اقالاقشى عانا ەمەس، اتى اتالىپ، ەڭبەگى زەرتتەلمەگەن بىرقانشا تۇلعالار بار. مۇنىڭ ءبارى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنا اكەپ تىرەلەدى. سوعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، عىلمي ىزدەنىس جاسايتىن اعايىننىڭ قاراسى كوپ بولسا ەكەن دەيمىز. تاريxي شولۋ رەتىندە وسى پوستتى جازدىم. كەيىن تاعى جازامىز…

*تۇسىنىكتەمە:
اقالاقشى- كەمىندە 1000 ءتۇتىن ءۇيدى باسقارۋشىعا بەرىلگەن ەسكى اكىمشىلىك تاريxي اتاۋ. ءبىر ءتۇتىن ۇيدە ورتا ەسەپپەن بەس جان بار.

27072747_1013091672187753_5688805907371250711_n27072320_1013091722187748_2797186613358956996_n

Related Articles

  • تۇرسىن جارقىنباەۆ كىم ەدى؟

      تۇرسىن جارقىنباەۆ كەڭەستىك ساياساتتىڭ پايىمىنشا –ۇلتشىل، اتامان اننەنكوۆتىڭ اسكەرى قۇرامىنداعى «الاش پولكىنىڭ» ساردارى، باي تۇقىمىنىڭ وكىلى. ال، كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتىنىڭ پايىمىنشا، «جاپون تىڭشىسى»، «توڭكەرىسكە قارسى ەلەمەنت». «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 2009جىلعى، 5-تامىزداعى، №31 سانىندا ر.ءنۇسىپوۆتىڭ «الاش پولكىنىڭ اقيقاتى» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، اتالمىش ماقالادا ايتىلعان ت.جارقىنباەۆتاي ابزال جان تۋرالى وقىرمانمەن وي بولىسسەم دەپ ەدىم. «ء…سويتىپ، ءۇزىلىپ قالعان ارمان ءجىبى قايتا جالعاندى. كەشىگىپ كەلگەن مەنى قالا مەكتەبىنە ەش قاعيداسىز-اق قابىلداپ، ءبىلىمنىڭ ۇزاق ساپارىنا ءوز قولىمەن قوسقان – بەلگىلى اعارتۋشى، الاشتىڭ اسىل ازاماتى تۇرسىن مۇستافين ەدى».(ق.ءجۇمادىلوۆ. تاڭعاجايىپ دۇنيە. 82-بەت، الماتى، «تامىر»، 1999ج.)بۇل زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى. الدە، تۇرسىن اعامىز بالا قابدەشتىڭ كەلبەتىنەن بولاشاق قازاق زيالىسىنىڭ بەينەسىن تانىعان شىعار-اۋ؟ بۇدان ءارى،

  • يتەلمەندەر اتا-بابا قونىسىندا وزدەرىن وگەي سەزىنەدى

    ازاتتىق راديوسى كورنەكى سۋرەت. كامچاتكادا شەنەۋنىكتەر جەرگىلىكتى يتەلمەندەر قاۋىمىنان ايماقتىڭ ەڭ باستى كورنەكتى ورنى – اشىق اسپان استىندا ورنالاسقان “پيمچاح” مۋزەيى تۇرعان جەر تەلىمىن بوساتۋدى تالاپ ەتتى. مۇنداي شەشىمگە جەردى جالعا الۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى سەبەپ بولعان. قاۋىم وكىلدەرى اتامەكەنىندە جەردى تەگىن پايدالانا المايتىندارىنا قاپالى. “قاتتى قينالىپ، قاپالانىپ ءجۇرمىز” سوسنوۆكا اۋىلى كامچاتكا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ەليزوۆسكي اۋدانىندا ورنالاسقان. سوسنوۆكادان التى شاقىرىم جەردە، اشىق اسپان استىندا “پيمچاح” مۋزەيى بار. تۇبەكتىڭ بايىرعى حالقى – يتەلمەندەر وسترايا تاۋى ماڭىن كيەلى جەر سانايدى. يتەلمەندەر قاۋىمىنىڭ باسشىسى ۆەرا كوۆەينيك (ورتادا سويلەپ تۇر).   – بيلىكتىڭ قارىم-قاتىناسى تاڭ قالدىرادى. مۇنداي دۇنيەنى العاش ءبىز جاساعانبىز. مۋزەيدى 1998 جىلى سالا باستادىق، 2000 جىلداردىڭ باسىندا اشىلدى. ءبارىن ءوزىمىز ىستەدىك، ەشكىم كومەكتەسكەن

  • قازىرگى ۋاقىتتاعى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ۇسىنىستار

    I. قازىرگى تەلەۆيزيا سيپاتى مەن بەتالىسى. جەر جۇزىندەگى مەديا-كەڭىستىك، سونىڭ ىشىندە تەلەۆيزيا جاڭا عاسىر باستالعالى بەرى، اسىرەسە سوڭعى ون جىل بەدەلىندە كۇرت وزگەردى. البەتتە، تەحنولوگيانىڭ كەشەۋىلدەپ جەتۋى جانە باسقا دا وبەكتيۆتى، سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقستاندا بۇل وزگەرىس كەيىنگى بەس-التى جىلدا عانا بايقالدى. ەڭ اۋەلى، سپۋتنيكتىك جانە كابەلدىك جۇيەنىڭ جەدەل دامۋى كورەرمەننىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگىن مەيىلىنشە كەڭەيتىپ، كوبەيتىپ جىبەردى. قازىر قازاقستاننىڭ (دامىعان باتىس ەلدەرىن ايتپاي-اق تا قويالىق) كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىندە ء(ىرى، ورتاشا، شاعىن قالا، كەنتتەردە، قالاعا جاقىن اۋىلداردا) كەم دەگەندە وتىز شاقتى تەلەارنا كورۋگە بولادى. ەكىنشىدەن تەز تاراپ جاتقان ينتەرنەت پەن ارزان («قول جەتىمدى» دەپ ءجۇرمىز) سمارتفوندار اقپارات الۋدىڭ جاڭا «تۇما-باستاۋلارىن»: الەۋمەتتىك جەلىلەر، ءار قيلى سايتتار، youtube, on-lineفيلمدەر (بۇل فيلمدەردىڭ بارلىعى دەرلىك

  • نۇر اعا

    اسسالاۋماعالەيكۋم قالىڭ ەلىم قازاعىم مەنىڭ ،تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قۇتتى بولسىن ! ەلمىز امان ،جۇرتىمىز تىنىش بولسىن ،تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن ، ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنى ەلباسىمىز نۇرسولتان نازارباەۆ اعامىزعا زور دەنساۋلىق ،ۇزاق عۇمىر تىلەيمىز! ەل تۇتقاسى مەنىڭ نۇرلى اعام -اي،قاتە دەمەن حالىق ايتقان باعانى-اي.ءوز اعامدى الا الماسام اعالاي-باسقا اعانى الا الماسپىن جاعالاي.اتبەگىلەر جاقسى بىلسە ات سىنىن،حالىق بىلەر ءار قادامىن باسشىنىڭ.مەنىڭ داعى ازاماتتىق پارىزىم،جاقسىلىعىن بەتىنە ايتۋ جاقسىنىڭ.قاس قىرانداي بيىك قۇزعا ورلەپ تىڭ،تەبىنگىڭدى ەلىڭ ءۇشىن تەرلەتتىڭ.دانا بولىپ ءجۇز وتىز التى ءۇلىتتى،بەيبىت ءومىر بەسىگىندە تەربەتتىڭ.ەل ءومىرىن بولجاپ قاراپ الىس تىم،جولىن جاساپ الس،كەلىس ،بارىستىڭ.ەكى الىپتىڭ ورتاسىندا تۇرىپ -اق، تىلىن تاپتىڭ رەسەي،قىتاي،اقش-تىڭ .كەيبىر ەلدەر كۇنىن كورىپ ارەڭگە-جاتقان كەزدە، ءبىزدىڭ حالىق ءار ەلدە-قدىرىپ جۇر سايران قۇرىپ سالدارداي،قازاق اتىن

  • الاشوردا- تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى باستاۋى (حح- عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى)

    جۇمات انەسۇلى جازۋشى، تاريحشى «اباي.كز» پورتالىندا جاريالانعان جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ «جاريالانباعان اۆتونوميا» اتتى ماقالاسى مەن عىلىم دوكتورى م.قويگەلدىمەن بىرگە شىعارعان «الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتى ءفيلمى بىلەتىن جۇرتقا ءبىراز قايشىلىقتارعا تولى پىكىر تۋىنداتقانداي. ماقالانى وقىپ، دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن جۇرتقا «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەي ەكى ۇشتى وي سالادى. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن تاريح عىلىمى سالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگيا سالىپ بەرگەن «جالعىز اياق» جولمەن كەلە جاتقان ءتارىزدى. تاياۋدا «اباي.كز» پورتالىندا سۇلتان حان اققۇلىنىڭ اتالمىش فيلم تۋرالى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن، مەن سۇلتانحاننىڭ پىكىرىنە قوسىلامىن. جانە سوعان وراي ءوزىمنىڭ حح -عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتقارعان تاريحي ءرولى تۋرالى تولىق ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. «تاريح»

2 Comments

  1. مەن بۇرىنعى الماتىلىق كازىر استانادا تۇرامىن. الماتىنىڭ ورتالىعىنىڭ كوشەلەرى شىعىستان باتىسقا جانە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە باعىتتالعان. كازىرگى زاماندا ماشينا كوپ كەزىندە كوشەلەردە كەپتەلىس كوپ كەزدەسەدى، ەگەر كوشەلەر راديالدى قيىلىساتىن بولسا جانە كوشە تار بولسا. قالىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى قاراما قارسى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن جول قىسقا بولۋ كەرەك. اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە قالا اۋاسىن لاستايدى. سول سەبەپتەن ماعان سىزدەر ۇسىنعان قالانىڭ قۇرىلىمى ۇنامادى!

  2. ماعان شاڭىراق ءتارىزدى كالا كارتاسى ۇنامادى سەبەبى كازىرگى زاماندا ماشينالار كوپ كەزدە، قالا ورتالىعىندا كەپتەلىس بولادى، ال اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە اۋا لاستانادى! جاڭا استانا، الماتى قالالارىنان ۇلگى العان دۇرىس بولار. بىزدە دە كەپتەلىس بولىپ تۇرادى، سول سەبەپتەن كوشەلەر كەڭ بولۋى ءتيىس!

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: