|  |  |  | 

مادەنيەت تۇلعالار قازاق ءداستۇرى

تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى.

27066989_1013091682187752_3929593526592583427_nجالپى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى (1939-1944جج اراسى) مادەني، ادەبي، ەكونوميكالىق ءھام اعارتۋشىلىق تاريxى عىلمي تۇرعىدا زەرتتەلمەي كەلەدى.

ءبىر xالىق ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاۋىپكە تىگۋ- سول xالىق شىدامىنىڭ ەڭ سوڭعى تالعامى دەپ ەسەپتەيمىن، وعان دەيىن ول xالىق رۋxاني، مادەني ءھام الەۋمەتتىك جاڭعىرۋمەن تىرەسىپ باعادى. مەنىڭ ايتپاعىم، شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ قارۋلى توڭكەرىس جاساعانعا دەيىنگى مادەني، رۋxاني ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى تۋرالى بولماق. 

20-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن رۋxاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى سانالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىلىپ جاتقان مادەني تولقۋلاردى كۇنى بۇرتىن سەزىنىپ ءوز xالقىن بايىرعىنىڭ قاراڭقى قاپتالىندا ۇيىقتاپ، ۇيالاپ قالماسىن دەپ شامشىراققا، جارىق كوكجيەككە سۇيرەگەن كوسەمدەر پايدا بولا باستادى. سونداي جاڭالىقتىڭ شاعىن مىسالىنا بۇگىن توقتالماقپىن.

التايدا، ۇرىمجىدە، قۇلجادا، شاۋەشەكتە قازاقتار مادەني-اعارتۋشىلىق توڭكەرىستەر جاساي باستادى. الىس-جاقىن شەتەلدەن ءجۇن فابريكاسىن، قوي تەرىسىن وڭدەيتىن تسەx ساتىپ الا باستادى; بۇرىن شۇبىرعان تۇيەلى كوش ارەڭ وتەتىن اسۋلاردان ماشينا جول سالدىرىپ، كولىك اسىردى; ۇلتتىق تەاتر اشىلىپ، ادەبي شىعارمالار ساxىنالاندى; تب

20-ج سوڭى، 30-ج باسىندا قازاق ەلدى-مەكەندەرىندە جاڭادان اكىمشىلىك اۋدان، قالالار پايدا بولدى. جەرى كەڭ، xالقى شوعىرلى وڭىرلەر اۋداندارعا ءبولىندى. سونداي اۋدان اكىمشىلىگىنىڭ ءبىرى- ىلە ۋالاياتىنىڭ تەكەس اۋدانى.

جالپى، 30-جىلدارى ىلە ۋالاياتىندا 28 اقالاقشى ەل بولعان ەكەن. ءار اقالاقشىعا 1000 ءتۇتىن ءۇي باعىنعان. ياعني ىلە ۋالاياتىندا 1 گۋڭ (تورە اۋىلى), 28 اقالاقشى ەل بولعان. 27540585_1013091685521085_5184532672969356086_n
سونداي اقالاقشىنىڭ ءبىرى تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى. ءالىمجان اقالاقشى تەكەس اۋدان بولىپ العاش قۇرىلعاندا قازاقتاردى وتىرىقشى ءومىر كەشۋگە ۇگىتتەگەن سونىمەن قاتار تەكەستىڭ قالا جوباسىنا ۇسىنىس جاساپ، كەلەشەكتەگى قالا جوباسىن شاڭىراق ۇلگىسىندە جوبالاپ سالۋ ۇسىنىسىن جاساعان. اۋدان اكىمشىلىگى جاعىنان بۇل ۇسىنىس قابىلدانىپ قالانىڭ سالىنۋ ۇلگىسى ونىڭ جوباسى نەگىزىندە قالانعان. قالا ۇلگىسى كەيىن دامىپ بۇگىندەرى ازياداعى ءتىپتى الەمدەگى سيرەك ۇلگىدەگى قالا فورماتىنا اينالىپ وتىر. سىزدەر تەكەس اۋدان ورتالىعىنىڭ قالا نوبايىن كەڭىستىكتەن تاماشالاي الاسىزدار. 20-عاسىر باسىندا مۇنداي وزىق وقيعالار شىعىس تۇركىستان قازاقتارى اراسىندا كوپ بولعان. قالا جوباسىن ۇسىنىپ، فورماسىن تىكتەگەن كىسى تەك ءالىمجان اقالاقشى عانا ەمەس، اتى اتالىپ، ەڭبەگى زەرتتەلمەگەن بىرقانشا تۇلعالار بار. مۇنىڭ ءبارى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنا اكەپ تىرەلەدى. سوعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، عىلمي ىزدەنىس جاسايتىن اعايىننىڭ قاراسى كوپ بولسا ەكەن دەيمىز. تاريxي شولۋ رەتىندە وسى پوستتى جازدىم. كەيىن تاعى جازامىز…

*تۇسىنىكتەمە:
اقالاقشى- كەمىندە 1000 ءتۇتىن ءۇيدى باسقارۋشىعا بەرىلگەن ەسكى اكىمشىلىك تاريxي اتاۋ. ءبىر ءتۇتىن ۇيدە ورتا ەسەپپەن بەس جان بار.

27072747_1013091672187753_5688805907371250711_n27072320_1013091722187748_2797186613358956996_n

Related Articles

  • نازارباەۆ ەندى اپوستروفتى ءالىپبيدىڭ جاڭا نۇسقاسىن بەكىتتى

    قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلدىڭ 19 اقپانداعى قاۋلىسىنا ساي ۇسىنىلعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى. سۋرەت اقوردانىڭ رەسمي سايتىنداعى قاۋلىعا تىركەلگەن قوسامشادان الىندى. 20 اقپان 2018 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ كەزەكتى رەت جاڭا نۇسقاسىن بەكىتتى. اقوردا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ 20 اقپان كۇنى حابارلاۋىنشا، نازارباەۆ 19 اقپاندا 2017 جىلدىڭ 26 قازانىندا شىعارعان «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. ول قاۋلىدا بۇعان دەيىن بەكىتىلگەن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق الىپبيىنە ازداعان وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بۇعان دەيىنگى نۇسقا بويىنشا، قازاق تىلىنە ءتان كەيبىر دىبىستار جانە تاعى بىرنەشە ءارىپ اپاستروفپەن (دايەكشە) بەلگىلەنگەن ەدى. سوڭعى نۇسقاداعى ءالىپبي دە نەگىزىنەن اپوستروفتى الىپبيگە ۇقساس

  • بۇگىن – ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ەكەن

    بۇگىن – ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ەكەن. بىردە ستامبۋل اۋەجايىندا ليتۆالىق ءبىر قىز جول سۇراپ، تانىسىپ قالدىق. نورمان دەۆيستەن وقىپ العان ءبىر فاكت سارت ەتىپ ەسىمە ءتۇستى. “ليتۆا ءتىلى باتىستاعى ەڭ كونە ءۇندى-ەۋروپالىق ءتىل ەكەن، “ساۋلە” دەگەن ءسوز ساقتالىپ قالىپتى عوي؟” دەسەم، ء“يا، ساۋلە (Saule) – كۇن قۇدايى” دەيدى. “ەندەشە ول ەڭ كونە ءۇندى-ەۋروپا ءسوزى تۇركى تىلدەرىندە، ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە دە بار” دەپ ەدىم، تاڭ-تاماشا بولدى. “اتالارىمىز: “ليتۆا ىلكىدە قۋاتتى ەل بولعان، ءبىر شەتىمىز بالتىق بولسا، ەكىنشى شەتىمىز قارا تەڭىزگە جەتكەن” دەپ ايتۋشى ەدى” دەپ قالدى. “بالكىم سول زاماندا “ساۋلە” ءسوزىن قازاقتار بىزدەن العان شىعار” دەمەدى. بىراق ول ويدى كوزىنەن وقىپ قويدىم. دەرەۋ قورعانۋ تاكتيكاسىنا كوشىپ، “ساۋلە” ءسوزى قازاقشا ساقتالىپ

  • بۇقارا تىشقانباەۆ

    بۇقارا تىشقانباەۆ، 1920-شى جىلى الماتى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 30-شى جىلدارى الاپات اشتىقتا شىعىس تۇركىستانداعى قازاقتارعا وتكەن. 1944-شى جىلى قۇلجاداعى “ازات شىعىس تۇركىستان” (كەيىن توڭكەرىس تاڭى بولىپ وزگەرتىلگەن) گازەتىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى (باس رەداكتور) بولعان. 1945-شى جىلى قۇلجادا شىعىس تۇركىستان توڭكەرىسشىل جاستار ۇيىمىنىڭ ورتالىق كوميتەتى قۇرىلىپ، كوميتەت جاعىنان شىعارىلعان “وداق” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولعان. 1952-شى جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك مادەنيەت مەڭگەنمەسىنە اۋىسىپ ءبولىم باستىعى بولعان. كەيىن “شۇعىلا” جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا جەتەكشىلىك ەتكەن. 1955-شى جىلى “قاسەن-ءجاميلا” كينوسىن جازىپ، ەكرانعا تۇسىرگەن. 1962-شى جىلى اۋعان قالىڭ ەلمەن بىرگە قازاقستانعا وتكەن. Eldeç Orda

  • ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

           قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.        قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا

  • نۇر اعا

    شاھيدوللا سامۇراتۇلى بوكەەۆ باسقالار پالەن دەسىن، تۇگەن دەسىن، ءتانتتىڭ بۇل قازاقتى الەمگە ءشىن. كورەالماعان دۇشپاندار ءدال ءسىز قۇساپ – ءوزدىرىن كۇللى ەلگە دالەلدەسىن. ات كوتەرمەس اتى دا، اتاعىن دا، كەشەگى قۇراما ىشتات ساپارىندا. بۇل قازاقتى ءپاش ەتتى نۇرلى اعام، تۇرعاندىعىن قاي ەلدىڭ قاتارىندا. باعى قانداي ۇستەم ەت بۇل حالىقتىڭ، بايتاق ەلىم تۇرعانداي نۇرلانىپ تىڭ. قايسارلىقپەن وزىنە قاعىپ ءتارتتى، سىلكىپ تارتقان قولدارىن ترامتتىڭ. كىمگە بولسا باستىرماي ەش كەۋدەسىن، كىم بولسادا قايمىعىپ، سەسكەنبەسىن. ترامپ تا شامالاپ بايقاپ ءبىلىدى-اۋ، نۇراعامنىڭ وپ-وڭاي دەس بەرمەسىن. كۇلە بەردى ىرجىڭداپ سەسى قاشىپ، سەسى قاشىپ نۇراعامنىڭ دەسى باسىپ. اق ۇيگە باستاپ كىردى اق پاتشامدى، ىلتيپاتپەن قۇرمەتتەپ، ەسىك اشىپ. قادىرىن بىلەيىكشى بۇل كۇندەردىڭ، باس سۇعار جەرى ەمەس بۇل كىمدەردىڭ.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: