|  |  |  | 

مادەنيەت تۇلعالار قازاق ءداستۇرى

تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى.

27066989_1013091682187752_3929593526592583427_nجالپى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى (1939-1944جج اراسى) مادەني، ادەبي، ەكونوميكالىق ءھام اعارتۋشىلىق تاريxى عىلمي تۇرعىدا زەرتتەلمەي كەلەدى.

ءبىر xالىق ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاۋىپكە تىگۋ- سول xالىق شىدامىنىڭ ەڭ سوڭعى تالعامى دەپ ەسەپتەيمىن، وعان دەيىن ول xالىق رۋxاني، مادەني ءھام الەۋمەتتىك جاڭعىرۋمەن تىرەسىپ باعادى. مەنىڭ ايتپاعىم، شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ قارۋلى توڭكەرىس جاساعانعا دەيىنگى مادەني، رۋxاني ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى تۋرالى بولماق. 

20-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن رۋxاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى سانالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىلىپ جاتقان مادەني تولقۋلاردى كۇنى بۇرتىن سەزىنىپ ءوز xالقىن بايىرعىنىڭ قاراڭقى قاپتالىندا ۇيىقتاپ، ۇيالاپ قالماسىن دەپ شامشىراققا، جارىق كوكجيەككە سۇيرەگەن كوسەمدەر پايدا بولا باستادى. سونداي جاڭالىقتىڭ شاعىن مىسالىنا بۇگىن توقتالماقپىن.

التايدا، ۇرىمجىدە، قۇلجادا، شاۋەشەكتە قازاقتار مادەني-اعارتۋشىلىق توڭكەرىستەر جاساي باستادى. الىس-جاقىن شەتەلدەن ءجۇن فابريكاسىن، قوي تەرىسىن وڭدەيتىن تسەx ساتىپ الا باستادى; بۇرىن شۇبىرعان تۇيەلى كوش ارەڭ وتەتىن اسۋلاردان ماشينا جول سالدىرىپ، كولىك اسىردى; ۇلتتىق تەاتر اشىلىپ، ادەبي شىعارمالار ساxىنالاندى; تب

20-ج سوڭى، 30-ج باسىندا قازاق ەلدى-مەكەندەرىندە جاڭادان اكىمشىلىك اۋدان، قالالار پايدا بولدى. جەرى كەڭ، xالقى شوعىرلى وڭىرلەر اۋداندارعا ءبولىندى. سونداي اۋدان اكىمشىلىگىنىڭ ءبىرى- ىلە ۋالاياتىنىڭ تەكەس اۋدانى.

جالپى، 30-جىلدارى ىلە ۋالاياتىندا 28 اقالاقشى ەل بولعان ەكەن. ءار اقالاقشىعا 1000 ءتۇتىن ءۇي باعىنعان. ياعني ىلە ۋالاياتىندا 1 گۋڭ (تورە اۋىلى), 28 اقالاقشى ەل بولعان. 27540585_1013091685521085_5184532672969356086_n
سونداي اقالاقشىنىڭ ءبىرى تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى. ءالىمجان اقالاقشى تەكەس اۋدان بولىپ العاش قۇرىلعاندا قازاقتاردى وتىرىقشى ءومىر كەشۋگە ۇگىتتەگەن سونىمەن قاتار تەكەستىڭ قالا جوباسىنا ۇسىنىس جاساپ، كەلەشەكتەگى قالا جوباسىن شاڭىراق ۇلگىسىندە جوبالاپ سالۋ ۇسىنىسىن جاساعان. اۋدان اكىمشىلىگى جاعىنان بۇل ۇسىنىس قابىلدانىپ قالانىڭ سالىنۋ ۇلگىسى ونىڭ جوباسى نەگىزىندە قالانعان. قالا ۇلگىسى كەيىن دامىپ بۇگىندەرى ازياداعى ءتىپتى الەمدەگى سيرەك ۇلگىدەگى قالا فورماتىنا اينالىپ وتىر. سىزدەر تەكەس اۋدان ورتالىعىنىڭ قالا نوبايىن كەڭىستىكتەن تاماشالاي الاسىزدار. 20-عاسىر باسىندا مۇنداي وزىق وقيعالار شىعىس تۇركىستان قازاقتارى اراسىندا كوپ بولعان. قالا جوباسىن ۇسىنىپ، فورماسىن تىكتەگەن كىسى تەك ءالىمجان اقالاقشى عانا ەمەس، اتى اتالىپ، ەڭبەگى زەرتتەلمەگەن بىرقانشا تۇلعالار بار. مۇنىڭ ءبارى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنا اكەپ تىرەلەدى. سوعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، عىلمي ىزدەنىس جاسايتىن اعايىننىڭ قاراسى كوپ بولسا ەكەن دەيمىز. تاريxي شولۋ رەتىندە وسى پوستتى جازدىم. كەيىن تاعى جازامىز…

*تۇسىنىكتەمە:
اقالاقشى- كەمىندە 1000 ءتۇتىن ءۇيدى باسقارۋشىعا بەرىلگەن ەسكى اكىمشىلىك تاريxي اتاۋ. ءبىر ءتۇتىن ۇيدە ورتا ەسەپپەن بەس جان بار.

27072747_1013091672187753_5688805907371250711_n27072320_1013091722187748_2797186613358956996_n

Related Articles

  • قوناەۆ پەن نازارباەۆتىڭ ارۋاق تۋرالى كوزقاراستارى

    القيسسا… بۇل كۇندە ءدىني ۋاعىزشىلارىمىز ءار جەردە «ارۋاققا قۇرمەت ەتۋ،  وعان سيىنۋ – اللاعا سەرىك قوسقاندىق»  دەيتىن،  ءتىپتى  «قابىر تۇرعىزباۋ،  ولىكتى جەرلەگەن سوڭ جەردى تەگىستەپ تاستاۋ»،  «جەتى،  قىرقى،  جىلدىعى دەگەندەر شاريعاتتا جوق»، «قۇران باعىشتاماۋ»، ت.ب ءپاتۋالار كوبەيە باستادى. مەن ءدىندار ادام بولماسام دا،  يلام دىنىنە سەنەتىن، وزىمە ءتان كوزقاراسىم، ءارى شامالى ءبىلىمىم بار ادام بولعاندىقتان مۇنداي ماسەلەگە  وز ويىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ويتكەنى،  ماعان تالانتتى جاراتۋشى سىيلاسا،  ءبىلىمدى اتا-انام مەن وسى حالقىم، وسكەن دالام، ورتام بەردى. سوندىقتان جوعارىداعى ماسەلە جونىندە ازداپ تولعانىپ كورەيىن،  ارتىق كەتسەم عاپۋ ەتەرسىزدەر. ارۋاق بار ما؟ « …تاڭعالاسىڭ،  ولاردىڭ ء‹بىز توپىراق بولعان كەزدە، جاڭادان جاراتىلامىز با؟» دەگەن سوزدەرىنە تاڭىرقاۋ كەرەك،  مىنە، بۇلار راببىلارىنا قارسى بولعاندار ءارى بۇلاردىڭ

  • قازاق مەديتسيناسى قۇندى زەرتتەۋ ەڭبەگىمەن تولىقتى

    نۇرگۇل جامبىلقىزى الماتى قالاسى وكج-ءنىڭ №4 كىتاپحاناسىندا استاناداعى «شيپالى» ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى، م.ع.ك. قايرات ايدارحانۇلىنىڭ ءتورت بىردەي كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. كەش بارىسىندا قايرات ايدارحانۇلىنىڭ جەكە ءوزىنىڭ «قازاق ەمشىلىگى»، «ارقا تورىندە»، «سىر مەن ساۋىر اراسى» جانە جازۋشى ءجادي شاكەنۇلىمەن بىرلەسكەن «التاي الىپتارى» اتتى كىتاپتارى كوپشىلىككە تانىستىرىلىپ، كەش قوناقتارىنا دا تاراتىلدى. دارىگەردىڭ كىتاپتارى ءتۇرلى تاقىرىپقا باعىتتالعان. ماسەلەن، «قازاق ەمشىلىگى» كىتابىنا قايرات ايدارحانۇلىنىڭ ۇزاق جىلدارعى ەڭبەكتەرى مەن زەرتتەۋلەرى ەنگىزىلگەن. ودان بولەك، اتالعان كىتاپتا قازاق ەمشىلىگىندە ۇدايى قولدانىلاتىن دارىلەر، تابيعي ەمدەۋ جولدارى توپتاستىرىلعان.  كەشكە مايتالمان اقىن-جازۋشىلار، ەلىمىزگە بەلگىلى باسپاگەرلەر، باق وكىلدەرى مەن قالالىق كىتاپحانا مەڭگەرۋشىلەرى قاتىستى. سونىڭ ىشىندە، بەلگىلى عالىم، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ماقسۇت تەمىرباەۆ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

  • گولوششەكيندى قۇلاق-شەكەدەن ۇرعان جالاۋ مىڭبايۇلى تۋرالى بىلەسىز بە؟

    مەملەكەت قايراتكەرى جالاۋ مىڭبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل 2016 جىلدىڭ قىسىندا ءبىرىنشى رەت ماڭعىستاۋ جەرىندە بولدىم. جالاۋ مىڭباي ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ، وسى كىسىنىڭ اتىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارىمەن جۇزدەستىم. بيىل كۇز مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولادى، سونى قالاي لايىقتى ەتىپ وتكىزۋدى جەرگىلىكتى بىلىكتى ازاماتتار ويلاستىرا باستاپتى. ماعان قولقا سالدى. كاسپيگە بەتىمدى جۋىپ تۇرىپ، جالاۋ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتقا ىشتەي ءبىراز وي جۇگىرتتىم. بولشەۆيكتەرگە تەك پارتبيلەت شەڭبەرىندە قاراماي اباي ايتقان «ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» تۇرعىسىنان دا قاراۋ كەرەك-اۋ دەگەن ۇستانىم بەزبەنىنە سالىپ بايقادىم. ءيا، ەل ازاماتتارى اراسىندا ەرتەدەن تۇلەپ، 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە باس كوتەرگەن، 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇرانعا اينالعان الاش يدەياسى ەل بيلىگىن بولشەۆيكتەر زاڭسىز

  • كەلەسى ايدى «كوكەك» دەيىك

    قازاقشا اي اتتارىندا «اپرەل» ايىن «كوكەك» دەيدى. ال «ءساۋىر» قايدان پايدا بولدى؟ ونىڭ تاريحى مىنانداي: 1990 جىلى 24 «اپرەلدە» ارنايى زاڭمەن قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك بيلىك ەنگىزىلدى. تۋرا سول كۇنگە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ورگانى «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى. بۇرىن «اپرەل» ءسوزى قولدانىلا بەرەتىن. كومپارتيانىڭ قىلىشىنان قام تامىپ تۇرسا دا جاڭا باسىلىمدا اي اتتارىنىڭ قازاقشا بەرىلگەنىن كوڭىلىمىز قالاپ تۇر. الايدا ءبىر اپتاداي عانا بۇرىن ورتالىق كوميتەتتىڭ اپرەل پلەنۋمى وتكەن. ونى قالاي جازامىز؟ «كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوكەك پلەنۋمى» دەسەڭ باس كەتەدى. سودان گازەتتىڭ باس رەداكتورى سارباساقتاەۆ جول تاپتى: «ءساۋىر پلەنۋمى» دەيىك دەپ. وسى تىركەستەگى «ءساۋىر» ءسوزى بىرتىندەپ بارشا باسىلىمدارعا اۋىستى. ودان كەيىن «ورتالىق كوميتەت» تە، «پلەنۋم» دا جويىلدى. بىراق قازاقشا

  • الەمنىڭ ەڭ قۇندى سيرەك كىتاپتارى استانادا

      21 مامىر، 2018. 14:00. استانا.تاۋەلسىزدىك سارايى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «ەل جۇرەگى – استانا» اتتى مەرەكەلەۋ قارساڭىندا «الەم استانالارىنىڭ شەجىرەسى» اتتى حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىن وتكىزەدى.          حالىقارالىق كورمەگە الەمنىڭ ەڭ قۇندى سيرەك كىتاپتارى قويىلادى. وسىعان وراي ءىس-شاراعا قاتىساتىن شەت ەلدىك قوناقتارمەن بىرىگىپ ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسى وتەدى. ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنا قر مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى،  يتاليا ەلىنىڭ عىلىمي حاتشىسى ەدۋاردوكانەتتا، يران يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى باسقارما ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارىمەحديمۋساۆي، رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ مادەني باعدارلامالار دەپارتامەنتىنىڭ كىتاپحانالىق-كورمە جۇمىسى بويىنشا باس مامانىگوز الەكساندر، گەرمانيا رەسپۋبليكاسىنان يرانتانۋ جانە ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرىنىڭ جەتەكشى مامانىتۋلياشەۆا روزا قاتىسادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى

2 Comments

  1. مەن بۇرىنعى الماتىلىق كازىر استانادا تۇرامىن. الماتىنىڭ ورتالىعىنىڭ كوشەلەرى شىعىستان باتىسقا جانە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە باعىتتالعان. كازىرگى زاماندا ماشينا كوپ كەزىندە كوشەلەردە كەپتەلىس كوپ كەزدەسەدى، ەگەر كوشەلەر راديالدى قيىلىساتىن بولسا جانە كوشە تار بولسا. قالىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى قاراما قارسى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن جول قىسقا بولۋ كەرەك. اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە قالا اۋاسىن لاستايدى. سول سەبەپتەن ماعان سىزدەر ۇسىنعان قالانىڭ قۇرىلىمى ۇنامادى!

  2. ماعان شاڭىراق ءتارىزدى كالا كارتاسى ۇنامادى سەبەبى كازىرگى زاماندا ماشينالار كوپ كەزدە، قالا ورتالىعىندا كەپتەلىس بولادى، ال اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە اۋا لاستانادى! جاڭا استانا، الماتى قالالارىنان ۇلگى العان دۇرىس بولار. بىزدە دە كەپتەلىس بولىپ تۇرادى، سول سەبەپتەن كوشەلەر كەڭ بولۋى ءتيىس!

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: