|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan

Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eldeç Orda sureti.Eki surettiñ anıqtaması: äuelgisi Cin memleketi (清朝) kezinde qıtay saudagerleriniñ Russiyağa (沙俄) barğan kezde qoldanğan jolxatı yağni pasportı. Kelesi suret, Russiyanıñ köne valyutası. Ol köne aqşa Cin (清) men Gomendañ (民国) ükimetine ekonomikalıq ıqpal jasap twrğan.

Bir qızığı, Şığıs Türkistan qazaqtarı äldebir sebeptermen (mısalı, qajılıq) şetelge barmaqşı bolsa jolxattı yağni pasporttı patşalıq Russiya (沙俄) jasap beretin bolğan, onımen qoymay jol jauapkerşiligi men mwsılmanşılıq anıqtamasın patşalıq Russiyanıñ müftiyatı anıqtap beretin bolğan. Tipten bwl ürdis bertinge deyin yağni 1912-jılı Cin ükimeti qwlap jaña demokratiyalıq qıtay respubilikası qwrılğan soñ da biraz uaqıt jalğasıp otırğan. Keyin Şığıs Türkistannıñ Qazaq depudattarı Pekinge qayta ant bergen soñ bwl jağday tübegeyli özgergen. Qızığı, Qazaq depudattarı Pekinge (北京) qatınau üşin patşalıq Russiyadan jolxat (pasport) alıp, Russiya aumağı arqılı Pekinniñ ökpe twsınan tik qwldap jetip otırğan. Olardıñ bwl jol alısı turalı patşalıq Russiyağa qarastı mwsılman basılımı (qaz, tatar) kündelik aqparat taratıp otırğan. Bwl ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan degen swraqtı qoyğızadı…
Şığıs Türkistanda YAñ Zıñşin , Jin Şurin jäne Şıñ Duban däuirinde orıs tili memlekettik til därejesine deyin köterilgen. Bwğan senbeseñiz, Şığıs Türkistandağı twñğış joğarı oqu ornınıñ atauı- ORIS TİLİ JÄNE SAYASI ZAÑ MEKTEBİ degen atpen bolğan. Bwl oqu ornı qazirgi Şıñjañ Universiteti men birqanşa Insituttardıñ arğı jwrtı sanaladı. Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ eñ alğaşqı joğarı oqu ornı da osı Ürimjidegi (乌鲁木齐) Orıs Tili jäne Sayasi Zañ mektebiniñ birqanşa bölmesinde bastılğanın köp eşkim bile bermeydi. Bwl 1922-jıl edi.

Sosın, Qıtaydıñ wlttıq respubilikası resmi ornağanğa deyin Şığıs Türkistan patşalıq Russiyanıñ aqşasın qoldanatın bolğan. Altay (ol kezde Sarsümbe), Şäueşek, Qwlja jäne Ürimjide orıs konsulı men orıs saudagerleriniñ sauda üyleri bolğan. Osı tört ülken qalada Russiya saudagerleriniñ köşesi bolğan, olardıñ qwqın konsul közdiñ qaraşığınday qorğağan. Ekonomikalıq ıqpaldastıqtan soñ Russiya valyutası men orıs tiliniñ salmağı artqan. Sonımen qatar bwl öñirge Europa saudagerleri de qaptağan. Mısalı, Grek, Joyıt (Evrey), German jäne tb.28056579_1028583607305226_1778102683370645953_n

Jılt etken osı tarixi oqiğadan soñ biz Şığıs Türkistan turalı Russiya men Cin ükimeti 19-ğasırdıñ soñında qanday kelsimder jasadı dep oylanıp otırmız… Şığıs Türkistan qazaqtarı jer men mülik salığın Cin ükimetine tapsırıp otırğanımen sırtqı qarastılığı patşalıq Russiyağa tän bolmasına kim kepil? Äytpegende, Cinniñ Dixua (Ürimji) men Qobda, Qwljadağı işki-sırtqı ister basqarması jolxat (pasport) jasap beretin şaması bar edi ğoy. Biz Russiya-Cin arasındağı kelsimşarttı tolıq zerttemegen soñ bwğan anıq jauap beruge şarasızbız.
Bir anıq zat bar. 1917-jılğı töñkeris patşalıq Reseydi Europa maydanınan ğana emes, Şığıs Türkistandağı maydannan da keri şegindirip äketti. Alda jalda töñkeris bes jılğa keşikse patşalıq Resey Şığıs Türkistandağı Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qatarlı bes ülken öñirdi Qazağımen qosa JWTIP ALAR edi. Töñkeris kesirinen osı tört ülken qaladağı Resey saudası qwldırap, äskeri şeginip, mwjıq orıstar men köpes orıstar Ertis pen İleni boylap qayta keri köşip ketti. Wlttıq qıtay ükimeti osı oraydı qoldan jibermey SOLTÜSTİK ŞIĞIS TÜRKİSTANdı qayta jwtıp aldı.

Eldeç Ordatıñ facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Tikken tuı jığılmağan Er Jabay

    Ağaşta, biikti aytsañ, qarağaydı ayt,Jigittik, erlikti aytsañ, Bögembaydı ayt!Nayzasınıñ wşına jau mingizgen -Emenäli kereyde er Jabaydı ayt!  Er Jabay batırdıñ  340 jıldıq merey toyı qarsañında, Almatı qalasında qırküyektiñ 15 küni  “Tikken tuı jığılmağan Er Jabay” attı ğılımi konferenciya boldı. Tarihşılar men jazuşılar batırdıñ tarihi erlikteri men auız ädebietindegi tarihi beynesi turalı bayandamalar jasadı. Maqswt Temirbaev, Asqar Säbit, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Jädi Şäkenwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Äbubäkir Qayran, Asqar Sabit, Aybın Äubäkir- qatarlı belgili jazuşılar men tarihşılar, Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.   Er Jabay batırdıñ 340 jıldığına( eki jıldan soñ) oray mwşäyra (körkem şığarma, ğılımi maqala, jır, öleñ t.b) jariyalanatın boldı. Er Jabay batırdıñ atına qor qwru, Qalmaqtardıñ qas jauı bolğan (batırdıñ basın

  • Şejire – Abaq Kerey

    Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı.  “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta

  • Şekara mäselesi şeşilgen kün

    Alaşorda: Suret sırtındağı tarih  Almasbek Äbsadıq Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı. 1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı. Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi

  • Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

    Qazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi. 1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder: * Wltşıl Jastar; * Wltşıl Ziyalılar; * Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı); * Studentter (oquğa tüskender); *Qarapayım jandar (malşı, eginşi); tb Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti.

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: