|  |  | 

Tarih Twlğalar

Seksen jıl bwrın şabılğan bäyterekter

Alash1-1000x700
Bıltır jäne biıl «ülken terror» dep atağan qandı sayasi quğın-
sürginderge 80 jıl toladı. Sonımen qatar, Alaş ükimetiniñ qwruına, Alaş
memleketiniñ tuınıñ köteruine de, Qazan töñkerisi men keñes ükimetiniñ
ornalastıruına da bir ğasır toldı. Stalindik qızıl terror Alaş
ziyalıların da, keñes ükimetti ornalastırğandardı da ayağan joq.
Eki-üş jıldıñ işinde qazaqtan şıqqan bilgender qızıl qırğınğa wşırdı,
köbisi atıldı, atılmağandarı abaqtıda, lager'de temir tordıñ ar jağında
azap tartıp dünieden ötti.
«37-şi jıl» degen söz sayasi quğın-sürginderdi bildiretin qanattı sözine
aynalıp ketti. Şınımen, Şäkärimdey, Jüsipbek Aymauıtovtay Alaş
azamattarı odan jeti bwrın atılsa dağı, Jaqıp Aqpaev abaqtı men
aydaudardan keşip auru halde qaytıp dünieden ozsa, Alaş kösemi aqın
Mirjaqıp Dulatov 1935 jılı lager'de qaytıs bolsa, ziyalı qauımnıñ
köbisi 1937 jılında qamaldı. Keybireuleri sayasi quğın-sürginniñ birinşi
tolqını kezinde wltşıl, Alaşşıl retinde sottalıp, lager'lerden
bostandıqqa şığıp, aydaudan qaytıp kelip, endi qaytadan qamauğa alındı.
Sonımen qatar revolyuciyağa ülesin qosqan, respublikanıñ basşılığında
jürip kommunistik ideyasına birinşi künnen berik bolğan adamdar da «halıq
jaularına» aynaldı. Qısqası, «bayşıl», «wltşıl», «pantürikşil»,
«Alaşşıl», «trockist», «buharinşıl», «tınşı (şpion)», «faşist»,
«halıq jauı», «Otan satqını» degen siyaqtı naqaqtan jala ayıp tağılıp
qazaqtıñ talay oqığandarı, wlttıñ müddesin közdegenderi, tileuin
tilegenderi qwrban boldı.
1938 jılınıñ aqpan ayınıñ 25-i men 26-i asa qayğılı künder edi.
Bir künde halqımız Säken Seyfullin men İliyas Jansügirovtey
aqındarınan, Qwdayberegen Jwbanovtay tiltanuşıdan, Sanjar
Asfendiyarovtay därigerinen, Temirbek Jürgenev, Seyitqali Meñdeşevtey
memlekettik qayratkerlerinen ayrıldı. Jalpı Almatıda 80 jıl bwrın bir
künde 39 ziyalı atıldı.
Bwdan jartı jıl bwrın Mäskeude Alaştıñ Älihanı men Nığmet
Nwrmaqov atıldı. Jartı jıl keyin Jahanşa Dosmwhametov ta qwrban
boldı. 1937 jılğı jeltoqsan ayı Mwhamethan Seyitqwlov,
Eldes Omarov, Asılbek Seyitovtıñ atıluımen bastaldı. Säken, İliyas,
Beyimbet üş bäyterek bolsa, solardıñ ekeui swrapıl aqpannıñ ayağında bir
künde atılsa, üşinşisi keyin olardıñ tağdırın qaytaladı. Ahmet
Baytwrsınov, Mağjan Jwmabaev, Halel Dosmwhamedov, Mwhametjan

Tınışpaev, Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Wzaqbay Qwlımbetov, Twrar
Rısqwlov…swm ajal, qandı quğın-sürgin eşkimdi ayamadı.
Biraq arıstardıñ attarı, aqındardıñ şığarmaları, ğalımdardıñ
eñbekteri tarihtan öşirilmedi. Bozdaqtardıñ esimderi el esinde.
Jaqında «Tar zaman» fil'min ekrandarğa şığuın – wrpaqtardıñ qwrban
bolğan ziyalı ata-babalarımızğa alğıs, tağzım retinde tüsinuge boladı.
Asqar Dayırbek

kerey.kz

Related Articles

  • Köşpendilerdiñ soñğı imperiyası Joñğarlar qalay joyıldı?

    Alğaşqı Oyrat imperiyah Adamzat tarihındağı köşpendilerdiñ eñ soñğı imperiyasın oyrattar qwrdı. Şıñğıs qağannıñ alğaşqı örleu däuirinde oyrattar Bayqal köliniñ soltüstik batısındağı orman taypaları bolatın. Oyrat, buriyat, qırı tümet, bwlağaçin, keremuçin, arasut, küştemi qatarlı qidan tildes( büginşe aytqanda moñğol tildes) orman taypaları Sibir ormandarında añşılıqpen şwğıldanğan. Olar bwl mekenge 840 jıldarı, yağni, Wyğwr qağanatın qwlatqan Qarhastar bastağan Sibir türkileri wyğwrlardan qalğan ien saharağa qonıs audarğanda, oyrattar Sibir türkilerinen qalğan ien dalalarğa qonıs audardı dep twspaldauğa boladı. 1209 oyrat Qwdwqa bek Joşınıñ äskerlerine bağınadı. Derekterde tümen tütin degenine qarağanda sanı 50 mıñ aynalasında bolsa kerek. YUan' imperiyasındağı halıqtar işinde de Oyrattar ataladı. Moğwl (Moñğol) imperiyası öz işinen bölşektene bastağan kezde oyrattar küşeye

  • Twrsın Jarqınbaev kim edi?

      Twrsın Jarqınbaev Keñestik sayasattıñ payımınşa –wltşıl, ataman Annenkovtıñ äskeri qwramındağı «Alaş polkiniñ» sardarı, bay twqımınıñ ökili. Al, kommunistik qıtay ükimetiniñ payımınşa, «japon tıñşısı», «töñkeriske qarsı element». «Ertis öñiri» gazetiniñ 2009jılğı, 5-tamızdağı, №31 sanında R.Nüsipovtıñ «Alaş polkiniñ aqiqatı» attı maqalasın oqıp otırıp, atalmış maqalada aytılğan T.Jarqınbaevtay abzal jan turalı oqırmanmen oy bölissem dep edim. «…Söytip, üzilip qalğan arman jibi qayta jalğandı. Keşigip kelgen meni qala mektebine eş qağidasız-aq qabıldap, bilimniñ wzaq saparına öz qolımen qosqan – belgili ağartuşı, Alaştıñ asıl azamatı Twrsın Mwstafin edi».(Q.Jwmädilov. Tañğajayıp dünie. 82-bet, Almatı, «Tamır», 1999j.)Bwl zamanımızdıñ zañğar jazuşısı Q.Jwmädilovtıñ jürekjardı lebizi. Älde, Twrsın ağamız bala Qabdeştiñ kelbetinen bolaşaq qazaq ziyalısınıñ beynesin tanığan şığar-au? Bwdan äri,

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: