|  |  |  |  | 

Zuqa batır 150 jıl Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Bostandıqqa wmtılğan qazaqtar

HH ğasırdıñ bel ortasında Qıtay kommunisterinen quğın körgen dala köşpendileri 5000 şaqırımğa juıq jerdegi Käşmirge bas sauğalap qaştı.

Käşmirdegi ataqtı Şrinagarğa kel­gen sol bosqındardıñ arasında bir jılımdı ötkizdim. Olar Or­talıq Aziya topırağın mıñdağan jıldar boyı mekendep kele jatqan qazaq halqınıñ ökilderi eken.

Meni qonaq etken qaysar ruhtı üy ieleri kommunistik bilikten qaşıp, Qıtaydağı Şıñ­jañ provinciyasınan qonıs audarğan, attıñ jalında ösken köşpendilerdiñ wrpaqtarı edi.

Äyelim ekeumiz qasireti men qasieti birdey wlı köş jolındağı osı halıqtıñ jaqın dosına ay­naldıq. Wzaq jolğa Şıñjañnan 4000 üy şıqqan eken, solardıñ 350-i ğana Käşmirge jetipti.

KÄŞMİRDEGİ ÖMİR. Immigranttardıñ tağdırı şeşilgenge deyin Käşmir biligi qayırımdılıq körsetip, olardı Djelam özeni jağasındağı bekiniske panalattı.

Bastarındağı qasiretke qaramastan, qazaqtardıñ wnjırğası tüsken joq. Bizdi qwşaq jaya qarsı aldı, uaqıt öte kele bir-birimizge bauır basıp kettik. Olarmen etene aralasıp, qazaq tilin üyrengen twñğış amerikalıq, bälkim, men bolarmın.

Jazda olar Şrinagar qalasınıñ ıstığı men şañınan qaşıp, jaylauğa köşti. Käşmirden uaqıtşa miniske alğan attarımen tau etegindegi jaylauğa jetip jayğasıp, raqattana uaqıt ötkizdik.

Qazaqtar tüsi jılı kisini bötensimey, ärqaşan qwşaq jaya qarsı aladı. Dästür boyınşa, Swltan Şärip (ortadağı) äyelim ekeumizdi jaylaudağı üyine qonaqqa şaqırdı. Tünde kiiz ben añ terileri töselgen tösek-ornımızdı üy ielerinen jibek şımıldıq bölip twrdı.

«Tyan'-Şan'dağı jaylauımızğa wqsaydı eken», – deydi ru kösemi Qalibek. Baurayı kökoray şalğın, añğarlarınan sıldırlap, käusar möldir bwlaq aqqan, tösi şırşalı-arşalı ormanmen kömkerilip, wşar basına appaq qardan malaqay kigen keremet jer.

Jaz jaylauğa şıqqanda qazaqtar bir jeñildep qaladı eken! Tabiğattıñ üy­renşikti swlu tirşiligine qayta oralıp, bir-birimen qaljıñdasıp, külip-oynap märe-säre bop jatır. Jaqında ğana körgen auırtpalıqtarı bir sätke wmıt bolğanday.

Jaylauda – Qalibektiñ kiiz üyindemin. Jañbırlı künderdiñ birinde ol Swltan Şärip degen rubasını jäne tağı birneşe igi jaqsılardı üyine äñgime-düken qwrıp, ötken künderdi eske aluğa şaqırdı.

Bir top qazaq jigitteri orta­dağı tütini bwrqırağan oşaqtı aynala otırdı. Bastarında añ terisimen ädiptelip, kök, qızıl, keybirinde külgin jibekpen kömkerilgen şoşaqay tımaq.

Wzın tondarınıñ eteginiñ astınan jwmsaq etikteri jıltıraydı. Biri maldas qwrıp, keybiri qızıl kilemge jantayğan jas jigitter bir-birimen qaljıñdasıp, aldarındağı mol da semiz etti alaqandarımen toltıra asauda.

Äyelder şını ıdısqa şay jäne kilegey qwyıp berude. (Käşmirde köşpendilerdiñ susını – qımızdı tabu qiın). Mağan qonaq retinde qwrmet körsetilip, ağaş tegenege salınğan qoydıñ bası tartıldı. Asqa bata jasalğannan keyin ru kösemi ettiñ eñ sıylı jerin kesip alıp, aldıma qoydı.

QAZAQ – KEÑ TARAĞAN HALIQ. Bwlar kimder? Olardı tuğan jerinen bezuge mäjbür etken qanday sayasat?

Türkitektes bügingi qazaqtardıñ deni Qazaq Keñestik Socialistik Respublikasında twradı. Qıtaydan Kaspiy teñizine deyin sozılatın bwl aumaqtı birneşe million qazaq mekendeydi.

Büginde qazaqtardıñ köşpendi taypaları batıs Qıtaydıñ Şıñjañ provinciyasındağı halıqtıñ on payızın qwraydı. Jer aumağı Tehastan eki jarım ese ülken, al halıq sanı Tehastıñ jartısınday ğana bolatın şöleyt Şıñjañ 1949 jılı Qıtay kommunistik biliginiñ qolastına kirdi. Bostandığına qa­ter töngen köp qazaq kommunistik bilikke bağınğannan göri basqa jerge köşip ketudi jön kördi.

Şıñjañ qazaqtarınıñ quğın-sürginde jürgeninen men 1951 jılğa deyin habarsız edim. Sol küzde, Garvardta oqıp jürgen kez­de Batıs Qıtaydıñ kommunistik biliginen qaşıp, Käşmirge kelgen qa­zaqtar turalı jazılğan maqa­lağa tap boldım.

Bwl jerde özim üşin eki mümkindik boldı. Birinşisi – qoğamdıq qarım-qatınastar salasındağı doktorlıq dis­sertaciyamdı mwsılman elin mısalğa alıp zertteu bolsa, ekinşisi – quğın-sürgindi basınan ötkizgen jandardıñ aytqanın öz auzınan estu.

Bosqındardıñ Käşmir asta­nası Şrinagarğa kelgenine tört-aq ay bolğan­da men Qalibektiñ üyinde, qazaqtıñ sol bir batırımen dostıq ım-işaramen jäne üyren­gen birneşe sözben tüsinisip otırdım.

SERGELDEÑGE TÜSKEN ÖMİR – AY . . . Jaylauda – kiiz üydi töpelep jatqan jañbır­da Swltan Şäripti tıñdap otırmız.

Ol şay qwyılğan keseme bir tüyir sarı may­dı salıp jiberip: «Barıs jılınıñ basın­da Janımhan men Ospan batır bizdi Şığıs Tyan'-Şan'dağı Barkölge ülken jiınğa şaqırdı. Kommunister biliktiñ tizginin mıqtap wstağan şaq. Basşılarımız qay joldı tañdaudı şeşu kerektin», – dep söz bastadı.

1949-50 jıldıñ küzi men qısın qazaqtar kommunistermen wzaq ta, qiın kelissözder jürgizumen ötkizdi. Olar kommunisterden din bostandığın, salt-dästürlerdiñ saqtaluın jäne Şıñjañ jerinde öz erikterimen qonıs audaru qwqığınıñ saqtaluın talap etken bola­tın. Biraq jaña bilik qazaqtardıñ bası birigip ketuinen qorqıp, oğan jol bermeuge tırıstı.

İlbis terisinen ton kigen qazaq kösemi. Qwralaydı közge atqan mergen jäne attıñ qwlağında oy-naytın Qalibek Şıñjañnan Käşmirge attanğan üş rudıñ biriniñ jetekşisi. Basında tülki tımaq, ayağında jwmsaq teriden tigilgen saptama etik, altın-kümispen ädiptelgen erdiñ üstinde nıq otır.

Qazaqtardıñ köbi Barköl keñesine qatısu üşin wzaq jol jürip keldi. Qısqı boranda maldıñ köbi qırılıp qaldı. Qozdap jatqan qoylardı jılı jerge aparu mümkin bolmadı. Bwl qazaqtar üşin «qar tösenip, mwz jastanğan» zobalañ şaq edi.

1950 jıldıñ naurızına deyingi halıq twr­mısı jaqsı-twğın. Äli qarı erip ülgermegen keñ jazıqqa mıñdağan el kep qonıstanatın. Wldarı äkeleriniñ şañırağına qoñsı qonıp, şaqırımdarğa camaladay bop kiiz üy tigiletin.

Swltan Şäriptiñ auılında, kem degende, 15 000 kisi, 60 000 qoy, 12 000 jılqı, 7000 bas iri qara jäne mıñnan astam tüye bolatın. Barıs jılınıñ 28 naurızında mıñğa juıq ru aqsaqaldarı tuğan jer – al­tın besigin tastap, oñtüstiktegi Ündistanğa köşuge bel budı.

Bir aptadan keyin keñes Qazaq avtonomiyalıq memleketin qwrıp, Janımhandı – elbasşı, al Ospan batırdı qolbasşı retinde tağayındadı. Eki basşı da bilik ba­sında wzaq bola almadı, dünieden erte ozdı.

Barköldegi är üy, är azamat, är ana, är bala wlt retinde ıdırap ketu qaupin sezdi. Alay­da qazaqtar wlttıq bolmıs pen kündelikti ädet-ğwrıptarğa berik edi. Eresekter mal baqtı, qarttar olardıñ tileuin tiledi, al bala­lar oyın qudı – bäri ädettegidey jürip jattı.

Säuirdiñ ortasında Barköldegi auılğa ayaq astınan kommunister basa köktep kirdi. Mwzday qarulanğan äsker äyelder men bala­larğa tezdetip üylerin jığıp, malın aydap, tauğa ketuine bwyrıq berdi.

Özderinen küşi basım jauğa eti üyrenip qalğan qazaqtar üşin bwl eşqanday ürey tuğızğan joq. Wrandağan batırlar özderin ayamay, jauğa barınşa qarsılıq körsetti. Qazaq mer­genderi «bir oq wşsa – bir dwşpan joq» deydi. Biraq jaña qaru-jaraqpen qarulanğan jaudı jeñu mümkin emes edi. Jüzdegen qazaq mert boldı.

Tirşiligi at jalında ötetindikten köşpen¬diler ıdıstı temir, teri, ağaştan jasay¬dı. Qazaqtar şäynekti otqa qoyıp, şaydı ıstıq etip baptap işedi. Ädette, şay süt¬pen demdelip, may nemese twz qosıladı.

Bir kezde kösemderdiñ «Jänibek!» degen wra nı estildi. Jänibek – osı rulardıñ bwrınğı ötken batırınıñ atı. «Şepti bwzıñdar da, qaşıñdar!». Bärinen ayırılğan, älsiregen, ıza kernegen halıq oñtüstikke qaray jöñkildi.

Swltan Şäriptiñ aytuınşa, Barköldegi 15 000 adamnıñ 12 600-ı ölip, twtqınğa tüsip, habarsız ketti. Birazı tau-tastıñ arasına kirip jan saqtadı. Olar äli de sol jerlerde tığılıp jürui mümkin.

İz-tüssiz ketkenderdiñ işinde qazaqtıñ jaña basşısı Janımhan da bar bolatın. Ol Qıtay kommunisterimen Pey Şanda (Soltüstik taular) bolğan qaqtığısta twtqınğa tüsti. Sosın onı asığıs Ürimşi­ge aparıp, 1951 jıldıñ aqpa­nında ölim jazasına kesti. Eki ay öte qazaqtardıñ ekinşi qol­basşısı Ospan batırdı da so­lay «ayıptap», azaptap öltirdi.

1117026

JARAQATTI JAZĞAN QWLIN­NIÑ İŞEK – QARNI. Ol qaqtığısta jeti-aq adam aman qaldı: olardıñ işinde Janım­hannıñ eki balası Mäjit pen Dälelhan bar. Şayqas barısında Dälelhan jaralanıp, basqalardan adasıp qaldı. Ar­tınan Mäjit men ataqtı Nwrğojay batır onı taudan tauıp aldı.

«Bauırım auır jaraqattanıp qalğan edi, Nwrğojay batır bir qwlındı soyıp, onıñ işek-qarnımen Dälelhannıñ jarasın oradı. Qwlınnıñ işek-qarnı maylı bolğandıqtan, aram qandı sorıp aladı. Küş jinap alu üşin biz de qwlınnıñ etin jedik. Ol – qazaqtar üşin jeñsik as», – dep eske aladı Mäjit.

Aman qalğandar amalın tauıp bosqındarğa qosıldı. Ospan batır, Swltan Şärip jäne Dälelhannıñ basşılığımen Qara Nordıñ janındağı Gan'su provinciyasına jetti.

Olar qalıñ dualmen qorşalğan Dun'huan qalasınan 19 şaqırım jerdegi Mıñ Budda qasietti üñgirlerinen ötti. Ol jerde eki şaqı­rımday jer aumağında aranıñ wyasınday bo­lıp işinde türli freskalar men müsinderi bar 500 üñgir ornalasqan.

Dun'huannıñ oñtüstiginde barköldik bosqındar bölek ketti. Ospan batır Qananmbal mañındağı tauda qaludı jön kördi. «Bölinip qalğandar bizdi osınnan tabadı, kütemiz», – dedi Ospan batır.

Swltan Şärip pen Dälelhan qolbasşını öz­derimen birge oñtüstikke qaray jüruge ügittedi. Biraq Ospan batır öz şeşimin özgertpedi. Bwl olardıñ soñğı körisui edi.

1117022

MAL JÜRİSTİ BAYAULATTI. Bosqındar talay şaqırımdı artqa tastap, tau-tastardan, iesiz qu mekien daladan, birde kökoray şalğındar­dan, birde swrğılt qwmdardan ötip kele jattı. Mal bäseñ jüretindikten olar quğınşılardan alıs wzap kete almadı. Keyde kommunisterdiñ şağın toptarı şabuıldap twrdı. Bosqındardı atqa şe­ber mingendigi ğana qwtqarıp otırdı.

Şwraylı, qorğanuğa ıñğaylı jerlerge kelgende köş birneşe kün ayaldap, äldenip, tınıstap alatın. Mwnday kezde kündelik­ti tirlik bwl eldiñ üyrenip qalğa­nınan säl erekşe bolatın.

Äyelder men qızdar at-tüyelerdegi jük­terdi tüsirip, qwrğaq jerge demde kiiz üyler tigiletin.

Qazaqtıñ kiiz üyi dala tirşiligine kere­met jımdasadı. Ol qıstıñ saqıldağan sarı ayazı men jazdıñ şiliñgir ıstığınan, jauın-şaşınnan jaqsı qorğaydı.

Üydiñ işine ilingen şımıldıqtar twrğın­dardıñ ärqaysınıñ öz orın körsetip twradı. Qalibek sındı kösem tünde ayu terisi töselgen eki körpesi bar keñ tösekte demaladı. Basına ülken qws jastıq jastanadı.

Süykimdi säbi. Bwl säbi ömiriniñ alğaşqı jıldarın tal besikte, jılı körpe men qalı kilemge oranıp ötkizedi. Moynında til-közden qorğau üşin Qwran ayattarı jazılğan kişkentay teri twmar tağulı. Keyin, äpkesi siyaqtı ol da keudesine kümis teñge men tüyme tağatın boladı.

Negizinde, mwsılman dästüri boyınşa, qazaqerkeginiñ tört äyelge deyin aluına boladı, alayda jağdayı tömen adam bir ğana äyel aluğa şaması jetedi. Qalibektiñ üş äyeli, kömekşisiniñ jäne Swltan Şäriptiñ ekiden äyeli bar. Balaları eki jılğa sozılğan köş kezinde düniege keldi.

Sonımen, qabırğanı qayıstırğan tağdırdıñ qiındığına, jau şapqın­şılığına qaramastan, el öziniñ oñtüstikke qaray bastağan saparın jalğastıra berdi. Endi olar aptap ıstıq, köz aşırmay qwm suırğan jel men su tapşılığına kez keldi.

Olar aldımen Mahayğa, odan soñ batıstağı Gäsköl men Temirlikke qaray jürdi. Ru­basılar bwl jerde köp jıl boyı tirşilik etip kele jatqan Qwsayın täyjini tauıp aldı. Olar ayırılğan maldarınıñ ornın Qwsayın qolınan kelgeninşe toltırıp be­rerine senimdi edi.

Sol kezde Temirlikke meniñ dosıma aynalğan Qalibektiñ bastamasımen elu şaqtı üy qazaq keldi. Ürimşi aynalasındağı jaylaularda mal soñında jürgen olar Barkölde bolğan swmdıqtı estipti. Rubasılar halqın tez arada Tyan'-Şan­nan oñtüstikke qaray köşirdi. Olardıñ da maqsatı Qwsayın Täyjiniñ elimen kezdesu boldı.

Dwşpannıñ şabuılımen, jağdaydıñ qiındığımen küre­se otırıp Qalibektiñ köşken eliniñ körgen qorlığı Swltan Şärip pen Dälelhannıñ şığısta körgeninen de asıp tüsti. Jazbalarımda Qa­libektiñ kömekşisi Hamzanıñ Takla-Makannıñ şığıs şetindegi Lop Nor şölinen ötkendigi tu­ralı estelikteri bar.

Hamza: «Karta bolmağandıqtan biz Lop Norğa aparatın özendi boylay jürdik», – dep eske aladı. Biz ötken töbelerde adam men mal süyekteri şaşılıp jattı. Aramızdağılar­dıñ köbi bizdiñ de tağdırımız sonday bola­dı dep qayğılandı. Biraq olarğa ölim bizdiñ emes, dwşpandarımızdıñ tağdırı ekendigin ayttım. «Alğa qarayıq ta, Allağa senip jolı­mızdı jalğastırayıq», – dedim.

BWLAQ PA, TWZAQ PA? Hamza äñgimesin äri qaray jalğastırdı: «Qısta, şöl daladan ötip bara jatıp borağan qar, qwmmen arpalıstıq. Kommunister bizdi qolğa tüsiretin twzaq retinde qoldanatın şığar dep qorqıp, su közderine jolamaudı jön kördik. Al kişkentay qwdıqtardağı su qa­tıp qalğan bolatın. Mwzdı jarıp, eritip işip, özimizben birge mwz kesekterin alıp jüretin edik».

Surette tostağanğa qımız qwyıp otırğan jas kelin. Ol basındağı qızıl şälisin twñğış säbiin düniege äkelgenşe tastamaydı. Bala tuğannan keyin ol ömir boyı analıq märtebesin ayğaqtaytın aq bas kiim kiedi.

Keybireuler bizden ajırap, adasıp, mwz da taba almay qaldı. Basında malınıñ sütin işti. Keybiri iri qara men qoyın soy­ıp, qanın işti. Sonda da köp adam qırıldı. Jeti künnen keyin Qwsayın Täyjiniñ adamda­rın kezdestirdik. Halıq märe-säre bop qua­nıp, bir-birine tartu jasastı».

Qwsayın Täyji Temirlikke jetkende Qalibek pen basqa rubasılarğa jılqı, tüye, qoy, iri qara bölip berdi. Biraq Qalibek onı sıylıq retinde qabıldağısı kelmedi. Qwsayın Täyjiniñ bergen jaqsı attarı men tüyeleri üşin, oğan özinde qalğan qoyların ayırbasqa berudi jön kördi.

Qazaqtarda jılqı satudıñ özindik dästüri bar eken. Qalibek pen Qwsayın Täyji ayırbasqa qoyılğan maldı tolığımen qarap, bağalap, deldalğa jügindi. Deldal wzın jeñ işine bireuiniñ oñ qolın, bireuiniñ sol qolın tığıp wstap eki kösemniñ ortasına otırdı.

Sausaqtarınıñ qimılı arqılı Qalibek öz şartın bildirdi, deldal bwl wsınıstı Qw­sayın Täyjige däl solay jetkizdi. Ol öz oyın da däl solay bildirdi. Sauda osılay jürdi, üşeui de tis jarmay, ündemey oylanıp otı­rdı. Qazaqtar bwl saudanı oñaylatıp, ası­ra maqtaudıñ, köp söyleudiñ aldın aladı dep senedi. Sauda ayaqtalğan soñ Qalibek pen Qwsayın Täyji jaynamazdarın äkeldi de, qwbılağa qarap, qarttarmen birge ekindi namazına jığıldı. Al jastar er-toqımda­rın äzirley bastadı.

Birazdan keyin bir top attı jigit kökpar tar­tısuğa kiristi. Serkeni arı tartıp, beri tartıp talasıp jür. Bir şette balalar «qızböri» oy­nap jatır. Bir bala qasqırdıñ basına wqsas baskiim kiip, qatardıñ eñ soñında twrğan ba­lanı tartıp äketuge tırısadı.

Qazaqtıñ er balaları altı-jeti jasqa tolğanğa deyin jasırınbaq, soqırteke nemese «Han jaqsı ma?» degen qol şa­palaqtaytın oyın oynaydı. Sadaqpen tışqan aulaydı. Osı jasta qazaqtıñ wl-qızdarı kişigirim er-toqımğa qonıp, atqa minudi üyrenedi.

Swltan Şärip pen Dälelhan bastağan bir top bosqın 1950-51 jıldıñ qısında Täjinorğa köşip ketti. Al Qalibek öz adamda­rımen Temirlik mañında qaldı.

«Jaz – jwmaq, qıs – tozaq», – deydi qazaq mäteli. Jwt kezinde nemese qıstıñ boranı men qıtımır ayazında köp mal qırılıp qaladı.

Täjinorda ötkizgen qıstıñ birinde jerdi kök tayğaq mwz qwrsap tastadı, jwrt özi de azayıp qalğan maldıñ köbin soyuğa mäjbür boldı. Bwl ayaq astınan ettiñ tım köbeyip ke­tuine alıp keldi. El üy-üydi aralap, et taratıp ketti.

Jaylauda kez kelgen tamaqtıñ dämdiligin sezinesiñ. Qazaqtar, negizinen, tamaqtı ortaq tabaqtan qol¬men jeydi. Batıs saltına qwrmet retinde äyelim ekeuimizge jeke tabaq men kümis qasıq alıp keldi. Surettegi otbası tamaqtan keyin qoldarın sürtip otır. Dastarhanda quırılğan nan jatır.

TOQŞILIQTAN KEYİNGİ JOQŞILIQ. Azaptı künder de keldi. Jwrt tek şay işip, qwrt jedi, keyde tarınıñ talqanın talğajau etti. Birde – qwt, birde – jwt, birde – aş, bir­de – toq – qazaqtıñ köbi osılay tirşilik etip keledi. Jaqsılıq pen jamandıq, köteriñki köñil küy men jabırqau künder bir-birimen almasıp kep twradı.

Aşarşılıqpen küresu maqsatında Şıñjañ qazaqtarı birdi-ekili eginşilikpen aynalıstı. Olar jıl mausımına baylanıstı ıñğaylı jayılımdarğa meken auıstı­rıp, negizinen malşılıqtı käsip etti.

Qıstauları ädette ıqtasın alqaptarda nemese tau etegindegi ormandı jerlerde boladı. Qar erip, köktem şığa bastağanda tau bauraylarındağı şüygindi şalğındarğa qaray köterilip, kökteude otıradı, sol jer­den jaylauğa köşip ketedi.

Tamız nemese qırküyek aylarında bir­neşe üy malın birigip bağadı. Qoyların qırqıp, qwrttarın keptirip, soğımğa soyılatın maldı dayındap bolğannan keyin, olar aqırındap qıstauğa köşedi. Ol jerde kiiz üylerin jiıstırıp, janında qaşası bar böreneden jasalğan üylerde twradı.

Täjinarnordıñ suığında qoldarı bos uaqıtta, alda ne kütip twr eken dep bola­şaqtı boljay bastadı.

Mwsılman bolsa da, qazaqtar ırımşıl halıq. 1950-51 jıldıñ sol bir qiın qısın­da olar qoydıñ jauırının örtep, sonda tüsken sızıqtarğa qarap, alda ne kütip twrğa­nın boljaytın balgerge de talay jügindi.

Keleşekti boljaudıñ qwralı retinde qoy­dıñ qatıp qalğan qwmalağı da paydalanıladı. Qwmalaqtar­dı üşke bölip qatarınan tizip qoyıp, soğan qarap otırıp kimge qonaq keletinin, qanday oqiğa bolatının, isterine kim kedergi jasap jatqanın jäne özge de närselerdi bol­jap otıradı. Balgerlikpen qabiletti kisiler aynalısadı. Keyde, baqsılar basqalarğa bayqatpay äruaqtardı şaqı­rıp, solardıñ kömegimen de bolaşaqtı boljap otıratın. Dinbasıları bwl äreketke qattı qınjılatın edi. Biraq qaytken künde de, bal aştıru ha­lıqtıñ dini nanımınıñ bir böligi bop keledi.

Nwrğojay batır Käşmirdegi qazaqtarğa eñ tanımal kisi. Ol jılı jüzdi, qaljıñ­bas, baysaldı äri salmaqtı, bärine dostıq qöñil tanıtadı. Şayqasta tülkidey aylaker, arıstanday qayrattı.

Sonımen qatar, Nwrğojay batır sıylı baqsı edi. «Edi» deytin sebebim, birneşe ay bwrın onı kezdestirgenimde ol baqsılıqtı qoyğanday bop körindi. Tüsinuimşe, ol Käşmirdey mwsılmandar köp twratın jerde külkige qalmau üşin tastağan tärizdi.

QASQIR JINDI ŞAQIRU. Bir küni, Şrina­gardağı jaylauda men Nwrğojay batırdıñ bir jas balanıñ boyına qonğan jındı quıp şıqqanın kördim.

Bala kiizdiñ üstinde jattı, al jan-jağın­da onıñ tuıstarı men jınnıñ şığarıluın körgisi kelgen adamdar jiıldı. Nwrğojay batır dombırasın sabalap, at üstinde şa­uıp jürdi. Birneşe ret aynalğannan keyin ol attan sekirip tüsti de, dombırasın şetke qaray itere sala, balanıñ işine kirip alğan jındı şaqıra bastadı:

«Şaqıramın, şaqıramın,

kök qasqırdı şaqıramın.

Kel degende kel!

Ülken tau kişi taudıñ tübine tüsti!

Tiliñdi şığar, qayta jap.

Köziñdi alart qaytalap!»

Aynala twrğan dombıraşılar Nwrğojay batırdıñ sözderine qosılğanday dombıra­sınıñ şanağın sabalap twrdı. Jınnıñ bar ekeni belgili bolğanda eki kömekşi orında­rınan atıp twrıp, Nwrğojay batırdıñ belin arqanmen oray bastadı. Arqannıñ arası­na şıbıqtar tığıp, Nwrğojay batırdıñ denesi qısılğanşa bwray berdi. Bwl kezde Nwrğojay batır gipnozğa wşırağan tärizdi bolıp körindi. Arı-beri jügirip basın şay­qap, eki qolın alğa qaray sozıp twra qaldı. Kömekşiler onı eki qolınan wstap alğan kez­de Nwrğojay batır olarmen birge aynalıp otırıp, tüsiniksiz sözder ayta bastadı.

Biin jalğastıra otırıp, qolına balta aldı da boyına jın kirgen balağa qaray sermep, ürley berdi. Bwdan keyin ol balta basınıñ bir şetimen kökiregin küştep wra bastadı. Baltasın tastay sala, ottan şoq şığarıp auzına laqtırdı. Qıp-qızıl ıstıq temirdi jalağan kezde közderi ayna­lıp, denesi dirildep ketti. Mwnıñ bäri körin­bey twrğan jınnıñ äreketterin qaytalau maqsatında jasalğan edi.

Qaumalap twrğan adamdar «Şaqabay! Şaqabay! Şaqabay!» (Şaqabay degen Nwrğo­jaydıñ batır atası eken) dep wrandadı.

Bwl jınnıñ balanıñ denesinen şıqqanın körsetetin äreket edi. Bwdan keyin baqsı jer­ge swlap tüsti.

Osınday äreketten keyin wzaq äri tereñ wy­qığa batadı eken. Qasındağılar denesin uqalap, basın sipaladı. Bwnday räsimnen soñ ol belgili mölşerde may işui tiis, äytpese onıñ işinen qan ketip, qauipti dertke äkelui mümkin eken.

SÄTSİZ KÜN, MÜŞEL JAS. Qazaqtarda ata-babalarınan qalğan ırımdardı äli wstanatı­nı bayqaladı. Olar ömirin 12 jıldıq ciklğa böledi. Ärbir jıldı januar atauımen ataydı. 25 jäne 37 jastı erekşe qauipti äri sätsiz dep esepteydi. Eger adam osı jastan aman şıqsa, kiimin tügel taratıp beredi. Bwnıñ sebebi ke­leşegin jaña kiimmen qarsı alğısı keledi.

Är otbası aptanıñ belgili bir künin sätsiz sanaydı. Bwl küni köşu turalı söz qozğauğa tıyım salınadı.

Köktemde birinşi ret kün kürkiregennen keyin äyelder dalağa şığıp, üydiñ sırtın ağaş qasıqpen wrıp şığadı. Bwdan aspanda jürgen jındar üyge jolamaydı dep senedi.

Qoyan jılınıñ basında (1951 jıl) kom­munister Temirlik mañayında Qalibekke şabuıl wyımdastırdı. Jaudıñ qaruına toytarıs bere almağan ol halqın jinap, Tibetke qaray betteydi.

Aqpan ayında Täjinordağı qazaqtarğa Ospan batır twtqındalıp, Qalibek kom­munisterdiñ soqqısına wşırağandığı tu­ralı habar jetti. Kösemder tez arada kiiz üylerdi jıqtırdı da, Kunlun ötkelinen asıp, Tibet arqılı batısqa qaray qozğal­dı. Allanıñ kömegimen Käşmirge jetip te qalarmız dep ümittendi.

Borandı Kunlun artta qalsa da, malğa şöp tabu qiınğa soqtı. Mal arıp-aşıp qırılıp jattı. Qazaqtardıñ nietine oray, bwl jer­lerde añşılıqpen aynalısu mümkindigi bol­dı. Erkekter elik, böken jäne taueşki atıp äkeletin. Jelinbey qalğan etti ıstap nemese sürleytin. Jabayı añdardıñ tezegin otqa jağıp paydalandı.

ET JEYTİN JILQILAR. Alla jibergen tağı bir jaqsılıq, «qwlan» dep atalatın qoñır tüsti kişigirim jabayı jılqı boldı. Qazaqtar qwlandı attıñ üstinen atıp alatın. Eti dämdi äri qwnarlı.

Jas kösem Mäjittiñ aytuınşa, olar ar­tılğan etti köşer aldında er-toqımına bay­lap aladı eken. Bir küni Mäjit atınıñ basın qayta-qayta bwrıp kele jatqanın bayqap qala­dı. Bwnıñ sebebi toqımğa baylanğan ettiñ iisi eken. Atınıñ aş ekenin bilgen Mäjit toqtay salıp, etti jegizbekşi boldı. Basında at jegisi kelmey basın tartqanımen, Mäjit etti attıñ auzına küştep tıqtı.

1117016-kopiya

«Söytip, men atıma et jeudi üyrettim. Bauı­rıma aytıp edim, «ol bwnı basqa attar men tüyelerge de üyretip köreyik» dedi. Söytip, attarımız ben tüyelerimiz äldensin dep et beretin boldıq».

Jolauşılardıñ tağı bir qasireti tau au­ruı boldı. Bwl auru onsız da älsirep qalğan qazaqtardı ölimge soqtırıp, jol jüruge jaramsız halge jetkizdi. Äsirese, Tibetke qaray taulı ötkelderde qiın boldı. Bwl aurudıñ bastapqı belgileri: bas auıradı, bas aynalıp, jürek aynidı. Onı emdeu üşin jasalğan em-domdar köbine nätijesiz boldı. Baqsınıñ jın şığaru räsiminen de eşteñe önbedi.

Keyde emşi qattı tırıssa, auru ayığıp ta ketetin. Auırğandardıñ biri baqsığa barıp, özin qwtqaruın ötingeni turalı aytıp ber­gen edi. Baqsı qolındağı ötkir qandauırmen adamnıñ samayındağı tamırlardıñ birin tilip, qanın ağızıptı. Sonda aqqan qoyu qara qan üş keseni toltıradı. Bwdan keyin ol därilik şöp pen matanı qoldanıp, jaranı orap tastaydı. Eki künnen keyin auru ayağınan twrıp ketedi.

On künnen keyin qazaqtar soltüstik jaqtan özderine qaray kele jatqan bir top adam men mal üyirin bayqadı. Bwl Qalibek pen onıñ ruınan qalğandar edi! Qayta kezdesken qazaqtardıñ quanışında şek bolmadı.

Keyin, qauipsizdik maqsatında birikken top qayta ajırap ketti. Dälelhan öz jwrtımen Qalibekke qosıldı, al Qwsayın Täyji men Swltan Şärip bölek ketti.

Qalibektiñ aytuınşa, Tibetti asu jolında onıñ eline jeti ret qarulı şabuıl jasalğan. Bwl saparda onıñ 42 adamı qaqtığısta, 22 adamı tau auruınan ölip, 9 adamı iz-tüzsiz joğa­lıp ketken eken. Bwğan qosa, Tyan'-Şan' men Käşmirdiñ arasında olar 3000 bas qoy, 200 iri qara, 73 jılqı jäne 145 tüyeden ayırılıptı.

BİR QUANIŞ, BİR QAYĞI. Säbidiñ düniege kelui, ölim, toy wzaq sapardıñ ajıramas böli­gine aynalğan edi. Quanış ne qayğı bolsın, ömir üşin tolassız kürestiñ işinde arqanı keñge salatın kezder de bolatın.

Qazaqtar wl men qızdı besikte atastırıp qoyadı. Onı «besik qwda» deydi. Ol taptıq märtebege baylanıstı, mäselen, bay baymen qwda boladı.

Europa dästürinde üylenu şığınınıñ basım böligi qalıñdıqtıñ äkesi tarapınan qarjılansa, qazaqtarda kerisinşe, jigittiñ äkesi qalıñdıqtıñ äkesine «qalıñmal» töleuge mindetti eken.

Qazaqtardıñ baylığı – jılqısınıñ sanında. Keybireuler 40 jılqığa deyin qalıñmal beredi. Sondıqtan, olar wldarımen qatar ädemi qızı bolğanın da qalaydı. Bwnıñ sebebi, wlı üşin bergen qalıñmaldıñ ornı qızın bergende qaytıp keletindiginen bolsa kerek.

Bir üy ekinşi üymen qız berisip, qız alısıp, qarsı qwdalassa, ol üyler qalıñmal bermey-aq qoya saladı.

Atastırıp qoyğan wl nemese qız üylenbey twrıp qaytıs bop ketken jağdayda qaytıs bolğan jigittiñ nemese qızdıñ tuıstarı öz aralarınan onıñ ornına basqa adam beredi. (Jigit pen qız äke jağınan jeti atağa deyin qandas tuıs bolmauı kerek).

Toy köşpen qatar kelgende dästürdiñ köbisin orındau mümkindigi bolmağandıqtan, olar qısqartılatın. Biraq qalıñdıqtı barınşa ädemi kiindiruge tırısadı. Dästür boyınşa, äyelder qızdıñ bas kiimine «üki» tağuğa kelgen jigitti şaşu şaşıp, qarsı aladı.

Molda jastardıñ nekesin jay räsimmen qiıp, Qwrannan ayat oqidı. Sodan soñ işine kümis zat salınğan kesege su qwyıp, onı ürlep, qız ben jigitke beredi. Qız ben jigit sudı işkennen keyin erli-zayıptı atanadı. Jigit pen qızdan keyin eki otbasınıñ müşeleri keseden su wrttaydı.

Toydıñ erekşe köñildi säti – eki qız ben eki jigittiñ än aytıp jarısuı. «Boyı wzın, nar twlğalı batırım», – dep bastaydı qızdıñ biri. «Bärinen de sen swlu», – dep jalğastıradı jigit. «Qwlağıñ men ayağıñ aqılıñnan ülken eken», – dep ekinşi qız qağıta bastaydı. «Köziñ qısıq, mwrnıñ pwşıq», – dep ekinşi jigit ala jöneledi.

Söytip, qızdar men jigitter bir-birimen aytısıp, köñil köteredi. Ol taraptardıñ biri söz taba almay şatasqanğa deyin sozıladı. Osılayşa aytıs barlığınıñ qıran-topan külkisimen ayaqtaladı.

Toyda jwrt türli oyın oynap, küres wyımdastırıp, bäyge jarısqa qatısadı, dombıranıñ kümbirlegen ırğağına bilep köñil köteredi.

Şıñjañnan köşu kezinde batırlıq körsetken tek sarbazdar ğana emes edi.

Bir küni, Şrinagardıñ jaylauında bir top adam maldas qwrıp alqa-qotan otırğan edik. Birneşe qız şette erkekterdiñ äñgimesin tıñdap otırdı. Kenet Qalibektiñ kişi äyeli Müliya küyeuine qarap: «Erim! Jaudıñ bizdiñ auılğa sizder joqta kelgeni esiñizde me?» – dedi.

Äyelder üydi sändeytin oyu-örnekter tigude. Tiginşi äyelder şabıtın tabiğattan – gülderden, japıraqtardan, aladı. Qızdar bar äşekeyin kiip jüredi. Olar qimıldağan sayın kümis teñgeler sıñğırlap twradı.

ERLERŞE KÜRESKEN ANALAR BAR. Sonda Qalibektiñ közi jarq etip, äyeline «aytıp ber» degendey işara bildirdi. Müliyanıñ jüzi alaulap, janarı nwrlana oqiğanı äñ­gimeley bastadı.

«Erim adamdarımen birge auıldan tıs jerde dwşpanmen şayqasıp jatqan. Ayaq astınan bizge qaray şauıp kele jatqan äskerdi bayqadıq. Äyelder balaların kö­tere sap, attarına qaray jügire jöneldi.

Men atqa mingenderdiñ eñ soñğısı edim jäne atım qattı osqırınıp, ornınan tapjılmay twrıp aldı. Kommunisterdiñ oğı at­tıñ ayağın janap ötkende, at atırılıp ketti.

Dwşpannıñ jaqındap qalğanın sezsem de, atımnıñ tizginin säl tartıp, balanı jerden ilip aldım. Kiimime tört oq janap ötkende, üreyim odan sayın küşeydi. Qwday oñdap atım samdağay boldı, söytip quğınşılardı tauda adastırıp kettim.

Köp keşikpey rulas Süleymen degen jigit­ti kezdestirip qaldım, qoy bağıp jür eken. Oğan bolğan oqiğanı aytıp berdim, ekeuimiz auılğa töte jolmen qayta şauıp bardıq. Dwşpannıñ üylerdi tonau üşin keletinin bil­dik. Eki mıltıq tauıp alıp, tığılıp küttik.

Biz oylağanday, olar auılğa qayta keldi. Süleymen oq jaudırıp kep berdi, tonauşı­lar şoşıp, abdırap qaldı. Süleymen bir mıltıqtan atıp jatqanda, men ekinşisin oqtap otırdım. Sol küni erim adamdarımen kelip, quıp şıqqanğa deyin dwşpandı bes sağat boyı auılğa kirgizbey twrdıq. Erim erlik körsetkenimdi, auıldı qwtqarıp qalğanımdı aytıp, meni maqtadı. Ol kündi eşqaşan wmıtpaspın!».

Tibet arqılı 1000 şaqırımnan astam jerdi jedeldete jürgenniñ özinde üş ay uaqıt aldı. Şabuıl bola qaladı-au degen oymen köşpendiler tıñşılar boluı mümkin auıldardı aynalıp ötuge tırıstı.

Al tibettikterge keletin bolsaq, olar qazaqtardıñ öz jerimen ötuine eş qarsılıqsız rwq­sat berdi. Köşip bara jatqan qazaqtar jol körsetu üşin qoyşılardı jaldap otırdı. Tibet te Qıtay kommunistik biliginiñ qorlığın körip jatqan edi.

Ol jaqta köp özennen ötu kerek boldı, al qazaqtardıñ köbi jüzu bilmeytin. Erli-zayıptı­lar bir atqa mingesip, kişkentay balalar anaları­nıñ qwşağına tığıldı. Jas qoyşı jigitter eki qoydan iıqtarına artıp, mwzdı sudı keşip ötti.

TÜRİK ELİNİÑ BIİK PARASATI. Bir küni alıstan mwz qwrsanğan Qaraqorımnıñ silemderi körine bastadı. Şarşap-şaldığıp, jaqsılıqtan ümit üze bastağan köşpendiler taulardı alğaşında sağımğa wqsattı.

Bosqındar Käşmirge jaqın Tibettiñ şetki auılı Rudoktıñ mañında ayaldap, qalaşıqtıñ basşısın qonaqqa şaqırdı. Ti­bettik qonaqqa mıltıq sıyladı, ol qazaqtarğa twz, wn jäne kirpiş şay berdi, şekarağa aparatın joldı körsetip, sät sapar tilep şığarıp saldı.

Käşmirge kireberistegi Pan­gong Co-nıñ mañında olar alğı şeptegi şekaraşılardıñ süz­gisinen ötip, qasietti topıraqqa ayaq bastı.

Töreşi jalaudı sermep qalğanda paluandar bastarın tüyistirip, kürese bastaydı. Käşmir basşıları bosqın qazaqtardı Şrinagarğa ornalastırdı. Alayda jaz şığısımen qazaqtardıñ basım köpşiligi tıyım salınğanına qaramastan qala mañındağı taularğa qaray ağılıp, jaylauğa köşip ketti.

Adam sengisiz jeñiske jetip, osı kündi köre almay qalğandar turalı oylağanda quanıştarı su sepkendey basılatın. Aman jetkenderdiñ arasında balası ne jaqın dosı, tuısı qaytıs bolmağan, twtqınğa tüspegen, joğalmağan bir­de-bir jan joq edi.

Jaña ömir özge de qiındıqtarğa tolı boldı, äytse de, ölim men ömir taytalasıp ötken wzaq joldıñ azabımen salıstırğanda, tük emes, äri­ne. Käşmirdiñ taulı jayılımdarı jergilikti malşılardıñ menşiginde bolğandıqtan, qa­zaqtar bwrınğı ömir saltın jalğastıradı dep aytu qiın edi.

Şrinagar siyaqtı ülken qalanıñ mädenietine qalıptasu qazaqtarğa qiın tidi. Käşmir men Ündistannıñ şınayı qayırımdılığına qosa qazaqtarğa Türkiya Respublikası da kömek qo­lın sozdı. Türkiya bosqındarğa Şıñjañ da­lasına wqsas Anadolı üstirtine qonıstanudı wsındı. Onıñ üstine, türikter qazaqtardıñ tiline wqsas tilde söyleydi, äri olardıñ ata tegi men tarihı da bir.

1952 jıldıñ qaraşa jäne jeltoqsan ayla rında eki jüzge juıq qazaq Käşmirden şığıp, qara jolmen jäne teñizben Türkiyağa attandı. Artınan olarğa tağı seksen bes qazaq qosıldı, bäri jaña elge tamır jayıp, tez üyrenip ketti.

Qalibekpen birge alpıs adam Käşmirde tağı da on segiz ayğa qaludı wyğardı. 1954 jıldıñ mausım ayında olar da Türkiyağa qonıs audardı.

Käşmirdegi bir jılımız da öte şıqtı. Äyelim ekeumiz qaytuğa jinaldıq. Qazaq dostarımız bizdiñ qaluımızdı ötindi, olarğa bizdi de tuğan topıraq şaqırıp jatqanın tüsin­dirdik. Mwnı aytqanda qazaqtar ünsiz qaldı. Tuğan jerdiñ qadirin olardan artıq eşkim de sezinbes, sirä…

Qılşıldağan jas Mäjit, salmaqtı Swltan Şärip, qızuqandı Qalibek bizdi qoştasu qonaqasına şaqırdı. Bäri bir künde! Ädeptigimizdi körsetu üşin barğan är üydiñ tamağın aş adamday jedik.

Surette Minän degen qız bala säl qımsınıp, dombıranıñ äuenimen «Qara jorğa» biin bileude. Ol attıñ tau jolındağı ayañın, jazıq dala tösin dübirletken şabısın bi ırğağımen beyneleude. Al körermender äuenge qosılıp, än salıp, qol soğuda.

QOŞTASARDA ÜY IELERİ JABIRQAÑQI QALDI. Eñ soñında Şrinagar keruen sa­rayındağı Qalibektiñ ekinşi qabattağı üyinde jinaldıq. Üydiñ işi bizge sonşalıqtı tanıs: bwrıştağı oşaqta ot qızaradı, edenge aşıq tüsti töseniş tösel­gen, qabırğada qamşı, beldik, bas kiim ilinip twr. Et jedik, jas qoydıñ sorpasın iştik. Samsağa wqsas, arasına et pen kökönis salıp, üşbwrıştap tüygen tağam men bauırsaqqa toydıq. Jäne qayta-qayta, kesemizdi toltıra şay soraptadıq.

Basqalar da äyelderimen kelipti. Meniñ zayıbım äyelderge äşekeyler, al Swltan Şäriptiñ äyeli oğan bir uıs kümis tiın sıy­ladı. Qalibek äyelderiniñ biri jüzigin şeşip, äyelimniñ sausağına saldı.

Ädette wstamdı keletin er adamdar ke­net közderine jas aldı. Tuğan jerinen tıq­sırılıp, tauqımet tartıp, Täuelsizdiginiñ jolında qwrban bolıp kele jatqan qaysar jandarğa qoştasarda men bılay dedim: «Qa­zaqtıñ naqaq qanın tökkender wzaq jıldar boyı ökinetin boladı äli!».

Avtorı: Milton Dj. Klark

nationalgeographic.kz

Related Articles

  • ŞIÑĞISHAN- OĞIZ HANNIÑ WRPAĞI

    Jwmat ÄNESWLI (Äbilğazınıñ «Türik şejiresi», orıs tarihşıları N.Karamzin men S.Solov'evtiñ tarihi eñbekterine süyenip jazılğan zertteu eñbek) Orta ğasır tarihın, onıñ işinde Şıñğıshannıñ tarihın alğaş jazğan adam -Irandı bilegen Gazan hannıñ uäziri, sayasatker, ğalım Raşid- Ad- Din edi. Raşid –ad- dinge «Şıñğıshannıñ tarihın jaz» dep tapsırğan Gazan han edi. Gazan han Şıñğıshannıñ kenjesi Tolıhannıñ nemeresi Arğınnan (orısşası Argun) tuadı. XIII- ğasırdıñ ayağında Iran biligine Arğın hannan keyin Gazan han taqqa otırdı. Söytip Gazan hannıñ tapsırmasımen Raşid -ad -din 1310-jılı öziniñ «Jamiğat -at -tauarih» attı üş tomdıq tarihın jazıp bitirdi «Jamiğat at tauarihtıñ» qazaqşa mağınası «El tarihı» degendi bildiredi. Bwl tarihi eñbektiñ alğaşqı tomı «Şıñğıshan men Altın orda» tarihına, ekinşisi «Gazanhan twsındağı

  • Tikken tuı jığılmağan Er Jabay

    Ağaşta, biikti aytsañ, qarağaydı ayt,Jigittik, erlikti aytsañ, Bögembaydı ayt!Nayzasınıñ wşına jau mingizgen -Emenäli kereyde er Jabaydı ayt!  Er Jabay batırdıñ  340 jıldıq merey toyı qarsañında, Almatı qalasında qırküyektiñ 15 küni  “Tikken tuı jığılmağan Er Jabay” attı ğılımi konferenciya boldı. Tarihşılar men jazuşılar batırdıñ tarihi erlikteri men auız ädebietindegi tarihi beynesi turalı bayandamalar jasadı. Maqswt Temirbaev, Asqar Säbit, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Jädi Şäkenwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Äbubäkir Qayran, Asqar Sabit, Aybın Äubäkir- qatarlı belgili jazuşılar men tarihşılar, Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.   Er Jabay batırdıñ 340 jıldığına( eki jıldan soñ) oray mwşäyra (körkem şığarma, ğılımi maqala, jır, öleñ t.b) jariyalanatın boldı. Er Jabay batırdıñ atına qor qwru, Qalmaqtardıñ qas jauı bolğan (batırdıñ basın

  • Şejire – Abaq Kerey

    Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı.  “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta

  • Şekara mäselesi şeşilgen kün

    Alaşorda: Suret sırtındağı tarih  Almasbek Äbsadıq Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı. 1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı. Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi

  • Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

    Qazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi. 1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder: * Wltşıl Jastar; * Wltşıl Ziyalılar; * Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı); * Studentter (oquğa tüskender); *Qarapayım jandar (malşı, eginşi); tb Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: