|  | 

تاريح

تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى جانە اتاتۇرىك رەفورمالارى

تالعات جولداسۇلى

تۇرىك ۇلت-ازاتتىق سوعىسى ءبىتىپ، 1922 ج. 11 قازاندا مۋدانيا ءبىتىم شارتى جاسالعاننان كەيىن، بەيبىت كەلىسىمشارتتىڭ رەتى كەلدى. انتانتا ەلدەرى انكارا ۇكىمەتىن دە، ستامبۋل ۇكىمەتىن دە 1922 ج. قاراشادا ۇيىمداستىرىلاتىن كونفەرەنتسياعا شاقىردى. ەكى ۇكىمەتتى بىرگە شاقىرۋ انكارا ۇكىمەتىنىڭ نارازىلىقتارىنا ۇلاستى. دەپۋتاتتار مونارحيانى الىپ تاستاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ، اقىرىندا 1922 ج. 1 قاراشادا وسمانلى مەملەكەتى، ياعني مونارحيالىق باسقارۋ جۇيەسى (Saltanatın Kaldırılması) قۇلاتىلدى. تەك تۇركيانىڭ ۇلتتىق ۇلكەن ءماجىلىسى ۇكىمەتىنىڭ ءومىر سۇرەتىنى ءبىلدىرىلدى. بىراق وسمانلى اۋلەتىنە تيەسىلى حاليفالىق دارەجە ساقتالدى. حاليفانى ءماجىلىس تاعايىندايتىن بولدى. وسىلايشى ستامبۋل ۇكىمەتى جويىلىپ، تۇركيا مەملەكەتى تاريح ساحناسىنا شىقتى. ساياسي رەجيمنىڭ قانداي بولاتىندىعى پىكىرتالاس تاقىرىبىنا اينالدى. حاليفانى جاڭا تۇركيانىڭ باسشىسى رەتىندە كورگىسى كەلەتىندەر دە كوپ بولدى. رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسىن دۇرىس سانايتىن دەپۋتاتتار دا از بولمادى. 1922 ج. 3 قاراشادا سوڭعى وسمانلى ۇكىمەتى ءوزىن-ءوزى تاراتتى. ستامبۋل بيلىگى دە انكارا ۇكىمەتىنىڭ قولىنا كوشتى. 1922 ج. 16 قاراشادا ەسكى سۇلتان ۆاحدەتتين اعىلشىن اسكەريلەرىنىڭ كومەگىمەن ستامبۋلدان قاشىپ شىقتى. ءسويتىپ مالتاعا اپارىلدى. مۇستافا كەمالدىڭ ۇسىنىسىمەن ءماجىلىس ابدۋلمەجيتتى حاليفا ەتىپ سايلادى.

1922 ج. 20 قاراشا – 1923 ج. 4 اقپان جانە 1923 ج. 23 ءساۋىر – 24 شىلدە ارالىعىندا لوزاننادا بەيبىت كەلىسىمشارت كەزدەسۋلەرى تۇركيا، انگليا، فرانتسيا، يتاليا، جاپونيا، گرەكيا، رۋمىنيا جانە يۋگوسلاۆيا ەلدەرى اراسىندا ءوتتى. بۇعاز ماسەلەسىندە سوۆەت وداعى وكىلى شاقىرىلدى. بالگاريا، بەلگيا جانە پورتۋگاليا كەيبىر تاقىرىپتارعا بايلانىستى قاتىستىرىلسا، اقش سىرتتاي باقىلاۋشى بولدى. تۇركيادان مۇستافا كەمالدىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل جيىنعا يسمەت پاشا جىبەرىلدى. ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان بۇل پروتسەسس ۇستەل باسى سوعىسى سيپاتىندا بولدى. لوزاننا بەيبىت كەلىسىمشارتى 5 تاراۋ، 143 باپتان تۇردى. بۇعان ساي سيريامەن اراداعى حاتاي ايماعى جەكە ستاتۋسقا يە بولىپ، شەكارا سىرتىندا قالدى (حاتاي تۇركياعا 1939 ج. قايتارىلدى). وسمانلى مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى وسمان عازيدىڭ اتاسى سۇلەيمەن شاحتىڭ سيريانىڭ جابەر قورعانىنداعى مازارى تۇرىك جەرى سانالاتىن بولدى. يراكپەن اراداعى موسۋل جانە سۇلەيمانيەنىڭ ماسەلەسى ۇزاق تارتىستارعا ۇلاسىپ، شەشىمىن تاپپادى. بۇل ماسەلەنى كونفەرەنتسيادان سوڭ انگليا مەن تۇركيا ەكى جاقتى تالقىلايتىن بولدى. باتىس شەكاراداعى فراكيا ايماعى جانە كەيبىر ارالداردىڭ ماسەلەسىندە تۇركيا مەملەكەتى گرەكيا، يتاليا ەلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلدى. وسمانلى مەملەتكەتى ءوزىنىڭ سوڭعى ءبىر عاسىرلىق ومىرىندە ەۆروپالىق ەلدەردىڭ ىقپالىندا قالىپ، ءوز جەرىندە شەتەلدىكتەرگە ەرەكشە قۇقىقتار (Kapitülasyon) بەرۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. بۇل كونفەرەنتسيادا تالقىلانعان ەڭ قيىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وسى بولسا دا، تۇرىك وكىلدەرى ءوز دەگەنىنەن قايتپاي، شەتەلدىكتەرگە جاسالعان ەرەكشە قۇقىقتاردىڭ بارلىعىن العىزىپ تاستادى. كەلىسىمدەرگە ساي بۇكىل از ۇلتتار تۇرىكيا ازاماتى بولىپ سانالاتىن جانە شىعىس فراكيا مەن انادولىداعى گرەكتەر مەن گرەكياداعى تۇرىكتەر قارسىلىقتى جەر اۋىستىراتىن بولدى. وسمانلى مەملەكەتىنىڭ 1854 جىلدان باستاپ ابدەن باتقان سىرتقى قارىزدارىنىڭ 65 پروتسەنتىن تۇركيا تولەيتىن بولدى. قالعان قارىزداردى وسمانلىدان بولىنگەن ەلدەر تولەيتىن بولىپ كەلىسىلدى. بۇل قارىزداردى تۇركيا 1954 ج تولەپ تاۋىستى. بۇعازدار ۇلتتار ليگاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىندە بولىپ، ەكى جاعاسى قارۋدان تازارتىلۋى كەرەك بولدى (بۇل ماسەلە 1936 ج. مونترە بۇعازدار كەلىسىمىنە ساي تۇركيا پايداسىنا شەشىلدى). وسىلايشا الەم ەلدەرى تاراپىنان تۇركيا رەسمي تۇردە مويىندالدى. بۇدان سوڭ ۇلكەن شيەلەنىستەرگە ۇلاسقان موسۋل ماسەلەسى انگليا-تۇركيا اراسىندا تالقىلانىپ، سوسىن ۇلتتار ليگاسى ارالاسىپ، سوڭىندا 1926 ج. 5 ماۋسىمدا اعىلشىن-تۇرىك كەلىسىمىنە ساي موسۋل ماسەلەسى ءبىتتى. ول بويىنشا موسۋل يراكقا بەرىلدى. لوزاننا كەلىسىمىنەن ەكى جارىم ايدان كەيىن انتانتا ەلدەرى ستامبۋلدى بوساتىپ كەتتى.Талғат Жолдасұлы суреті.

ۇزدىكسىز ون جىلعا سوزىلعان سوعىستان تۇرىك حالقى ابدەن شارشاعان ەدى. سوعىستاردان ەكونوميكانىڭ بۇكىل سالاسى ۇلكەن زارداپ كوردى. ماجىلىستە حاليفانىڭ جاعدايىنا بايلانىستى تارتىستار ءوربىدى. قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ىشىندەگى ەكىنشى توپ دەپ اتالاتىن وپپوزيتسيا حاليفانى مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە كورسەتكىسى كەلەتىن ارەكەتتەر جاسادى. اقىرى 1923 ج. ءساۋىر ايىندا ءبىرىنشى ءماجىلىس جاڭادان سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ، تاراتىلىپ، سايلاۋ ناتيجەسىندە 1923 ج. 11 تامىزدا ەكىنشى تۇركيانىڭ ۇلتتىق ۇلكەن ءماجىلىسى (TBMM) ءوز جۇمىسىن باستادى. 1923 ج. 9 قىركۇيەكتە رۋمەلي جانە انادولى قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى ءوز جۇمىسىن توقتاتىپ، حالىق پارتياسى (Halk Fırkası) بولىپ قايتا قۇرىلعاندىعىن جاريالادى. پارتيا توراعاسى بولىپ مۇستافا كەمال تاعايىندالدى. بۇل پارتيا 1924 ج. 10 قاراشادا رەسپۋبليكالىق حالىقتىق پارتيا (Cumhuriyet Halk Fırkası) بولىپ اتالدى. ەكىنشى ماجىلىسكە 287 دەپۋتات سايلاندى. ءماجىلىس توراعاسى بولىپ مۇستافا كەمال، پرەمەر-مينيستر بولىپ فەتحي بەي (وكيار) تاعايىندالدى. 1923 ج. 13 قازاندا انكارا رەسمي تۇردە تۇركيا مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلدى.

التى عاسىر ءومىر ءسۇرىپ قۇلاعان يمپەريانىڭ ورنىنا 1923 ج. 29 قازاندا جۇيەسى مۇلدەم بولەك تۇركيا رەسپۋبليكاسى مەملەكەتى قۇرىلدى. رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسى جاڭا وسمانلىلار تاراپىنان 1860 جىلداردان باستاپ تالقىلانعان ەدى. مۇستافا كەمال كونستيتۋتسيالىق مونارحيانىڭ ءوزىن قاجەتسىز ساناپ، رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. ەسكى جۇيەنى قورعاعاندار دا بولدى. حالىقتىق پارتيا ىشىندە دە وپپوزيتسيا ورتاعا شىعا باستادى. رەسپۋبليكا جاريالانعاننان كەيىن مۇستافا كەمال پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. فەتحي بەي ءماجىلىس توراعاسى بولدى.

ماجىلىستەگى ۇزاق تارتىستاردان سوڭ 1924 ج. 3 ناۋرىزدا حاليفالىق دəرەجە الىنىپ تاستالىندى (Hilafetin Kaldırılması). شىعارىلعان زاڭعا ساي ابدۋلمەجيد وتباسىمەن شۆەيتسارياعا جىبەرىلدى، وسمانلى اۋلەتىنىڭ مۇشەلەرى دە شەتەلگە شىعارىلدى. 1924 ج. 3 ناۋرىزدا شاريعات جانە ۆاكىفتار باسقارماسى (Şeriye ve Evkaf Vekaleti) دا جابىلىپ، ءدىن ىستەرى مينيسترلىگى قۇرىلدى. ءبىلىمنىڭ بىرىكتىرىلۋى تۋرالى زاڭ (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) شىعارىلىپ، بۇكىل مەدرەسەلەر مەن مەكتەپتەر ۇلتتىق ءبىلىم مينيسترلىگىنە باعىندىرىلدى. 1924 ج. 20 ساۋىردە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. رەسپۋبليكالىق-پارلامەنتتىك جۇيە ورنىعا باستادى. وسىلايشا قۇقىق ەرەجەلەرى دىنگە نەگىزدەلگەن تەوكراتيالىق جۇيە جويىلىپ، قۇقىقتىق، زايىرلى مەملەكەت قۇرىلدى. الەمدە زايىرلى جۇيەگە كوشكەن العاشقى مۇسىلمان مەملەكەتى بولدى. مازحابتار اراسى قۇقىقتىق ەرەجەلەرىنىڭ الۋاندىعىن جويىپ، مۇسىلمان مەن مۇسىلمان ەمەستەردى، ايەل مەن ەركەكتى، بارلىعىنىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جالعىز قۇقىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان كوميسسيالار قۇرىلىپ، باتىس ەۆروپانىڭ ازاماتتىق، قىلمىستىق، اكىمشىلىك ت.ب. قۇقىقتارى اكەلىندى. وسىلايشا ۇلتىنا، نانىم-سەنىمىنە، جىنىسىنا، تابىنا قاراماستان بارلىعى زاڭ الدىندا تەڭ بولدى.29261169_1789811764404178_1652781691279769600_n

بىراق بۇل رەفورمالار مەن قابىلدانعان شەشىمدەر جانە لوزاننادا موسۋل ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپپاۋى، گرەكيامەن اراداعى كيكىلجىڭ، كونستيتۋتسياعا جاسالعان وزگەرىستەر پارتيا ىشىندە وپپوزيتسيا قالىپتاستىردى. پارتيادان كەتكەندەر 1924 ج. 17 قاراشادا پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىن (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) قۇردى، 1925 ج. 5 ماۋسىمدا مەملەكەت تاراپىنان جابىلدى. پارتيانى قۇرۋشىلار ۇلت-ازاتتىق سوعىسى جىلدارىندا باسشىلىقتا بولعان، اتاقتى اسكەرباسىلار كازىم كارابەكير، ءالي فۋات سەكىلدى مۇستافا كەمالدىڭ ەسكى دوستارى ەدى. جابىلۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلاردىڭ ءبىرى ەلدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا قارسىلىق رەتىندە 1925 ج. اقپان-ءساۋىر ايلارىندا وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتاردا شەيح سايت كوتەرىلىسى بولدى. ساۋىردە وتان ساتقىندىعى زاڭىنا ءدىني-ساياسي ماقساتتاعى ۇيىمدار قۇرۋعا تيىم سالىناتىن باپ قوسىلدى، ءدىني ماقساتتا مەملەكەتتىك جۇيەنى وزگەرتۋدى، بۇزۋدى كوزدەۋ وتان ساتقىنى سانالاتىن بولدى. نارازىلىقتارعا قارسى زاڭدار شىعارىلدى. تاۋەلسىزدىك سوتى (İstiklal Mahkemesi) قۇرىلدى. وسىلايشا شەيح سايت كوتەرىلىسى باستىرىلدى. شەيح سايت ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. 1925 ج. قىركۇيەگىندە سوپىلىق حاناكالاردى، ورتالىقتاردى جانە كەسەنەلەردى جابۋ تۋرالى شەشىم شىقتى (Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması). تۇرىك رەسپۋبليكاسى ىشىندە ەشبىر تاريحات، شەيح، ءدارۋىش جانە ءمۇريت بولمايتىندىعى، بۇلارعا ساي كيىم مەن دارەجەلەردىڭ الىنىپ تاستالعاندىعى كورسەتىلدى. 1925 ج. قاراشادا كيىم زاڭى قابىلدانىپ، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە شاپكا كيۋ مىندەتتەلدى. مەملەكەتتە كوممۋنيستىك پروپاگاندالارعا تيىم سالىندى. 1926 ج. ماۋسىم ايىندا يزميردە مۇستافا كەمالعا قاستاندىق ۇيىمداستىرىلدى. قاستاندىق ۇيىمداستىرۋشىلار تۇتقىندالىپ، قاستاندىق ۇيىمداستىرۋ بويىنشا پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى ايىپتالدى. ەسكى يتتيحاتشىلار مەن كازىم كارابەكير، ءالي فۋات، رەفەت پاشا سەكىلدى پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىن قۇرۋشىلار تۇتقىندالدى. تەرگەۋدەن سوڭ اتى اتالعاندار اقتالدى. بۇل جاعدايلار بيلىكتىڭ وزگە ساياسي توپتارعا قارسى، مەرزىمدى باسىلىمدارعا دەگەن قىسىمىن كۇشەيتتى. 1925-1930 جىلدارى حالىقارالىق كۇنتىزبە، ساعات جانە سان قابىلداندى.

مۇستافا كەمال كوپپارتيالىق جۇيەگە ءوتۋ تاجىريبەسىن دە جاسادى. ءوزىنىڭ دوسى فەتحي بەيگە ليبەرالدىق رەسپۋبليكا پارتياسىن (Serbest Cumhuriyet Fırkası) قۇرعىزدى. بۇل پارتيا 1930 ج. 12 تامىز – 17 قاراشا اراسىندا ءۇش اي عانا ءومىر ءسۇردى. وقيعالار باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقان سوڭ پارتيا ءوز-ءوزىن تاراتتى. ليبەرالدىق رەسپۋبليكا پارتياسىنىڭ تاراتىلۋىنان كەيىن 1930 ج. 23 جەلتوقساندا ستامبۋلداعى ناقىشباندي تاريحاتى شەيحىنە باعىنىشتى ءدارۋىش مەحمەتتىڭ يزمير وبلىسى مەنەمەن اۋدانىندا كوتەرىلىسى بولدى. ماحديلىك پىكىردى كوتەرىپ، جاسىل تۋ ۇستاپ، شاريعات جاريالاۋعا ۇمتىلعان كوتەرىلىسشىلەرمەن بولعان ۇلكەن قارۋلى قاقتىعىس اسكەرباسىنىڭ ولىمىمەن اياقتالدى. ءدارۋىش مەحمەت دە سول جەردە ءولتىرىلدى، دوستارى قاشىپ كەتسە دە، قىسقا ۋاقىتتان سوڭ ۇستالدى.

ءبىلىم سالاسىندا دا زايىرلىلىق ۇستانىمدارىنا ساي رەفورمالار جاسالدى. ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماقساتىندا حالىققا وقۋ-جازۋ ۇيرەتىلە باستادى. باستاۋىش، ورتا، جوعارى ءبىلىم بەرەتىن ۇلتتىق مەكتەپتەر، جوعارى وقۋ ورنى قۇرىلدى. 1928 ج. 1 قاراشادا ۇزاق پىكىرتالاستاردان سوڭ لاتىن الفابيتىنە ءوتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. 1934 جىلى كونستيتۋتسياعا (Anayasa) ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ جانە سايلانۋعا قۇقىق بەرەتىن وزگەرىس ەنگىزىلدى. 1934 ج. تەگى تۋرالى زاڭ (Soyadı Kanunu) قابىلدانىپ، حالىق لاقاپ ەمەس ءوز تەگىن كورسەتەتىن ەسىمدەر قولدانۋى كەرەك بولدى. وسى جىلى مۇستافا كەمالعا اتاتۇرىك تەگى بەرىلدى. ۇلتتىق يدەولوگيا جۇرگىزىلدى. وسى ماقساتتا 30-شى جىلدارى ۇلتتىق تاريح جانە ءتىل ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ ءوز جۇمىسىن باستادى.. رەسپۋبليكالىق حالىق پارتياسىنىڭ پرينتسيپتەرى بولعان رەسپۋبليكاشىلدىق، ۇلتشىلدىق، حالىقشىلدىق، مەملەكەتشىلدىك، زايىرلىلىق جانە رەفورماشىلدىق اتتى 6 قاعيدا 1937 ج. كونستيتۋتسياعا دا ەنگىزىلدى. مەشىتتەردە ازان تۇرىكشە وقىلاتىن بولدى. ۇلتشىلدىق پەن باتىسشىلدىق (وركەنيەتتىك) ساياسي پىكىرىن ۇشتاستىرعان ساياسي كوزقاراسقا كەيىن اتاتۇرىكشىلدىك (كەماليزم) دەگەن ات بەرىلدى. سوعىستاردان قاتتى زارداپ كورگەن ەكونوميكا سالاسىندا 1923-1930 جىلدارى رەفورمالار جاسالىنىپ، ليبەرالدىق جۇيە ورناتىلدى. بىراق 30-شى جىلدارداعى الەمدىك كريزيستەردەن سوڭ مەملەكەتشىلدىك، جوسپارلى ەكونوميكا ەنگىزىلدى. سىرتقى ساياساتتا باتىس ەلدەرىمەن دە سوۆەت وداعىمەن دە تاتۋلىق ساياساتىن ۇستاندى. 1923-1950 اراسى تۇركيا تاريحىندا جالعىز پارتيالىق كەزەڭ دەپ اتالادى. 1938 ج. 10 قاراشادا اتاتۇرىك قايتىس بولىپ، ورنىنا كوماندالاس دوسى يسمەت ءينونۇ سايلاندى.

مودەرن تۇركيانى قۇرۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتاتۇرىك رەفورمالارى مودەرنيزم مەن كونسەرۆاتيزمنىڭ، جاڭاشىلدىق پەن ەسكىشىل-داستۇرشىلدىكتىڭ قاقتىعىستارىنا ساحنا بولدى. بۇل رەفورماعا بايلانىستى حالىقتىڭ، تاريحشىلاردىڭ، ساياساتكەرلەردىڭ كوزقاراستارى قاي كەزەڭدە دە ءارتۇرلى…

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: