|  | 

Tarih

Türkiya Respublikasınıñ qwrıluı jäne Atatürik reformaları

Talğat Joldaswlı

Türik wlt-azattıq soğısı bitip, 1922 j. 11 qazanda Mudaniya bitim şartı jasalğannan keyin, beybit kelisimşarttıñ reti keldi. Antanta elderi Ankara ükimetin de, Stambul ükimetin de 1922 j. qaraşada wyımdastırılatın konferenciyağa şaqırdı. Eki ükimetti birge şaqıru Ankara ükimetiniñ narazılıqtarına wlastı. Deputattar monarhiyanı alıp tastau mäselesin köterip, aqırında 1922 j. 1 qaraşada Osmanlı memleketi, yağni monarhiyalıq basqaru jüyesi (Saltanatın Kaldırılması) qwlatıldı. Tek Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi ükimetiniñ ömir süretini bildirildi. Biraq Osmanlı äuletine tiesili halifalıq däreje saqtaldı. Halifanı Mäjilis tağayındaytın boldı. Osılayşı Stambul ükimeti joyılıp, Türkiya memleketi tarih sahnasına şıqtı. Sayasi rejimniñ qanday bolatındığı pikirtalas taqırıbına aynaldı. Halifanı jaña Türkiyanıñ basşısı retinde körgisi keletinder de köp boldı. Respublikalıq basqaru jüyesin dwrıs sanaytın deputattar da az bolmadı. 1922 j. 3 qaraşada soñğı Osmanlı ükimeti özin-özi tarattı. Stambul biligi de Ankara ükimetiniñ qolına köşti. 1922 j. 16 qaraşada eski swltan Vahdettin ağılşın äskerileriniñ kömegimen Stambuldan qaşıp şıqtı. Söytip Mal'tağa aparıldı. Mwstafa Kemaldiñ wsınısımen Mäjilis Abdulmejitti halifa etip sayladı.

1922 j. 20 qaraşa – 1923 j. 4 aqpan jäne 1923 j. 23 säuir – 24 şilde aralığında Lozannada beybit kelisimşart kezdesuleri Türkiya, Angliya, Franciya, Italiya, Japoniya, Grekiya, Rumıniya jäne YUgoslaviya elderi arasında ötti. Bwğaz mäselesinde Sovet Odağı ökili şaqırıldı. Balgariya, Bel'giya jäne Portugaliya keybir taqırıptarğa baylanıstı qatıstırılsa, AQŞ sırttay baqılauşı boldı. Türkiyadan Mwstafa Kemaldiñ tapsırmasımen bwl jiınğa Ismet Paşa jiberildi. Wzaq uaqıtqa sozılğan bwl process üstel bası soğısı sipatında boldı. Lozanna beybit kelisimşartı 5 tarau, 143 baptan twrdı. Bwğan say Siriyamen aradağı Hatay aymağı jeke statusqa ie bolıp, şekara sırtında qaldı (Hatay Türkiyağa 1939 j. qaytarıldı). Osmanlı memleketiniñ negizin qalauşı Osman Ğazidiñ atası Süleymen Şahtıñ Siriyanıñ Jaber qorğanındağı mazarı Türik jeri sanalatın boldı. Irakpen aradağı Mosul jäne Süleymanieniñ mäselesi wzaq tartıstarğa wlasıp, şeşimin tappadı. Bwl mäseleni konferenciyadan soñ Angliya men Türkiya eki jaqtı talqılaytın boldı. Batıs şekaradağı Frakiya aymağı jäne keybir araldardıñ mäselesinde Türkiya memleketi Grekiya, Italiya elderimen kelisimge keldi. Osmanlı memletketi öziniñ soñğı bir ğasırlıq ömirinde Evropalıq elderdiñ ıqpalında qalıp, öz jerinde şeteldikterge erekşe qwqıqtar (Kapitülasyon) beruge mäjbür bolğan edi. Bwl konferenciyada talqılanğan eñ qiın mäselelerdiñ biri osı bolsa da, Türik ökilderi öz degeninen qaytpay, şeteldikterge jasalğan erekşe qwqıqtardıñ barlığın alğızıp tastadı. Kelisimderge say bükil az wlttar Türikiya azamatı bolıp sanalatın jäne Şığıs Frakiya men Anadolıdağı Grekter men Grekiyadağı Türikter qarsılıqtı jer auıstıratın boldı. Osmanlı memleketiniñ 1854 jıldan bastap äbden batqan sırtqı qarızdarınıñ 65 procentin Türkiya töleytin boldı. Qalğan qarızdardı Osmanlıdan bölingen elder töleytin bolıp kelisildi. Bwl qarızdardı Türkiya 1954 j tölep tauıstı. Bwğazdar Wlttar Ligasınıñ qauipsizdiginde bolıp, eki jağası qarudan tazartıluı kerek boldı (Bwl mäsele 1936 j. Montre Bwğazdar Kelisimine say Türkiya paydasına şeşildi). Osılayşa älem elderi tarapınan Türkiya resmi türde moyındaldı. Bwdan soñ ülken şielenisterge wlasqan Mosul mäselesi Angliya-Türkiya arasında talqılanıp, sosın Wlttar Ligası aralasıp, soñında 1926 j. 5 mausımda Ağılşın-Türik kelisimine say Mosul mäselesi bitti. Ol boyınşa Mosul Irakqa berildi. Lozanna kelisiminen eki jarım aydan keyin Antanta elderi Stambuldı bosatıp ketti.Талғат Жолдасұлы суреті.

Üzdiksiz on jılğa sozılğan soğıstan Türik halqı äbden şarşağan edi. Soğıstardan ekonomikanıñ bükil salası ülken zardap kördi. Mäjiliste halifanıñ jağdayına baylanıstı tartıstar örbidi. Qwqıq Qorğau wyımınıñ işindegi Ekinşi Top dep atalatın oppoziciya halifanı memlekettiñ basşısı retinde körsetkisi keletin äreketter jasadı. Aqırı 1923 j. säuir ayında birinşi Mäjilis jañadan saylau ötkizu turalı şeşim şığarıp, taratılıp, saylau nätijesinde 1923 j. 11 tamızda ekinşi Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi (TBMM) öz jwmısın bastadı. 1923 j. 9 qırküyekte Rumeli jäne Anadolı Qwqıq Qorğau wyımı öz jwmısın toqtatıp, Halıq partiyası (Halk Fırkası) bolıp qayta qwrılğandığın jariyaladı. Partiya törağası bolıp Mwstafa Kemal tağayındaldı. Bwl partiya 1924 j. 10 qaraşada Respublikalıq halıqtıq partiya (Cumhuriyet Halk Fırkası) bolıp ataldı. Ekinşi Mäjiliske 287 deputat saylandı. Mäjilis törağası bolıp Mwstafa Kemal, Prem'er-ministr bolıp Fethi Bey (Okiar) tağayındaldı. 1923 j. 13 qazanda Ankara resmi türde Türkiya memleketiniñ astanası bolıp bekitildi.

Altı ğasır ömir sürip qwlağan imperiyanıñ ornına 1923 j. 29 qazanda jüyesi müldem bölek Türkiya Respublikası Memleketi qwrıldı. Respublikalıq basqaru jüyesi Jaña Osmanlılar tarapınan 1860 jıldardan bastap talqılanğan edi. Mwstafa Kemal Konstituciyalıq monarhiyanıñ özin qajetsiz sanap, respublikalıq basqaru jüyesin engizdi. Eski jüyeni qorğağandar da boldı. Halıqtıq partiya işinde de oppoziciya ortağa şığa bastadı. Respublika jariyalanğannan keyin Mwstafa Kemal prezident bolıp saylandı. Fethi Bey Mäjilis törağası boldı.

Mäjilistegi wzaq tartıstardan soñ 1924 j. 3 naurızda Halifalıq dəreje alınıp tastalındı (Hilafetin Kaldırılması). Şığarılğan zañğa say Abdulmejid otbasımen Şveycariyağa jiberildi, Osmanlı äuletiniñ müşeleri de şetelge şığarıldı. 1924 j. 3 naurızda Şariğat jäne Vakıftar Basqarması (Şeriye ve Evkaf Vekaleti) da jabılıp, Din isteri ministrligi qwrıldı. Bilimniñ Biriktirilui turalı Zañ (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) şığarılıp, bükil medreseler men mektepter Wlttıq bilim ministrligine bağındırıldı. 1924 j. 20 säuirde jaña Konstituciya qabıldandı. Respublikalıq-parlamenttik jüye ornığa bastadı. Osılayşa qwqıq erejeleri dinge negizdelgen teokratiyalıq jüye joyılıp, qwqıqtıq, zayırlı memleket qwrıldı. Älemde zayırlı jüyege köşken alğaşqı mwsılman memleketi boldı. Mazhabtar arası qwqıqtıq erejeleriniñ aluandığın joyıp, mwsılman men mwsılman emesterdi, äyel men erkekti, barlığınıñ zañ aldındağı teñdigin qamtamasız etu üşin jalğız qwqıq jüyesi engizildi. Ädilet ministrligi tarapınan komissiyalar qwrılıp, Batıs Evropanıñ Azamattıq, Qılmıstıq, Äkimşilik t.b. qwqıqtarı äkelindi. Osılayşa wltına, nanım-senimine, jınısına, tabına qaramastan barlığı zañ aldında teñ boldı.29261169_1789811764404178_1652781691279769600_n

Biraq bwl reformalar men qabıldanğan şeşimder jäne Lozannada Mosul mäselesiniñ şeşimin tappauı, Grekiyamen aradağı kikiljiñ, Konstituciyağa jasalğan özgerister partiya işinde oppoziciya qalıptastırdı. Partiyadan ketkender 1924 j. 17 qaraşada Progressşil Respublika Partiyasın (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) qwrdı, 1925 j. 5 mausımda memleket tarapınan jabıldı. Partiyanı qwruşılar Wlt-azattıq soğısı jıldarında basşılıqta bolğan, ataqtı äskerbasılar Kazım Karabekir, Äli Fuat sekildi Mwstafa Kemaldıñ eski dostarı edi. Jabıluına sebep bolğan jağdaylardıñ biri eldegi jürgizilip jatqan reformalarğa qarsılıq retinde 1925 j. aqpan-säuir aylarında oñtüstik-şığıs aymaqtarda Şeyh Sayt köterilisi boldı. Säuirde Otan Satqındığı zañına dini-sayasi maqsattağı wyımdar qwruğa tiım salınatın bap qosıldı, dini maqsatta memlekettik jüyeni özgertudi, bwzudı közdeu otan satqını sanalatın boldı. Narazılıqtarğa qarsı zañdar şığarıldı. Täuelsizdik sotı (İstiklal Mahkemesi) qwrıldı. Osılayşa Şeyh Sayt köterilisi bastırıldı. Şeyh Sayt ölim jazasına kesildi. 1925 j. qırküyeginde sopılıq hanakalardı, ortalıqtardı jäne kesenelerdi jabu turalı şeşim şıqtı (Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması). Türik Respublikası işinde eşbir tarihat, şeyh, däruiş jäne mürit bolmaytındığı, bwlarğa say kiim men därejelerdiñ alınıp tastalğandığı körsetildi. 1925 j. qaraşada Kiim zañı qabıldanıp, memlekettik qızmetkerlerge şapka kiyu mindetteldi. Memlekette kommunistik propagandalarğa tiım salındı. 1926 j. mausım ayında Izmirde Mwstafa Kemalğa qastandıq wyımdastırıldı. Qastandıq wyımdastıruşılar twtqındalıp, qastandıq wyımdastıru boyınşa Progressşil Respublika Partiyasınıñ müşeleri ayıptaldı. Eski Ittihatşılar men Kazım Karabekir, Äli Fuat, Refet Paşa sekildi Progressşil Respublika Partiyasın qwruşılar twtqındaldı. Tergeuden soñ atı atalğandar aqtaldı. Bwl jağdaylar biliktiñ özge sayasi toptarğa qarsı, merzimdi basılımdarğa degen qısımın küşeytti. 1925-1930 jıldarı halıqaralıq küntizbe, sağat jäne san qabıldandı.

Mwstafa Kemal köppartiyalıq jüyege ötu täjiribesin de jasadı. Öziniñ dosı Fethi Beyge Liberaldıq Respublika partiyasın (Serbest Cumhuriyet Fırkası) qwrğızdı. Bwl partiya 1930 j. 12 tamız – 17 qaraşa arasında üş ay ğana ömir sürdi. Oqiğalar baqılaudan şığıp bara jatqan soñ partiya öz-özin tarattı. Liberaldıq Respublika partiyasınıñ taratıluınan keyin 1930 j. 23 jeltoqsanda Stambuldağı Naqışbandi tarihatı şeyhine bağınıştı Däruiş Mehmettiñ Izmir oblısı Menemen audanında köterilisi boldı. Mahdilik pikirdi köterip, jasıl tu wstap, şariğat jariyalauğa wmtılğan köterilisşilermen bolğan ülken qarulı qaqtığıs äskerbasınıñ ölimimen ayaqtaldı. Däruiş Mehmet de sol jerde öltirildi, dostarı qaşıp ketse de, qısqa uaqıttan soñ wstaldı.

Bilim salasında da zayırlılıq wstanımdarına say reformalar jasaldı. Sauatsızdıqtı joyu maqsatında halıqqa oqu-jazu üyretile bastadı. Bastauış, orta, joğarı bilim beretin wlttıq mektepter, joğarı oqu ornı qwrıldı. 1928 j. 1 qaraşada wzaq pikirtalastardan soñ latın alfabitine ötu turalı şeşim şığarıldı. 1934 jılı Konstituciyağa (Anayasa) äyelderge dauıs beru jäne saylanuğa qwqıq beretin özgeris engizildi. 1934 j. Tegi turalı Zañ (Soyadı Kanunu) qabıldanıp, halıq laqap emes öz tegin körsetetin esimder qoldanuı kerek boldı. Osı jılı Mwstafa Kemalğa Atatürik tegi berildi. Wlttıq ideologiya jürgizildi. Osı maqsatta 30-şı jıldarı wlttıq Tarih jäne Til Instituttarı qwrılıp öz jwmısın bastadı.. Respublikalıq Halıq partiyasınıñ principteri bolğan respublikaşıldıq, wltşıldıq, halıqşıldıq, memleketşildik, zayırlılıq jäne reformaşıldıq attı 6 qağida 1937 j. Konstituciyağa da engizildi. Meşitterde azan türikşe oqılatın boldı. Wltşıldıq pen Batısşıldıq (örkeniettik) sayasi pikirin wştastırğan sayasi közqarasqa keyin Atatürikşildik (Kemalizm) degen at berildi. Soğıstardan qattı zardap körgen ekonomika salasında 1923-1930 jıldarı reformalar jasalınıp, liberaldıq jüye ornatıldı. Biraq 30-şı jıldardağı älemdik krizisterden soñ memleketşildik, josparlı ekonomika engizildi. Sırtqı sayasatta Batıs elderimen de Sovet Odağımen de tatulıq sayasatın wstandı. 1923-1950 arası Türkiya tarihında jalğız partiyalıq kezeñ dep ataladı. 1938 j. 10 qaraşada Atatürik qaytıs bolıp, ornına komandalas dosı Ismet Inönü saylandı.

Modern Türkiyanı qwru maqsatın közdegen Atatürik reformaları modernizm men konservatizmniñ, jañaşıldıq pen eskişil-dästürşildiktiñ qaqtığıstarına sahna boldı. Bwl reformağa baylanıstı halıqtıñ, tarihşılardıñ, sayasatkerlerdiñ közqarastarı qay kezeñde de ärtürli…

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: