|  | 

Tarih

Türkiya Respublikasınıñ qwrıluı jäne Atatürik reformaları

Talğat Joldaswlı

Türik wlt-azattıq soğısı bitip, 1922 j. 11 qazanda Mudaniya bitim şartı jasalğannan keyin, beybit kelisimşarttıñ reti keldi. Antanta elderi Ankara ükimetin de, Stambul ükimetin de 1922 j. qaraşada wyımdastırılatın konferenciyağa şaqırdı. Eki ükimetti birge şaqıru Ankara ükimetiniñ narazılıqtarına wlastı. Deputattar monarhiyanı alıp tastau mäselesin köterip, aqırında 1922 j. 1 qaraşada Osmanlı memleketi, yağni monarhiyalıq basqaru jüyesi (Saltanatın Kaldırılması) qwlatıldı. Tek Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi ükimetiniñ ömir süretini bildirildi. Biraq Osmanlı äuletine tiesili halifalıq däreje saqtaldı. Halifanı Mäjilis tağayındaytın boldı. Osılayşı Stambul ükimeti joyılıp, Türkiya memleketi tarih sahnasına şıqtı. Sayasi rejimniñ qanday bolatındığı pikirtalas taqırıbına aynaldı. Halifanı jaña Türkiyanıñ basşısı retinde körgisi keletinder de köp boldı. Respublikalıq basqaru jüyesin dwrıs sanaytın deputattar da az bolmadı. 1922 j. 3 qaraşada soñğı Osmanlı ükimeti özin-özi tarattı. Stambul biligi de Ankara ükimetiniñ qolına köşti. 1922 j. 16 qaraşada eski swltan Vahdettin ağılşın äskerileriniñ kömegimen Stambuldan qaşıp şıqtı. Söytip Mal'tağa aparıldı. Mwstafa Kemaldiñ wsınısımen Mäjilis Abdulmejitti halifa etip sayladı.

1922 j. 20 qaraşa – 1923 j. 4 aqpan jäne 1923 j. 23 säuir – 24 şilde aralığında Lozannada beybit kelisimşart kezdesuleri Türkiya, Angliya, Franciya, Italiya, Japoniya, Grekiya, Rumıniya jäne YUgoslaviya elderi arasında ötti. Bwğaz mäselesinde Sovet Odağı ökili şaqırıldı. Balgariya, Bel'giya jäne Portugaliya keybir taqırıptarğa baylanıstı qatıstırılsa, AQŞ sırttay baqılauşı boldı. Türkiyadan Mwstafa Kemaldiñ tapsırmasımen bwl jiınğa Ismet Paşa jiberildi. Wzaq uaqıtqa sozılğan bwl process üstel bası soğısı sipatında boldı. Lozanna beybit kelisimşartı 5 tarau, 143 baptan twrdı. Bwğan say Siriyamen aradağı Hatay aymağı jeke statusqa ie bolıp, şekara sırtında qaldı (Hatay Türkiyağa 1939 j. qaytarıldı). Osmanlı memleketiniñ negizin qalauşı Osman Ğazidiñ atası Süleymen Şahtıñ Siriyanıñ Jaber qorğanındağı mazarı Türik jeri sanalatın boldı. Irakpen aradağı Mosul jäne Süleymanieniñ mäselesi wzaq tartıstarğa wlasıp, şeşimin tappadı. Bwl mäseleni konferenciyadan soñ Angliya men Türkiya eki jaqtı talqılaytın boldı. Batıs şekaradağı Frakiya aymağı jäne keybir araldardıñ mäselesinde Türkiya memleketi Grekiya, Italiya elderimen kelisimge keldi. Osmanlı memletketi öziniñ soñğı bir ğasırlıq ömirinde Evropalıq elderdiñ ıqpalında qalıp, öz jerinde şeteldikterge erekşe qwqıqtar (Kapitülasyon) beruge mäjbür bolğan edi. Bwl konferenciyada talqılanğan eñ qiın mäselelerdiñ biri osı bolsa da, Türik ökilderi öz degeninen qaytpay, şeteldikterge jasalğan erekşe qwqıqtardıñ barlığın alğızıp tastadı. Kelisimderge say bükil az wlttar Türikiya azamatı bolıp sanalatın jäne Şığıs Frakiya men Anadolıdağı Grekter men Grekiyadağı Türikter qarsılıqtı jer auıstıratın boldı. Osmanlı memleketiniñ 1854 jıldan bastap äbden batqan sırtqı qarızdarınıñ 65 procentin Türkiya töleytin boldı. Qalğan qarızdardı Osmanlıdan bölingen elder töleytin bolıp kelisildi. Bwl qarızdardı Türkiya 1954 j tölep tauıstı. Bwğazdar Wlttar Ligasınıñ qauipsizdiginde bolıp, eki jağası qarudan tazartıluı kerek boldı (Bwl mäsele 1936 j. Montre Bwğazdar Kelisimine say Türkiya paydasına şeşildi). Osılayşa älem elderi tarapınan Türkiya resmi türde moyındaldı. Bwdan soñ ülken şielenisterge wlasqan Mosul mäselesi Angliya-Türkiya arasında talqılanıp, sosın Wlttar Ligası aralasıp, soñında 1926 j. 5 mausımda Ağılşın-Türik kelisimine say Mosul mäselesi bitti. Ol boyınşa Mosul Irakqa berildi. Lozanna kelisiminen eki jarım aydan keyin Antanta elderi Stambuldı bosatıp ketti.Талғат Жолдасұлы суреті.

Üzdiksiz on jılğa sozılğan soğıstan Türik halqı äbden şarşağan edi. Soğıstardan ekonomikanıñ bükil salası ülken zardap kördi. Mäjiliste halifanıñ jağdayına baylanıstı tartıstar örbidi. Qwqıq Qorğau wyımınıñ işindegi Ekinşi Top dep atalatın oppoziciya halifanı memlekettiñ basşısı retinde körsetkisi keletin äreketter jasadı. Aqırı 1923 j. säuir ayında birinşi Mäjilis jañadan saylau ötkizu turalı şeşim şığarıp, taratılıp, saylau nätijesinde 1923 j. 11 tamızda ekinşi Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi (TBMM) öz jwmısın bastadı. 1923 j. 9 qırküyekte Rumeli jäne Anadolı Qwqıq Qorğau wyımı öz jwmısın toqtatıp, Halıq partiyası (Halk Fırkası) bolıp qayta qwrılğandığın jariyaladı. Partiya törağası bolıp Mwstafa Kemal tağayındaldı. Bwl partiya 1924 j. 10 qaraşada Respublikalıq halıqtıq partiya (Cumhuriyet Halk Fırkası) bolıp ataldı. Ekinşi Mäjiliske 287 deputat saylandı. Mäjilis törağası bolıp Mwstafa Kemal, Prem'er-ministr bolıp Fethi Bey (Okiar) tağayındaldı. 1923 j. 13 qazanda Ankara resmi türde Türkiya memleketiniñ astanası bolıp bekitildi.

Altı ğasır ömir sürip qwlağan imperiyanıñ ornına 1923 j. 29 qazanda jüyesi müldem bölek Türkiya Respublikası Memleketi qwrıldı. Respublikalıq basqaru jüyesi Jaña Osmanlılar tarapınan 1860 jıldardan bastap talqılanğan edi. Mwstafa Kemal Konstituciyalıq monarhiyanıñ özin qajetsiz sanap, respublikalıq basqaru jüyesin engizdi. Eski jüyeni qorğağandar da boldı. Halıqtıq partiya işinde de oppoziciya ortağa şığa bastadı. Respublika jariyalanğannan keyin Mwstafa Kemal prezident bolıp saylandı. Fethi Bey Mäjilis törağası boldı.

Mäjilistegi wzaq tartıstardan soñ 1924 j. 3 naurızda Halifalıq dəreje alınıp tastalındı (Hilafetin Kaldırılması). Şığarılğan zañğa say Abdulmejid otbasımen Şveycariyağa jiberildi, Osmanlı äuletiniñ müşeleri de şetelge şığarıldı. 1924 j. 3 naurızda Şariğat jäne Vakıftar Basqarması (Şeriye ve Evkaf Vekaleti) da jabılıp, Din isteri ministrligi qwrıldı. Bilimniñ Biriktirilui turalı Zañ (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) şığarılıp, bükil medreseler men mektepter Wlttıq bilim ministrligine bağındırıldı. 1924 j. 20 säuirde jaña Konstituciya qabıldandı. Respublikalıq-parlamenttik jüye ornığa bastadı. Osılayşa qwqıq erejeleri dinge negizdelgen teokratiyalıq jüye joyılıp, qwqıqtıq, zayırlı memleket qwrıldı. Älemde zayırlı jüyege köşken alğaşqı mwsılman memleketi boldı. Mazhabtar arası qwqıqtıq erejeleriniñ aluandığın joyıp, mwsılman men mwsılman emesterdi, äyel men erkekti, barlığınıñ zañ aldındağı teñdigin qamtamasız etu üşin jalğız qwqıq jüyesi engizildi. Ädilet ministrligi tarapınan komissiyalar qwrılıp, Batıs Evropanıñ Azamattıq, Qılmıstıq, Äkimşilik t.b. qwqıqtarı äkelindi. Osılayşa wltına, nanım-senimine, jınısına, tabına qaramastan barlığı zañ aldında teñ boldı.29261169_1789811764404178_1652781691279769600_n

Biraq bwl reformalar men qabıldanğan şeşimder jäne Lozannada Mosul mäselesiniñ şeşimin tappauı, Grekiyamen aradağı kikiljiñ, Konstituciyağa jasalğan özgerister partiya işinde oppoziciya qalıptastırdı. Partiyadan ketkender 1924 j. 17 qaraşada Progressşil Respublika Partiyasın (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) qwrdı, 1925 j. 5 mausımda memleket tarapınan jabıldı. Partiyanı qwruşılar Wlt-azattıq soğısı jıldarında basşılıqta bolğan, ataqtı äskerbasılar Kazım Karabekir, Äli Fuat sekildi Mwstafa Kemaldıñ eski dostarı edi. Jabıluına sebep bolğan jağdaylardıñ biri eldegi jürgizilip jatqan reformalarğa qarsılıq retinde 1925 j. aqpan-säuir aylarında oñtüstik-şığıs aymaqtarda Şeyh Sayt köterilisi boldı. Säuirde Otan Satqındığı zañına dini-sayasi maqsattağı wyımdar qwruğa tiım salınatın bap qosıldı, dini maqsatta memlekettik jüyeni özgertudi, bwzudı közdeu otan satqını sanalatın boldı. Narazılıqtarğa qarsı zañdar şığarıldı. Täuelsizdik sotı (İstiklal Mahkemesi) qwrıldı. Osılayşa Şeyh Sayt köterilisi bastırıldı. Şeyh Sayt ölim jazasına kesildi. 1925 j. qırküyeginde sopılıq hanakalardı, ortalıqtardı jäne kesenelerdi jabu turalı şeşim şıqtı (Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması). Türik Respublikası işinde eşbir tarihat, şeyh, däruiş jäne mürit bolmaytındığı, bwlarğa say kiim men därejelerdiñ alınıp tastalğandığı körsetildi. 1925 j. qaraşada Kiim zañı qabıldanıp, memlekettik qızmetkerlerge şapka kiyu mindetteldi. Memlekette kommunistik propagandalarğa tiım salındı. 1926 j. mausım ayında Izmirde Mwstafa Kemalğa qastandıq wyımdastırıldı. Qastandıq wyımdastıruşılar twtqındalıp, qastandıq wyımdastıru boyınşa Progressşil Respublika Partiyasınıñ müşeleri ayıptaldı. Eski Ittihatşılar men Kazım Karabekir, Äli Fuat, Refet Paşa sekildi Progressşil Respublika Partiyasın qwruşılar twtqındaldı. Tergeuden soñ atı atalğandar aqtaldı. Bwl jağdaylar biliktiñ özge sayasi toptarğa qarsı, merzimdi basılımdarğa degen qısımın küşeytti. 1925-1930 jıldarı halıqaralıq küntizbe, sağat jäne san qabıldandı.

Mwstafa Kemal köppartiyalıq jüyege ötu täjiribesin de jasadı. Öziniñ dosı Fethi Beyge Liberaldıq Respublika partiyasın (Serbest Cumhuriyet Fırkası) qwrğızdı. Bwl partiya 1930 j. 12 tamız – 17 qaraşa arasında üş ay ğana ömir sürdi. Oqiğalar baqılaudan şığıp bara jatqan soñ partiya öz-özin tarattı. Liberaldıq Respublika partiyasınıñ taratıluınan keyin 1930 j. 23 jeltoqsanda Stambuldağı Naqışbandi tarihatı şeyhine bağınıştı Däruiş Mehmettiñ Izmir oblısı Menemen audanında köterilisi boldı. Mahdilik pikirdi köterip, jasıl tu wstap, şariğat jariyalauğa wmtılğan köterilisşilermen bolğan ülken qarulı qaqtığıs äskerbasınıñ ölimimen ayaqtaldı. Däruiş Mehmet de sol jerde öltirildi, dostarı qaşıp ketse de, qısqa uaqıttan soñ wstaldı.

Bilim salasında da zayırlılıq wstanımdarına say reformalar jasaldı. Sauatsızdıqtı joyu maqsatında halıqqa oqu-jazu üyretile bastadı. Bastauış, orta, joğarı bilim beretin wlttıq mektepter, joğarı oqu ornı qwrıldı. 1928 j. 1 qaraşada wzaq pikirtalastardan soñ latın alfabitine ötu turalı şeşim şığarıldı. 1934 jılı Konstituciyağa (Anayasa) äyelderge dauıs beru jäne saylanuğa qwqıq beretin özgeris engizildi. 1934 j. Tegi turalı Zañ (Soyadı Kanunu) qabıldanıp, halıq laqap emes öz tegin körsetetin esimder qoldanuı kerek boldı. Osı jılı Mwstafa Kemalğa Atatürik tegi berildi. Wlttıq ideologiya jürgizildi. Osı maqsatta 30-şı jıldarı wlttıq Tarih jäne Til Instituttarı qwrılıp öz jwmısın bastadı.. Respublikalıq Halıq partiyasınıñ principteri bolğan respublikaşıldıq, wltşıldıq, halıqşıldıq, memleketşildik, zayırlılıq jäne reformaşıldıq attı 6 qağida 1937 j. Konstituciyağa da engizildi. Meşitterde azan türikşe oqılatın boldı. Wltşıldıq pen Batısşıldıq (örkeniettik) sayasi pikirin wştastırğan sayasi közqarasqa keyin Atatürikşildik (Kemalizm) degen at berildi. Soğıstardan qattı zardap körgen ekonomika salasında 1923-1930 jıldarı reformalar jasalınıp, liberaldıq jüye ornatıldı. Biraq 30-şı jıldardağı älemdik krizisterden soñ memleketşildik, josparlı ekonomika engizildi. Sırtqı sayasatta Batıs elderimen de Sovet Odağımen de tatulıq sayasatın wstandı. 1923-1950 arası Türkiya tarihında jalğız partiyalıq kezeñ dep ataladı. 1938 j. 10 qaraşada Atatürik qaytıs bolıp, ornına komandalas dosı Ismet Inönü saylandı.

Modern Türkiyanı qwru maqsatın közdegen Atatürik reformaları modernizm men konservatizmniñ, jañaşıldıq pen eskişil-dästürşildiktiñ qaqtığıstarına sahna boldı. Bwl reformağa baylanıstı halıqtıñ, tarihşılardıñ, sayasatkerlerdiñ közqarastarı qay kezeñde de ärtürli…

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: