|  |  | 

Twlğalar Qazaq şejiresi

Eki ğasır saqtalğan batır şapanı

Batır şapanı
«Jeti atasın bilmegen jetimdiktiñ belgisi», «Jeti atasın bilmegen
jetesiz»… Aytuğa ğana oñay sözder ärine. Qağıs estigen bolıp qwlaqpen
tıñdağan adamğa qazaqtıñ köp maqalınıñ biri siyaqtanğanımen, sanağa
siñirip mimen tıñdağan adamğa bwdan artıq auır, bwdan artıq aşşı söz
joq. «Qwlaqpen emes mimen tıñda..»deytin mwndayda qazaq satirasınıñ
atası Ospanhan Äubäkirov .
«Qazaq ruğa bölinbeydi, rudan qwraladı» deytini bar, «jüzge bölingenniñ
jüzi küysin, ruğa bölingen u işip ölsin» degen haharman atamızdıñ. Öz
şıqqantegin, öz äuletin bilu keyingi wrpaqqa wğındıru, üyretu degen söz
wlttıq sanadan rulıq sananı joğarı qoyu degen söz emes. Jañağı jetesiz
jetim atanbauı üşin. Eñ mañızdısı tektilikti tu etip, qan tazalğın saqtau
üşin. Jeti atasın jetik meñgergen jetkinşek jar tañdağanda jaza baspay,
jaqınımen üylenu degendi oyına da almaydı. Mwnday asıl qasiet
januarlardan jılqı balasına, janı bar pendelerden qazaqqa ğana tän
bolsa kerek.
Öz tegin tügendep, jeti atasın bilu degen, atın atap jipke tizgendey etip
jatqa soğu emes. (Qazir köp sandı qazaq solay tüsinedi.) Meniñşe, öziñniñ
keşe kim ekeniñdi bil, sol arqılı ruhıñdı oyat, namısıñdı janı degen söz.
Anığıraq aytqanda, qara qıldı qaq jarğan hanıñ twğımı boldıñ ba ?
Onda sen qaraşağa kömektes, qazirgi halıqqa han bolu qolıñnan kelmesede,
aynalañdağı ağayınıñdı wyıstırıp wstaytın wlt jandı bol. Auzı dualı
abız bidiñ wrpağı şığarsıñ? Onda sen ädil bol, tuğandarıñdı tozdırmay
wstauğa törelik ayt. Otanıñdı bilemeseñ de, otbasıña ädil bilik jürgiz.
Tipti sen bahadwr batırdıñ wrpağı şığarsıñ? Onda batıl bol, Ömirdiñ ör
kökirek dauıldarına qarsı twrarlıq qauqarıñ bolsın. Älsizderge aqılşı,
qorğansızğa qorğan bol. Otanıñ üşin otqa tüsuden taiın ba. Meyli sen jeti
atañnan beri jarlı adam bolğan şığarsıñ ? Onda sen öziñdi köteruge tırıs.
Öziñnen keyingi wrpaqtar önege twtsın. Mine meniñ biluimşe, sipay
qamşılap aytqanda tegiñdi tüsinu degen osı. Tolığıraq toqtaluğa bolar edi,
taqırıptan alşaqtap ketermiz. Aytpağım atam turalı, atam kigen şapan
turalı edi.
Endeşe, taqırbımızdıñ twzdıq sözin seuip alğasın, aytar oyımızdan köp
auıtqımay, keler sözdiñ arnasın solay qaray ağıtqanmız jön siyaqtı.

Bizdiñ auıl ejelden ertis özeniniñ qwyar bası, Ör altay topırağın meken
etken. Kök türiktiñ twlparlar twyağınıñ izi qalğan Altay ata qonıs, bağzı
babalarmızdan qalğan menşik mekenimiz edi. Büginde «Quertis qalaşığı»
dep atalatın alqapta, bwrındarı bizdiñ atalarmız egin salğan. Halıqtı
ğasır aunasa da asırap kelgen «Käri toğam» boyında kürek wstağan kariyalar
üzilmeytin. Ertis özinen jırıp alınğan toğamğa jıldar bolğan desedi
jwrıt. Basında «İzğwttı batır toğamı» uaqıt öte kele «Käri toğam»
atanım ketken toğamnıñ boyı jağalay egistik atızı edi. Eginge sudı aydap
salıp, küregine süyenip demalğanda aytatın kariyalardıñ jırı bar twğın.
Mingeni İzğwttınıñ wzın keri at,
Moynına asınğanı almas bolat.
İzğwttı ötip ketken zamanında,
Üyinde tulap ötken mıñ-san qalmaq…
Mingeni İzdekeñniñ sağaq bozdı,
İzdekeñ bwrşaqtatıp toptan ozdı.
Nemene ozıp-ozbay qayran dünie,
Handarğa qapılısta twtqın boldı.
İzdekeñ keler bolsañ tezirek kel,
Baytalday ayğırı ölgen eliñ tozdı…
Balamız, beyğambız. Et qwlaqpen estisekte oyınıñ qızığımen onday
dünielerge köñil audarmaytın kez. (Keyin ğoy, jazar köbeygende jan-talasa
jañalıq izdeytin ädettiñ qalıptasqanı). Aradan san jıldar salıp, bir
oratı kelgende ösken aulıma barıp qaldım. Alıstan altı jasar bala kelse,
auldağı alpıs jasar qarıt amandasa baratın qazaqı salttıñ halıq
sanasınan öşpegen kezi. Auzı dualı abız qariyalarmen ötken-ketkendi
aytıp, özimizdi eseydige balap talay dastarhandas boldım.
Sonday sälihalı otırıstıñ birinde tarihşı zerttermen Qabdırahıman
Şadırwlı atamız:
─ Balam tuğan jerden jıraqta jürsiñ, ata qonısıñdı ardaqtap, jeti atañdı
jete tüsinip jür. Sende bir tektiniñ twyağısıñ ğoy .. ─ dep tarihi äñgimeniñ
tiegin ağıttı.

─ Seniñ jetinşi atañ Janbala degen bay bolğan. Qazaq şonjarlarınıñ
bedeli men baylğınıñ körki jılqı tüligi. Jäkeñniñde ondağan ayğır üyri
bolsa kerek. Jılqıların qısta otarğa jiberip özi apta arasında barıp hal-
aqualın bilip jüretin körinedi. Jılqışıları qos-qostan bolıp,kündiz-
tüni jılqı soñında boladı.
Bir jılı qısta Janbalanıñ jılqışıları qosına twlımı toqpaqtay bir
qalmaq kezdey soq payda boladı. Öne boyında tal mini joq,eki közi
qaraqattay jaudıraydı. Eşkim oğan « qaydan kelip,qaydan jürsiñ?» dep
swramaydı. Älgi qalmaq jüre kele jılqışılarmen birge üyir-şüyri
bolıp,qazan asıp,as-su pısırısadı. Keyde jılqı küzetterine de birge
şığadı. İstegen isteriniñ bäri de tındırımdı,maydan qılşıq suırğanday
bolğan soñ jılqışılarda senim baylaydı.
Qıstıñ birneşe ayın it-qwssız,wrı- qarıdan aman ötkizgen jılqışılar,
köktem kelisimen otardan qaytadı. Jılqışılar Janbalağa mal jağdayın
ayta otırıp,qıs ortasınan beri qostarına bir qalmaq jigittiñ payda
bolğandığın mälimdeydi. Onıñ qıstay adaldıqpen jwmıs istep özderine
jaqsı qolğanat bolğanın aytadı. Mal iesi olardıñ bwl oljaların teris
körmey,rizalığın bildiredi.
Arada biraz jıldar ötedi. Künderdiñ birinde auıl bozbalaları bwl
qalmaqtıñ jigit emes,qız ekendigin bayqap qaladı. Bwl jañalıqtı birden
bayğa jetkizedi.
─ Onda, ─ deydi Janbala quanışı keyippen:
─ Qız bolsa,tipti jaqsı eken. Endi özi tañdağan bir jigitke tisin!-dep onı
şaqırıp alıp,män-jäydi swraydı. Qalmaq öziniñ qobda jerinde bir baydıñ
jar degende jalğız qızı ekendigin,jemeñqor äkesi zorlap basqa bir bay
şalğa bermekşi bolğandığın aytadı. Bwl qorlıqqa şıdamağan aru bir
tünde tuğan elin tastap Altay jaqqa qaşıp ötken. Esti qız qaytıp ol
jaqqa ayaq baspaytındığın, basqa eşkimge de timey, Janbalağa ğana tyuge
razı ekendigin aytadı. Janbala üş äyelimen aqıldasa kele qızdı aludı
wyğaradı. Jıl ötpey mwñğwl qız düniege altın asıqtay wl äkeledi. Bay
balasına jürgen izi qwttı bolsın dep İzğwttı dep at qoyadı.
Mine sol İzğwttı babañ öse kele alısqandı alıp wratın, tireskenniñ tizesin
bügetin kökjal batırğa aynaladı. Bizdiñ arğı atalarmız 1780-1790
jıldardıñ özinde qazirgi Qıtay aumağına qarastı Altay aymağınıñ Qaba,
Jemeney audandarına kerege jayıp, irge kömip ülgirgen. Ol kezde Altaydı
mekendep otırğan moñğol taypaları bolsa da olarmen birde qatu, birde tatu

bolıp köşti toqtatqan joq. Köştiñ aldı 1820 jılğa kelgende Ör Altaydıñ
osı Köktoğay, Şiñgil jerlerine deyin jetti. Qazaq köşi Ör Altaydı tolıq
ielenip qalmastan, qazirgi moñğoliyanıñ Qobda öñirine deyin taban tiredi. Bir
sözben aytqanda ejelgi türki dalasına qayta qonıstanu barısında İzğwttı
batır ayanıp qalğan joq. Eliniñ top bastar serkesi, halqınıñ qorğap qalar
qalqanı bolğan batır şaması 1836 jıldarı jau qolınan jazım boladı…
Aur kürsingen qariya qolındağı şayın wrttap qoyıp sözin jalğadı:
─ Düiede bes mıñnan astam wlt bolsa, sonıñ eki jüzine ğana erkiti el bolu
baqıtı bwyrğan. Bwl baqıt qaraşa qazaqtıñ basınada qondı. Osı baqıtqa
jetu üşin qazaq dalası qanşama qaharman wldarınan ayrldı. Sağan
eskerterim eki ğasır ötsede eskirmegen İzğwttı babañnan qalğan mwra bar.
Sonı ata mekenge alıp ketseñ jarar edi…
Şındığında şaldıñ wzaq äñgimesinen şarşañqırap otır edim. Mına
derekti estigende eleñ ete qaldım. Män-jaydı atanıñ auzınan tolıq
wqqanan keyin, kelesi küni-aq mwranı izdeuge şıqtım.
Köp ayaldamay köneniñ közi, eskiniñ izindey bolğan jädigerlerdi Dadaywlı
Mäulhan aqsaqaldıñ üyinen taptıq. Üy iesi men amandıq-saulıq swrasqanan
keyin nazarmız alıp şapanğa tüsti. Ğasır asqan şapandı qasietke balap köp
eşkimge körsetpeytin körinedi. Osıdan az jıl ğana memelekettik mädeni
mwra tizimine engen desedi. Öz kezinde batırdıñ tau twlğalı bolğanı körinip-
aq twr! Bügingingiñ bizdey jigitteringen eku-üşeu şapanğa erkin siyadı.
Şapannıñ boy wzındığı 138sm, jeñiniñ wzındığı 94sm, eki iğınıñ keñdigi
64sm, jağasınıñ diyametiri 62sm şamasında. Al beliniñ keñdigi 194sm bolsa
eteginiñ ülkendigi 234smge deyin jetedi. Bahadwr babamızdıñ aruağı
qoldasın dep qasietti kiimdi bizde kiip kördik. Aytpaqşı batır şapanımen
qosa saqtalğan, ertede erler tağatın kiseniñ qapşığı jäne bılğarı qaltağa
salınğan dwğalıq bar. Bwl dünielerdiñ barlğın batır közi tirisinde
qoldanğan. Manağı kariyanıñ aytuı boyınşa İzğwttı babamız 1836 jılı
qaza bolsa, onda mına jädigerlerge jüz seksen bir jıl bolğan eken. Asıl
mwra arada eki ğasırğa jeteqabıl uaqıt salıp babadan bizge jetipti.
Jwmadil Jarqınbek

kerey.kz

Related Articles

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

  • QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI

    Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl. Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız. 1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına

  • ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI 

    Şağın Saraptama Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil. Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes: Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler); Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb); Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu; Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı”

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: