|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شىڭجاڭ-پاتشالىق رەسەي مەنتسين ۇكىمەتى اراسىندا ايقىن شەكارا كەلسىمى بولماعان

Eldeç Orda суреті.بۇل سۋرەتتە قىتايدىڭ شىڭجاڭ (新疆) پروۆينتسسياسىنداعى (ولكەسىندەگى) نەگىزگى اسكەري كۇشى شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ كارتاسى. قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ تىلىندە ايتقاندا شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس كورپۋسى نەمەسە شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس بازاسى (新疆生产建设兵团). ولاي دەپ اتاۋىنىڭ باستى سەبەبى- شىڭجاڭ اشىلماعان تىڭ ولكە بولعاندىقتان كوممۋنيستەردىڭ العاشقى اسكەري لەگى تىڭنان جەر يگەرىپ، تىڭنان اسكەري قالا سالۋىنا، سوعۋىنا تۋرا كەلگەن. سول سەبەپتى كوممۋنيست اسكەرلەر ءھام قورعانىس قولعاناتى ءھام ءوندىرىس پەن قۇرلىستىڭ بارىپ كەل، شاۋىپ كەل جۇمىسشىسى بولعان. باجايلاپ كارتاعا قاراپ وتىرساڭىز، قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس كورپۋسى مەن سوعىس كازارماسى قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن سولتۇستىك شىڭجاڭعا جيى ورىنالاسقان. ىلە اڭعارى، ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس-كۇنشىعىس جاقتارى، تارباعاتايدىڭ ۇرىمجىگە تۇسپاتۇس ميداي جازىق يەن بوزدالاسى مەن قازاقستانمەن شەكارا تۇسى جانە التاي تاۋلارىنىڭ شەكارا جاقتارى سونىمەن بىرگە ەرەنقابىرعامەن كىرىسكەن تاۋ قاپتالدارى دەرلىكتەي قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس بازاسىنا اينالعان. مۇنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى نە؟
ءبىز شاما شارقىمىزشا بۇل سۇراققا تالداۋ جاساپ كورەيىك:Eldeç Orda суреті.
ءبىرىنشى سەبەبى، “قازاق قاۋپى” فاكتورى. ءبىز بۇنى بۇعان دەيىن دە تىلگە تيەك ەتكەمىز. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ جەر-سۋ ماسەلەسى كسرو تاراپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن استىرتىن تالاستاعى جەر بولعان. اتاپ ايتساق پاتشالىق رەسەي مەن تسين ۇكىمەتى اراسىندا بۇل ءوڭىردىڭ ايقىن ءارى انىق شەكارا كەلسىمى بولماعان، ۋاقىتشا شەكارا كەلىسىمى بولعان. كەزى كەلگەندە ەكى جاق شەكارا كەلسىمىن بۇزىپ جاڭالاپ وتىرعان، بىراق نەگىزگى شەكارا باسىمدىلىعى رەسەي جاعىندا بولعان. پاتشالىق رەسەي گومينداڭ بيلىگى كەزىندە دە ءوزىنىڭ شەكاراداعى باسىمدىق كۇشىن ساقتاپ وتىرعان، بۇل وڭىردە ءتورت ۇلكەن كونسۋل قۇرىپ، ەركىن رەسەي ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىن ۇستەمدىككە شىعارعان. سوۆەتتىك كەزەڭدە دە بۇل وڭىرگە ون مىڭداپ اسكەر كىرگىزىپ ياڭ زىڭشين مەن شىڭ دۋباننىڭ ساياسي ماسەلەلەرىن شەشىپ وتىرعان (مىسالى، 1933-34 جىلى سوۆەت ەكى مىڭ اسكەرىن ۇرىمجىگە دەيىن اپارىپ قورشاۋداعى شىڭ دۋباندى قۇتقارعان). سول سەبەپتى بۇل ءوڭىر (سولتۇستىك شىڭجاڭ) رەسەيدىڭ ىقپالىندا بولعان. 1939-49 جىلدار اراسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت پەن سوۆەت ماسكەۋ اراسىندا نەمەسە ماسكەۋ مەن نان كين (南京) اراسىندا اشىق قىرعيقاباق تايتالاس باستالىپ كەتەدى. سوۆەت بۇل ءوڭىردى ءبولىپ ءبىرىن وزىنە (قازاقتار), ءبىرىن وداقتاس ۇيعىرستان عىپ قۇرۋعا تىرىسادى… كەيىن كوممۋنيست قىتاي بيلىككە كەلگەن سوڭ (1949) بۇل ءوڭىر (1951-1954) جانە دە سوۆەتتىك ماسكەۋ مەن سوۆەتتىك وداقتاس رەسپۋبيليكالار شىلاۋىندا (قازاق سسر) بولادى. قىتاي مەن سوۆەت اراسىنداعى شەكارا سىزىعى تولىق كەلىسىم ماقۇلىنا كونبەي ۋاقىتى ۇزارتىلا بەرەدى، كەرەك دەسەڭىز كوممۋنيست قىتاي مەن كوممۋنيست سوۆەت اراسىنداعى قىرعيقاباق تۇسشايىسۋعا بايلانىستى شەكارا قورعانىسى جۇزدەگەن رەت بۇزىلىپ تۇردى. وسىعان بايلانىستى سەمەي مەن وسكەمەن جانە جەتىسۋ وڭىرىنە ماسكەۋ اسكەري قورعانىسىن كۇشەيتىپ ارنايى وق تۇمسىق زىمىراندارىن قىتايعا قاراتىپ قويسا، قىتاي دا جالما جان اسكەري قورعانىسىن ارتتىرىپ سولتۇستىك شىڭجاڭدى وڭايعا بەرمەۋ مەن بەرىلمەۋدىڭ قامىن جاسادى. تىڭنان اسكەري قالا سالدى، اسكەري قالالارعا اسكەري تۇرعىندار ورنالاستىرىپ قىتايلاردىڭ سانىن اسكەري باعدارلاما ارقىلى ون ەسەگە كوبەيتتى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە 100% قىتايلار تۇراتىن ءزاۋلىم اسكەري قالا-قالاشىقتار پايدا بولدى. ماسكەۋ دە قۇر قول قاراپ تۇرعان جوق 100% ورىستار تۇراتىن اسكەري، يادرو قورعانىس پەن ءوندىرىس قالالارىن سالدى.

ەكىنشى سەبەپ: شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسى. ەستەرىڭىزدە بولسا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وسى پاراقشامدا جانە The Qazaq Times گازەتىندە وسى تىڭ تاقىرىپ تۋرالى ەڭ العاش تىلگە تيەك ەتكەمىن. الدا وسى تىڭ تاقىرىپتى جان-جاقتى تالداپ عىلمي ساراپتاما جاساماقپىن. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارى ەكى ساياسي بلوككا ءبولىنىپ ءبىرى شارقي تۇركىستان، ءبىرى چين تۇركىستان بولىپ استىرتىن جويقىن ساياسي قاقتىعىسقا بارعان-دى. ماسكەۋ مەن نان كين نەمەسە ماسكەۋ مەن پەكين نەشە ونداعان ديپلوماتيالىق ديالوگتار ارقىلى شاوقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ، بۇل ءوڭىردى ۋاقىتشا قىتاي كوممۋنيستەرى تارابىنا قالدىرىپ سىرت موڭعوليانى وزىنە قاراتقان-دى. 50- جىلداردىڭ سوڭى سوۆەت-قىتاي سۋىق ساياسي كىربەڭىنە بايلانىستى بۇل ءوڭىردى ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭدى موڭعوليا مەن سەمەي-جەتىسۋ اسكەري بلوگى اوقىلى قورشاپ تارتىپ الماق بولادى. اۋەلى بۇل وڭىردە استىرتىن ءۇشىنشى شىعىس تۇركىستان سوتسسياليستىك رەسپۋبيليكاسىن قۇرۋدىڭ ساياسي جوباسىن جاسايدى. قىتايعا كانال-راديو ارقىلى (مىسالى- الاتاۋ كانالى) اقپاراتتىق شابۋىل جاساپ، ىشتەگى انتيقىتايشىل كۇشتەرگە دەم بەرىپ ساياسي اۋانمەن ۇشىقتاي باستايدى. وسى سەبەپتى، بۇل وڭىردەگى قىتايدىڭ قورعانىس بازاسى كۇشەيە تۇسەدى. سوۆەتتى جاپپاي جامانداۋ ناۋقانى بەلەڭ الادى. امەريكا جاق تا سوۆەتتىڭ قىتايداعى ىقپالىن سەيىلتۋ ءۇشىن سوۆەت-قىتاي اراسىنداعى سابىرسىزدىققا “اقىل” ايتىپ كيلىگە باستايدى. بۇل جەردە تايۆان فاكتورىن دا ەسكەرگەن ءجون.Eldeç Orda суреті.

ءۇشىنشى سەبەپ: قازاقتار وتە شوعىرلى قونىس تەپكەن ءوڭىر. بۇل ءوڭىر قازاقتار ءبىرشاما جيى قونىس تەپكەن ءوڭىر جانە قازاق سسرمەن، قازاقستانمەن جانە موڭعوليا بايان-ولگيمەن مادەني، رۋxاني ءھام ساياسي بايلانىسى قويۋ بولدى. قىتاي كوممۋنيستەرىنە دەيىن ءار ايماق، ءار اۋدان، وكرۋگتەرىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە جوعارى بولدى. ول وڭىردەردە قازاقستانشىل، سوۆەتشىل جانە تۇتاس قازاقتى بىرىكتىرۋگە قۇلشىنعان تۇلعالار ءبىرشاما كوپ بولدى. تۇراقتى شەكارا كۇزەتى مەن شەكارا ءتارتىبى وسال بولعاندىقتان ەكى جاقتاعى ۇلتتىق رۋxاني بايلانىس ۇزىلمەدى. وسى بايلانىس شىڭجاڭ قازاقتارىنا ەكى جولدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى. ءبىرى، قازاق سسرعا قوسىلۋ; ەكىنشىسى، قىتايدا قازاق سسر سياقتى جەكە اۆتونوميالى ولكە قۇرۋ. وسى ەكى جول قىتاي قازاقتارىندا ءۇش رەت قايتالاندى، ۇشەۋى دە ءۇش ءتۇرلى ساياسي كەزەڭ-ءدى. ءبىرىنشى رەت 1918-1920 جىلدارى; ەكىنشىسى 1944-1954 جىلدارى; ءۇشىنشىسى 1983-1984 جىلدارى; بىراق، ءۇش كەزەڭدە دە قازاقتار تولىق نەگىزدەگى ساياسي اۆتونوميا قۇرۋ ارماندارىنا جەتە المادى. كەرىسىنشە قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن وڭىرلەر اكىمشىلىك بولشەكتەۋگە ۇشىراپ تۇتاس اۋماقتىڭ 40% اۆتونومياعا قاراستى بولدى دا، 60% جەرلەر قازاق اۆتونومياسىنىڭ سىرتىندا قالىپ قويدى. كوممۋنيست بيلىك اسكەري قورعانىستى كۇشەيتىپ قازاقتاردىڭ ساياسي دەسىن باسىپ تاستادى. بۇنى الدا “قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ كۇرەسى” دەيتىن تاقىرىپپەن تىڭ دەرەك ساراپتاما ويلارىممەن تولىق جازىپ شىعۋعا تىرىسامىن. قازىر سولتۇستىك شىڭجاڭداعى قازاقتار تۇرعان ءوڭىردىڭ ءبارى اسكەري قامال، كازارما، اسكەري قالا-قالاشىق پەن اسكەري ءوندىرىس-قۇرلىس وشاعىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ وتىر.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

ءبىر قىزىعى شىڭجاڭنىڭ دەموگرافيالىق ساناعىنا شىڭجاڭداعى اسكەري قورعانىس پەن ءوندىرىس كورپۋسىنىڭ جان-سانى كىرمەيدى. ولاردىڭ قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان سولتۇستىك شىڭجاڭداعى ۇزىن سانى ەكى جارىم ميلليوننان اسادى (ونىڭ ىشىندە اسكەر دە كىرەدى، اسكەردىڭ قاتىن، بالا-شاعاسى دا كىرەدى). بىراق، شىڭجاڭ ساناعىنا جاتقىزىلمايدى. ورتالىق پەكيندەگى ۇكىمەت ولاردى تىكە باسقارادى، سول سەبەپتى شىڭجاڭ ولكەلىك بيلىگىنىڭ ءتىسى ولارعا باتپايدى.

Eldeç Ordaنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • ريم بيلەۋشىلەرى ۇلى دالادان بارعان با؟

    يتەلى رۋى – ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى. اتاۋى جاعىنان يتەلى كادىمگى يتەلگى قۇستىڭ اتاۋىنىڭ عاسىرلار لەگىندە ع، گ ارىپتەرى تۇسۋىنە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاقتان العاندا، يد-تەلى، يدي-تەلە بولىپ ەجەلگى التايلىق تەلەلەردىڭ ءبىر بۇتاعى بولۋى مۇمكىن. يد-تەلى، يدي-تەلە اتاۋلارى ولاردى جەر-تەلەلەرى(وتىرىقشى تەلە) جانە قاسقىردى توتەم ەتكەن تەلەلەر رەتىندە كورسەتە الادى. يتەلىنىڭ شەجىرە بويىنشا كوكبۇلاق دەگەن اتانىڭ نەمەرەسى ەكەنىن تانىساق، كوك ءسوزىنىڭ قۇدايى سيپاتتار مەن كوك بورىگە، كيەگە قاتىستىلىعىن ەسكەرسەك يت ءسوزىنىڭ ءارى جاعىندا قاسقىر توتەمى جاتادى. يتاليانداردىڭ يت ەمگەن(قاسقىر ەمگەن) ەكى بالانى توتەم ساناپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن يتەلى اتاۋىنان يتەليا(يتاليا) بولىپ تۇرعانىن بىلە الامىز. ونىڭ ۇستىنە كوكبۇلاق اتالاتىن كەي جەردى حالىق كوكەبۇلاق دەپ تە ايتادى. كوكەبۇلاق – تىۆا

  • ايا سوفيا نەگە مۇراجايعا ايلاندىرىلدى؟!؟

    ايا سوفيا ايلاناسىنداعى داۋعا نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن ونىڭ 1934 جىلى نەلىكتەن مۇراجايعا ايلاندىرىلعانىن بىلمەك ءلازىم. بۇگىنگى احۋالمەن وتكەنگە باعا بەرۋگە بولمايدى، سول ۋاقىتتىڭ شىندىعىن ءبىلۋ شارت. وسمان پاتشالىعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ 30 قازان 1918 ج. اتاقتى “موندروس شارتىنا” قول قويدى، بۇل شارت بويىنشا وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەردىڭ جەڭىسىن مويىنداپ، ەل بيلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، ءىس جۇزىندە ىدىراپ كەتتى. وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەرمەن فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج ماڭىنداعى سەۆر (Sevres) قالاشىعىندا 10 تامىز 1920 ج. سوڭعى شارتقا قول قويدى. “سەۆر شارتى” دەپ اتالعان وسى حالىقارالىق قۇجاتقا جەڭىمپاز ەلدەر رەتىندە: بريتانيا يمپەرياسى، فرانتسيا، يتاليا، گرەتسيا، جاپونيا، ارمەنيا، بەلگيا، پولشا، پورتۋگاليا، حيجاز پاتشالىعى، رۋمىنيا، سەربيا، چەحيا، حورۆاتيا قول قويىپتى، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان پاتشالىعى

  • شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

  • كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن. ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت. ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس. كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: