|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شىڭجاڭ-پاتشالىق رەسەي مەنتسين ۇكىمەتى اراسىندا ايقىن شەكارا كەلسىمى بولماعان

Eldeç Orda суреті.بۇل سۋرەتتە قىتايدىڭ شىڭجاڭ (新疆) پروۆينتسسياسىنداعى (ولكەسىندەگى) نەگىزگى اسكەري كۇشى شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ كارتاسى. قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ تىلىندە ايتقاندا شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس كورپۋسى نەمەسە شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس بازاسى (新疆生产建设兵团). ولاي دەپ اتاۋىنىڭ باستى سەبەبى- شىڭجاڭ اشىلماعان تىڭ ولكە بولعاندىقتان كوممۋنيستەردىڭ العاشقى اسكەري لەگى تىڭنان جەر يگەرىپ، تىڭنان اسكەري قالا سالۋىنا، سوعۋىنا تۋرا كەلگەن. سول سەبەپتى كوممۋنيست اسكەرلەر ءھام قورعانىس قولعاناتى ءھام ءوندىرىس پەن قۇرلىستىڭ بارىپ كەل، شاۋىپ كەل جۇمىسشىسى بولعان. باجايلاپ كارتاعا قاراپ وتىرساڭىز، قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس كورپۋسى مەن سوعىس كازارماسى قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن سولتۇستىك شىڭجاڭعا جيى ورىنالاسقان. ىلە اڭعارى، ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس-كۇنشىعىس جاقتارى، تارباعاتايدىڭ ۇرىمجىگە تۇسپاتۇس ميداي جازىق يەن بوزدالاسى مەن قازاقستانمەن شەكارا تۇسى جانە التاي تاۋلارىنىڭ شەكارا جاقتارى سونىمەن بىرگە ەرەنقابىرعامەن كىرىسكەن تاۋ قاپتالدارى دەرلىكتەي قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس بازاسىنا اينالعان. مۇنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى نە؟
ءبىز شاما شارقىمىزشا بۇل سۇراققا تالداۋ جاساپ كورەيىك:Eldeç Orda суреті.
ءبىرىنشى سەبەبى، “قازاق قاۋپى” فاكتورى. ءبىز بۇنى بۇعان دەيىن دە تىلگە تيەك ەتكەمىز. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ جەر-سۋ ماسەلەسى كسرو تاراپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن استىرتىن تالاستاعى جەر بولعان. اتاپ ايتساق پاتشالىق رەسەي مەن تسين ۇكىمەتى اراسىندا بۇل ءوڭىردىڭ ايقىن ءارى انىق شەكارا كەلسىمى بولماعان، ۋاقىتشا شەكارا كەلىسىمى بولعان. كەزى كەلگەندە ەكى جاق شەكارا كەلسىمىن بۇزىپ جاڭالاپ وتىرعان، بىراق نەگىزگى شەكارا باسىمدىلىعى رەسەي جاعىندا بولعان. پاتشالىق رەسەي گومينداڭ بيلىگى كەزىندە دە ءوزىنىڭ شەكاراداعى باسىمدىق كۇشىن ساقتاپ وتىرعان، بۇل وڭىردە ءتورت ۇلكەن كونسۋل قۇرىپ، ەركىن رەسەي ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىن ۇستەمدىككە شىعارعان. سوۆەتتىك كەزەڭدە دە بۇل وڭىرگە ون مىڭداپ اسكەر كىرگىزىپ ياڭ زىڭشين مەن شىڭ دۋباننىڭ ساياسي ماسەلەلەرىن شەشىپ وتىرعان (مىسالى، 1933-34 جىلى سوۆەت ەكى مىڭ اسكەرىن ۇرىمجىگە دەيىن اپارىپ قورشاۋداعى شىڭ دۋباندى قۇتقارعان). سول سەبەپتى بۇل ءوڭىر (سولتۇستىك شىڭجاڭ) رەسەيدىڭ ىقپالىندا بولعان. 1939-49 جىلدار اراسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت پەن سوۆەت ماسكەۋ اراسىندا نەمەسە ماسكەۋ مەن نان كين (南京) اراسىندا اشىق قىرعيقاباق تايتالاس باستالىپ كەتەدى. سوۆەت بۇل ءوڭىردى ءبولىپ ءبىرىن وزىنە (قازاقتار), ءبىرىن وداقتاس ۇيعىرستان عىپ قۇرۋعا تىرىسادى… كەيىن كوممۋنيست قىتاي بيلىككە كەلگەن سوڭ (1949) بۇل ءوڭىر (1951-1954) جانە دە سوۆەتتىك ماسكەۋ مەن سوۆەتتىك وداقتاس رەسپۋبيليكالار شىلاۋىندا (قازاق سسر) بولادى. قىتاي مەن سوۆەت اراسىنداعى شەكارا سىزىعى تولىق كەلىسىم ماقۇلىنا كونبەي ۋاقىتى ۇزارتىلا بەرەدى، كەرەك دەسەڭىز كوممۋنيست قىتاي مەن كوممۋنيست سوۆەت اراسىنداعى قىرعيقاباق تۇسشايىسۋعا بايلانىستى شەكارا قورعانىسى جۇزدەگەن رەت بۇزىلىپ تۇردى. وسىعان بايلانىستى سەمەي مەن وسكەمەن جانە جەتىسۋ وڭىرىنە ماسكەۋ اسكەري قورعانىسىن كۇشەيتىپ ارنايى وق تۇمسىق زىمىراندارىن قىتايعا قاراتىپ قويسا، قىتاي دا جالما جان اسكەري قورعانىسىن ارتتىرىپ سولتۇستىك شىڭجاڭدى وڭايعا بەرمەۋ مەن بەرىلمەۋدىڭ قامىن جاسادى. تىڭنان اسكەري قالا سالدى، اسكەري قالالارعا اسكەري تۇرعىندار ورنالاستىرىپ قىتايلاردىڭ سانىن اسكەري باعدارلاما ارقىلى ون ەسەگە كوبەيتتى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە 100% قىتايلار تۇراتىن ءزاۋلىم اسكەري قالا-قالاشىقتار پايدا بولدى. ماسكەۋ دە قۇر قول قاراپ تۇرعان جوق 100% ورىستار تۇراتىن اسكەري، يادرو قورعانىس پەن ءوندىرىس قالالارىن سالدى.

ەكىنشى سەبەپ: شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسى. ەستەرىڭىزدە بولسا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وسى پاراقشامدا جانە The Qazaq Times گازەتىندە وسى تىڭ تاقىرىپ تۋرالى ەڭ العاش تىلگە تيەك ەتكەمىن. الدا وسى تىڭ تاقىرىپتى جان-جاقتى تالداپ عىلمي ساراپتاما جاساماقپىن. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارى ەكى ساياسي بلوككا ءبولىنىپ ءبىرى شارقي تۇركىستان، ءبىرى چين تۇركىستان بولىپ استىرتىن جويقىن ساياسي قاقتىعىسقا بارعان-دى. ماسكەۋ مەن نان كين نەمەسە ماسكەۋ مەن پەكين نەشە ونداعان ديپلوماتيالىق ديالوگتار ارقىلى شاوقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ، بۇل ءوڭىردى ۋاقىتشا قىتاي كوممۋنيستەرى تارابىنا قالدىرىپ سىرت موڭعوليانى وزىنە قاراتقان-دى. 50- جىلداردىڭ سوڭى سوۆەت-قىتاي سۋىق ساياسي كىربەڭىنە بايلانىستى بۇل ءوڭىردى ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭدى موڭعوليا مەن سەمەي-جەتىسۋ اسكەري بلوگى اوقىلى قورشاپ تارتىپ الماق بولادى. اۋەلى بۇل وڭىردە استىرتىن ءۇشىنشى شىعىس تۇركىستان سوتسسياليستىك رەسپۋبيليكاسىن قۇرۋدىڭ ساياسي جوباسىن جاسايدى. قىتايعا كانال-راديو ارقىلى (مىسالى- الاتاۋ كانالى) اقپاراتتىق شابۋىل جاساپ، ىشتەگى انتيقىتايشىل كۇشتەرگە دەم بەرىپ ساياسي اۋانمەن ۇشىقتاي باستايدى. وسى سەبەپتى، بۇل وڭىردەگى قىتايدىڭ قورعانىس بازاسى كۇشەيە تۇسەدى. سوۆەتتى جاپپاي جامانداۋ ناۋقانى بەلەڭ الادى. امەريكا جاق تا سوۆەتتىڭ قىتايداعى ىقپالىن سەيىلتۋ ءۇشىن سوۆەت-قىتاي اراسىنداعى سابىرسىزدىققا “اقىل” ايتىپ كيلىگە باستايدى. بۇل جەردە تايۆان فاكتورىن دا ەسكەرگەن ءجون.Eldeç Orda суреті.

ءۇشىنشى سەبەپ: قازاقتار وتە شوعىرلى قونىس تەپكەن ءوڭىر. بۇل ءوڭىر قازاقتار ءبىرشاما جيى قونىس تەپكەن ءوڭىر جانە قازاق سسرمەن، قازاقستانمەن جانە موڭعوليا بايان-ولگيمەن مادەني، رۋxاني ءھام ساياسي بايلانىسى قويۋ بولدى. قىتاي كوممۋنيستەرىنە دەيىن ءار ايماق، ءار اۋدان، وكرۋگتەرىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە جوعارى بولدى. ول وڭىردەردە قازاقستانشىل، سوۆەتشىل جانە تۇتاس قازاقتى بىرىكتىرۋگە قۇلشىنعان تۇلعالار ءبىرشاما كوپ بولدى. تۇراقتى شەكارا كۇزەتى مەن شەكارا ءتارتىبى وسال بولعاندىقتان ەكى جاقتاعى ۇلتتىق رۋxاني بايلانىس ۇزىلمەدى. وسى بايلانىس شىڭجاڭ قازاقتارىنا ەكى جولدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى. ءبىرى، قازاق سسرعا قوسىلۋ; ەكىنشىسى، قىتايدا قازاق سسر سياقتى جەكە اۆتونوميالى ولكە قۇرۋ. وسى ەكى جول قىتاي قازاقتارىندا ءۇش رەت قايتالاندى، ۇشەۋى دە ءۇش ءتۇرلى ساياسي كەزەڭ-ءدى. ءبىرىنشى رەت 1918-1920 جىلدارى; ەكىنشىسى 1944-1954 جىلدارى; ءۇشىنشىسى 1983-1984 جىلدارى; بىراق، ءۇش كەزەڭدە دە قازاقتار تولىق نەگىزدەگى ساياسي اۆتونوميا قۇرۋ ارماندارىنا جەتە المادى. كەرىسىنشە قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن وڭىرلەر اكىمشىلىك بولشەكتەۋگە ۇشىراپ تۇتاس اۋماقتىڭ 40% اۆتونومياعا قاراستى بولدى دا، 60% جەرلەر قازاق اۆتونومياسىنىڭ سىرتىندا قالىپ قويدى. كوممۋنيست بيلىك اسكەري قورعانىستى كۇشەيتىپ قازاقتاردىڭ ساياسي دەسىن باسىپ تاستادى. بۇنى الدا “قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ كۇرەسى” دەيتىن تاقىرىپپەن تىڭ دەرەك ساراپتاما ويلارىممەن تولىق جازىپ شىعۋعا تىرىسامىن. قازىر سولتۇستىك شىڭجاڭداعى قازاقتار تۇرعان ءوڭىردىڭ ءبارى اسكەري قامال، كازارما، اسكەري قالا-قالاشىق پەن اسكەري ءوندىرىس-قۇرلىس وشاعىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ وتىر.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

ءبىر قىزىعى شىڭجاڭنىڭ دەموگرافيالىق ساناعىنا شىڭجاڭداعى اسكەري قورعانىس پەن ءوندىرىس كورپۋسىنىڭ جان-سانى كىرمەيدى. ولاردىڭ قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان سولتۇستىك شىڭجاڭداعى ۇزىن سانى ەكى جارىم ميلليوننان اسادى (ونىڭ ىشىندە اسكەر دە كىرەدى، اسكەردىڭ قاتىن، بالا-شاعاسى دا كىرەدى). بىراق، شىڭجاڭ ساناعىنا جاتقىزىلمايدى. ورتالىق پەكيندەگى ۇكىمەت ولاردى تىكە باسقارادى، سول سەبەپتى شىڭجاڭ ولكەلىك بيلىگىنىڭ ءتىسى ولارعا باتپايدى.

Eldeç Ordaنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

  • باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

  • ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: