|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شىڭجاڭ-پاتشالىق رەسەي مەنتسين ۇكىمەتى اراسىندا ايقىن شەكارا كەلسىمى بولماعان

Eldeç Orda суреті.بۇل سۋرەتتە قىتايدىڭ شىڭجاڭ (新疆) پروۆينتسسياسىنداعى (ولكەسىندەگى) نەگىزگى اسكەري كۇشى شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ كارتاسى. قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ تىلىندە ايتقاندا شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس كورپۋسى نەمەسە شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس بازاسى (新疆生产建设兵团). ولاي دەپ اتاۋىنىڭ باستى سەبەبى- شىڭجاڭ اشىلماعان تىڭ ولكە بولعاندىقتان كوممۋنيستەردىڭ العاشقى اسكەري لەگى تىڭنان جەر يگەرىپ، تىڭنان اسكەري قالا سالۋىنا، سوعۋىنا تۋرا كەلگەن. سول سەبەپتى كوممۋنيست اسكەرلەر ءھام قورعانىس قولعاناتى ءھام ءوندىرىس پەن قۇرلىستىڭ بارىپ كەل، شاۋىپ كەل جۇمىسشىسى بولعان. باجايلاپ كارتاعا قاراپ وتىرساڭىز، قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس كورپۋسى مەن سوعىس كازارماسى قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن سولتۇستىك شىڭجاڭعا جيى ورىنالاسقان. ىلە اڭعارى، ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس-كۇنشىعىس جاقتارى، تارباعاتايدىڭ ۇرىمجىگە تۇسپاتۇس ميداي جازىق يەن بوزدالاسى مەن قازاقستانمەن شەكارا تۇسى جانە التاي تاۋلارىنىڭ شەكارا جاقتارى سونىمەن بىرگە ەرەنقابىرعامەن كىرىسكەن تاۋ قاپتالدارى دەرلىكتەي قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس بازاسىنا اينالعان. مۇنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى نە؟
ءبىز شاما شارقىمىزشا بۇل سۇراققا تالداۋ جاساپ كورەيىك:Eldeç Orda суреті.
ءبىرىنشى سەبەبى، “قازاق قاۋپى” فاكتورى. ءبىز بۇنى بۇعان دەيىن دە تىلگە تيەك ەتكەمىز. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ جەر-سۋ ماسەلەسى كسرو تاراپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن استىرتىن تالاستاعى جەر بولعان. اتاپ ايتساق پاتشالىق رەسەي مەن تسين ۇكىمەتى اراسىندا بۇل ءوڭىردىڭ ايقىن ءارى انىق شەكارا كەلسىمى بولماعان، ۋاقىتشا شەكارا كەلىسىمى بولعان. كەزى كەلگەندە ەكى جاق شەكارا كەلسىمىن بۇزىپ جاڭالاپ وتىرعان، بىراق نەگىزگى شەكارا باسىمدىلىعى رەسەي جاعىندا بولعان. پاتشالىق رەسەي گومينداڭ بيلىگى كەزىندە دە ءوزىنىڭ شەكاراداعى باسىمدىق كۇشىن ساقتاپ وتىرعان، بۇل وڭىردە ءتورت ۇلكەن كونسۋل قۇرىپ، ەركىن رەسەي ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىن ۇستەمدىككە شىعارعان. سوۆەتتىك كەزەڭدە دە بۇل وڭىرگە ون مىڭداپ اسكەر كىرگىزىپ ياڭ زىڭشين مەن شىڭ دۋباننىڭ ساياسي ماسەلەلەرىن شەشىپ وتىرعان (مىسالى، 1933-34 جىلى سوۆەت ەكى مىڭ اسكەرىن ۇرىمجىگە دەيىن اپارىپ قورشاۋداعى شىڭ دۋباندى قۇتقارعان). سول سەبەپتى بۇل ءوڭىر (سولتۇستىك شىڭجاڭ) رەسەيدىڭ ىقپالىندا بولعان. 1939-49 جىلدار اراسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت پەن سوۆەت ماسكەۋ اراسىندا نەمەسە ماسكەۋ مەن نان كين (南京) اراسىندا اشىق قىرعيقاباق تايتالاس باستالىپ كەتەدى. سوۆەت بۇل ءوڭىردى ءبولىپ ءبىرىن وزىنە (قازاقتار), ءبىرىن وداقتاس ۇيعىرستان عىپ قۇرۋعا تىرىسادى… كەيىن كوممۋنيست قىتاي بيلىككە كەلگەن سوڭ (1949) بۇل ءوڭىر (1951-1954) جانە دە سوۆەتتىك ماسكەۋ مەن سوۆەتتىك وداقتاس رەسپۋبيليكالار شىلاۋىندا (قازاق سسر) بولادى. قىتاي مەن سوۆەت اراسىنداعى شەكارا سىزىعى تولىق كەلىسىم ماقۇلىنا كونبەي ۋاقىتى ۇزارتىلا بەرەدى، كەرەك دەسەڭىز كوممۋنيست قىتاي مەن كوممۋنيست سوۆەت اراسىنداعى قىرعيقاباق تۇسشايىسۋعا بايلانىستى شەكارا قورعانىسى جۇزدەگەن رەت بۇزىلىپ تۇردى. وسىعان بايلانىستى سەمەي مەن وسكەمەن جانە جەتىسۋ وڭىرىنە ماسكەۋ اسكەري قورعانىسىن كۇشەيتىپ ارنايى وق تۇمسىق زىمىراندارىن قىتايعا قاراتىپ قويسا، قىتاي دا جالما جان اسكەري قورعانىسىن ارتتىرىپ سولتۇستىك شىڭجاڭدى وڭايعا بەرمەۋ مەن بەرىلمەۋدىڭ قامىن جاسادى. تىڭنان اسكەري قالا سالدى، اسكەري قالالارعا اسكەري تۇرعىندار ورنالاستىرىپ قىتايلاردىڭ سانىن اسكەري باعدارلاما ارقىلى ون ەسەگە كوبەيتتى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە 100% قىتايلار تۇراتىن ءزاۋلىم اسكەري قالا-قالاشىقتار پايدا بولدى. ماسكەۋ دە قۇر قول قاراپ تۇرعان جوق 100% ورىستار تۇراتىن اسكەري، يادرو قورعانىس پەن ءوندىرىس قالالارىن سالدى.

ەكىنشى سەبەپ: شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسى. ەستەرىڭىزدە بولسا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وسى پاراقشامدا جانە The Qazaq Times گازەتىندە وسى تىڭ تاقىرىپ تۋرالى ەڭ العاش تىلگە تيەك ەتكەمىن. الدا وسى تىڭ تاقىرىپتى جان-جاقتى تالداپ عىلمي ساراپتاما جاساماقپىن. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارى ەكى ساياسي بلوككا ءبولىنىپ ءبىرى شارقي تۇركىستان، ءبىرى چين تۇركىستان بولىپ استىرتىن جويقىن ساياسي قاقتىعىسقا بارعان-دى. ماسكەۋ مەن نان كين نەمەسە ماسكەۋ مەن پەكين نەشە ونداعان ديپلوماتيالىق ديالوگتار ارقىلى شاوقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ، بۇل ءوڭىردى ۋاقىتشا قىتاي كوممۋنيستەرى تارابىنا قالدىرىپ سىرت موڭعوليانى وزىنە قاراتقان-دى. 50- جىلداردىڭ سوڭى سوۆەت-قىتاي سۋىق ساياسي كىربەڭىنە بايلانىستى بۇل ءوڭىردى ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭدى موڭعوليا مەن سەمەي-جەتىسۋ اسكەري بلوگى اوقىلى قورشاپ تارتىپ الماق بولادى. اۋەلى بۇل وڭىردە استىرتىن ءۇشىنشى شىعىس تۇركىستان سوتسسياليستىك رەسپۋبيليكاسىن قۇرۋدىڭ ساياسي جوباسىن جاسايدى. قىتايعا كانال-راديو ارقىلى (مىسالى- الاتاۋ كانالى) اقپاراتتىق شابۋىل جاساپ، ىشتەگى انتيقىتايشىل كۇشتەرگە دەم بەرىپ ساياسي اۋانمەن ۇشىقتاي باستايدى. وسى سەبەپتى، بۇل وڭىردەگى قىتايدىڭ قورعانىس بازاسى كۇشەيە تۇسەدى. سوۆەتتى جاپپاي جامانداۋ ناۋقانى بەلەڭ الادى. امەريكا جاق تا سوۆەتتىڭ قىتايداعى ىقپالىن سەيىلتۋ ءۇشىن سوۆەت-قىتاي اراسىنداعى سابىرسىزدىققا “اقىل” ايتىپ كيلىگە باستايدى. بۇل جەردە تايۆان فاكتورىن دا ەسكەرگەن ءجون.Eldeç Orda суреті.

ءۇشىنشى سەبەپ: قازاقتار وتە شوعىرلى قونىس تەپكەن ءوڭىر. بۇل ءوڭىر قازاقتار ءبىرشاما جيى قونىس تەپكەن ءوڭىر جانە قازاق سسرمەن، قازاقستانمەن جانە موڭعوليا بايان-ولگيمەن مادەني، رۋxاني ءھام ساياسي بايلانىسى قويۋ بولدى. قىتاي كوممۋنيستەرىنە دەيىن ءار ايماق، ءار اۋدان، وكرۋگتەرىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە جوعارى بولدى. ول وڭىردەردە قازاقستانشىل، سوۆەتشىل جانە تۇتاس قازاقتى بىرىكتىرۋگە قۇلشىنعان تۇلعالار ءبىرشاما كوپ بولدى. تۇراقتى شەكارا كۇزەتى مەن شەكارا ءتارتىبى وسال بولعاندىقتان ەكى جاقتاعى ۇلتتىق رۋxاني بايلانىس ۇزىلمەدى. وسى بايلانىس شىڭجاڭ قازاقتارىنا ەكى جولدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى. ءبىرى، قازاق سسرعا قوسىلۋ; ەكىنشىسى، قىتايدا قازاق سسر سياقتى جەكە اۆتونوميالى ولكە قۇرۋ. وسى ەكى جول قىتاي قازاقتارىندا ءۇش رەت قايتالاندى، ۇشەۋى دە ءۇش ءتۇرلى ساياسي كەزەڭ-ءدى. ءبىرىنشى رەت 1918-1920 جىلدارى; ەكىنشىسى 1944-1954 جىلدارى; ءۇشىنشىسى 1983-1984 جىلدارى; بىراق، ءۇش كەزەڭدە دە قازاقتار تولىق نەگىزدەگى ساياسي اۆتونوميا قۇرۋ ارماندارىنا جەتە المادى. كەرىسىنشە قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن وڭىرلەر اكىمشىلىك بولشەكتەۋگە ۇشىراپ تۇتاس اۋماقتىڭ 40% اۆتونومياعا قاراستى بولدى دا، 60% جەرلەر قازاق اۆتونومياسىنىڭ سىرتىندا قالىپ قويدى. كوممۋنيست بيلىك اسكەري قورعانىستى كۇشەيتىپ قازاقتاردىڭ ساياسي دەسىن باسىپ تاستادى. بۇنى الدا “قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ كۇرەسى” دەيتىن تاقىرىپپەن تىڭ دەرەك ساراپتاما ويلارىممەن تولىق جازىپ شىعۋعا تىرىسامىن. قازىر سولتۇستىك شىڭجاڭداعى قازاقتار تۇرعان ءوڭىردىڭ ءبارى اسكەري قامال، كازارما، اسكەري قالا-قالاشىق پەن اسكەري ءوندىرىس-قۇرلىس وشاعىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ وتىر.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

ءبىر قىزىعى شىڭجاڭنىڭ دەموگرافيالىق ساناعىنا شىڭجاڭداعى اسكەري قورعانىس پەن ءوندىرىس كورپۋسىنىڭ جان-سانى كىرمەيدى. ولاردىڭ قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان سولتۇستىك شىڭجاڭداعى ۇزىن سانى ەكى جارىم ميلليوننان اسادى (ونىڭ ىشىندە اسكەر دە كىرەدى، اسكەردىڭ قاتىن، بالا-شاعاسى دا كىرەدى). بىراق، شىڭجاڭ ساناعىنا جاتقىزىلمايدى. ورتالىق پەكيندەگى ۇكىمەت ولاردى تىكە باسقارادى، سول سەبەپتى شىڭجاڭ ولكەلىك بيلىگىنىڭ ءتىسى ولارعا باتپايدى.

Eldeç Ordaنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • توعۇرىل حاننىڭ «تونىمەن تۋعان ۇلى» جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تۇيتكىلدەر

    جانىمحان وشان   تاريحي ادەبيەتتەردە، مۇندا راشيد اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە»، «يۋان شي» (يۋان پاتشالىعى تاريحى) كىتابىندا كەرەيدىڭ توعۇرىل وڭ حانى مەن تەمۇجىننىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالعان كەزدە، اتتوبەلىندەي ازعانا موڭعولدىڭ ەسۋگەي ەسىمدى ءباھادۇرىنىڭ جەتىمى – تەمۇجىننىڭ ءوز اعايىندارى تايشىعۇتتاردان ءجابىر كورىپ، «كولەڭكەنى جارشى قىپ، قىلقۇيرىقتى قامشى قىپ» تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، توعۇرىل حانى «اكەمىزدىڭ انداسى بولعاندىقتان، اكەمىز سياقتى عوي» دەپ، اكە ورنىنا اكە تۇتىپ، قايىن جۇرتى – قوڭىراتتار بەرگەن قارا بۇلعىن ىشىگىن الىپ، وعان سالەم بەرە بارۋىنان باستايدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى» توعۇرىل حان اعىنان جارىلىپ: مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ، قولقاسىنا جارامىن. بىتىراعان ەلىڭنىڭ، باسىن قوسا

  • سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

    … بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟ سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا! … كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن

  • التاي قازاقتارىنىڭ توڭكەرىستىك ۇكىمەتى

    (وسپان باتىردىڭ تۋعانىنىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالادى) ەرزات كارىباي     قىتايداعى قازاقتار تاريحىندا جانە شىڭجاڭ تاريحىندا «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» نە دۇرىس تاريحي باعا بەرىلىپ شىڭجاڭ جەرلىە تاريحىنان ورىن بەرىلگەن، ارينە اتالعان ءۇش ايماقتا (التاي ،تارباعاتاي، ىلە) قازاقتار باسىم بولا تۇرا، توڭكەرىستەدە جەتەكشى رول ويناعانىنا قاراماستان ونى ۇيعۇردىڭ ەنشىسىنە مەنشىكتەپ بەردى، حالقارادادا وسىلاي تانىم قالىپتاسقان. وعان نەگىز 1944 جىلى12 قۇرىلعان ۇكىمەتتە باسشىلىقتا قازاقتار بولمادى، ۇكىمەت ءتىلى ۇيعۇر ءتىلى بولدى، تاريحي سۋرەتتەرىمەن حۇجاتتارىدا دەرلىك سولاي بولدى! دەمەك ەكىنشى شىعىس تۇركىستان جەرلىك حالىق سايلاماعان زاڭسىز ۇكىمەت ەدى! ەگەر زاڭدى ۇكىمەت بولسا تۇتاس ءۇش ايماقتاعى 720 مىڭ حالىقتىڭ 53% ءىن ۇستايتىن قازاق بيلىكتە بولعان بولار ەدى! كەيىنگى اتالمىش ۇكىمەت قازاق مۇددەسىنە ساياتىندا

  • 2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

    بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى

  • “العاشقى جانە سوڭعى دەموكراتيالىق سايلاۋ”

    اسىلحان ماماشۇلى الاش وردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى الاش قالاسىنا (زارەچنايا سلوبودكا، سەمەي) كوشىپ كەلىپ قونىستانعان 1918 جىلى. قازاقستان بيلىگى بيىل ماۋسىمدا تاعى ءبىر كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزگەلى جاتىر. پوستسوۆەتتىك ەلدەگى بۇعان دەيىنگى سايلاۋلاردىڭ ەشبىرىن حالىقارالىق ۇيىمدار «ەركىن» دەپ تانىعان ەمەس. وسى تۇستا ازاتتىق سوۆەتتىك كەزەڭگە دەيىنگى قازاقستاندا وتكەن العاشقى جانە سوڭعى اشىق سايلاۋدىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كوردى. 1917 جىلى جەلتوقسان ايىندا «قازاق-قىرعىز بيلىگىن قولىنا العانىن» مالىمدەگەن الاش وردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ توراعاسىن سايلادى. كوپشىلىك داۋىس العان ءاليحان بوكەيحان ۇكىمەت پەن كەڭەس توراعاسى بولىپ سايلاندى. ازاتتىق تىلشىسىمەن سويلەسكەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا بۇل سايلاۋ «بۇرىنعى حاندىق داستۇرگە سۇيەنبەگەن، پاتشالىق رەسەيدىڭ ەسكى زاڭدارىنان قۇتىلعان، قازاق حالقىنا سايلاۋ قۇقىعىن بەرىپ، دەموكراتيالىق داستۇرمەن وتكىزگەن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: