|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شىڭجاڭ-پاتشالىق رەسەي مەنتسين ۇكىمەتى اراسىندا ايقىن شەكارا كەلسىمى بولماعان

Eldeç Orda суреті.بۇل سۋرەتتە قىتايدىڭ شىڭجاڭ (新疆) پروۆينتسسياسىنداعى (ولكەسىندەگى) نەگىزگى اسكەري كۇشى شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ كارتاسى. قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ تىلىندە ايتقاندا شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس كورپۋسى نەمەسە شىڭجاڭ ءوندىرىس-قۇرلىس بازاسى (新疆生产建设兵团). ولاي دەپ اتاۋىنىڭ باستى سەبەبى- شىڭجاڭ اشىلماعان تىڭ ولكە بولعاندىقتان كوممۋنيستەردىڭ العاشقى اسكەري لەگى تىڭنان جەر يگەرىپ، تىڭنان اسكەري قالا سالۋىنا، سوعۋىنا تۋرا كەلگەن. سول سەبەپتى كوممۋنيست اسكەرلەر ءھام قورعانىس قولعاناتى ءھام ءوندىرىس پەن قۇرلىستىڭ بارىپ كەل، شاۋىپ كەل جۇمىسشىسى بولعان. باجايلاپ كارتاعا قاراپ وتىرساڭىز، قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس كورپۋسى مەن سوعىس كازارماسى قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن سولتۇستىك شىڭجاڭعا جيى ورىنالاسقان. ىلە اڭعارى، ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس-كۇنشىعىس جاقتارى، تارباعاتايدىڭ ۇرىمجىگە تۇسپاتۇس ميداي جازىق يەن بوزدالاسى مەن قازاقستانمەن شەكارا تۇسى جانە التاي تاۋلارىنىڭ شەكارا جاقتارى سونىمەن بىرگە ەرەنقابىرعامەن كىرىسكەن تاۋ قاپتالدارى دەرلىكتەي قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اسكەري قورعانىس بازاسىنا اينالعان. مۇنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى نە؟
ءبىز شاما شارقىمىزشا بۇل سۇراققا تالداۋ جاساپ كورەيىك:Eldeç Orda суреті.
ءبىرىنشى سەبەبى، “قازاق قاۋپى” فاكتورى. ءبىز بۇنى بۇعان دەيىن دە تىلگە تيەك ەتكەمىز. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ جەر-سۋ ماسەلەسى كسرو تاراپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن استىرتىن تالاستاعى جەر بولعان. اتاپ ايتساق پاتشالىق رەسەي مەن تسين ۇكىمەتى اراسىندا بۇل ءوڭىردىڭ ايقىن ءارى انىق شەكارا كەلسىمى بولماعان، ۋاقىتشا شەكارا كەلىسىمى بولعان. كەزى كەلگەندە ەكى جاق شەكارا كەلسىمىن بۇزىپ جاڭالاپ وتىرعان، بىراق نەگىزگى شەكارا باسىمدىلىعى رەسەي جاعىندا بولعان. پاتشالىق رەسەي گومينداڭ بيلىگى كەزىندە دە ءوزىنىڭ شەكاراداعى باسىمدىق كۇشىن ساقتاپ وتىرعان، بۇل وڭىردە ءتورت ۇلكەن كونسۋل قۇرىپ، ەركىن رەسەي ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىن ۇستەمدىككە شىعارعان. سوۆەتتىك كەزەڭدە دە بۇل وڭىرگە ون مىڭداپ اسكەر كىرگىزىپ ياڭ زىڭشين مەن شىڭ دۋباننىڭ ساياسي ماسەلەلەرىن شەشىپ وتىرعان (مىسالى، 1933-34 جىلى سوۆەت ەكى مىڭ اسكەرىن ۇرىمجىگە دەيىن اپارىپ قورشاۋداعى شىڭ دۋباندى قۇتقارعان). سول سەبەپتى بۇل ءوڭىر (سولتۇستىك شىڭجاڭ) رەسەيدىڭ ىقپالىندا بولعان. 1939-49 جىلدار اراسىندا شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت پەن سوۆەت ماسكەۋ اراسىندا نەمەسە ماسكەۋ مەن نان كين (南京) اراسىندا اشىق قىرعيقاباق تايتالاس باستالىپ كەتەدى. سوۆەت بۇل ءوڭىردى ءبولىپ ءبىرىن وزىنە (قازاقتار), ءبىرىن وداقتاس ۇيعىرستان عىپ قۇرۋعا تىرىسادى… كەيىن كوممۋنيست قىتاي بيلىككە كەلگەن سوڭ (1949) بۇل ءوڭىر (1951-1954) جانە دە سوۆەتتىك ماسكەۋ مەن سوۆەتتىك وداقتاس رەسپۋبيليكالار شىلاۋىندا (قازاق سسر) بولادى. قىتاي مەن سوۆەت اراسىنداعى شەكارا سىزىعى تولىق كەلىسىم ماقۇلىنا كونبەي ۋاقىتى ۇزارتىلا بەرەدى، كەرەك دەسەڭىز كوممۋنيست قىتاي مەن كوممۋنيست سوۆەت اراسىنداعى قىرعيقاباق تۇسشايىسۋعا بايلانىستى شەكارا قورعانىسى جۇزدەگەن رەت بۇزىلىپ تۇردى. وسىعان بايلانىستى سەمەي مەن وسكەمەن جانە جەتىسۋ وڭىرىنە ماسكەۋ اسكەري قورعانىسىن كۇشەيتىپ ارنايى وق تۇمسىق زىمىراندارىن قىتايعا قاراتىپ قويسا، قىتاي دا جالما جان اسكەري قورعانىسىن ارتتىرىپ سولتۇستىك شىڭجاڭدى وڭايعا بەرمەۋ مەن بەرىلمەۋدىڭ قامىن جاسادى. تىڭنان اسكەري قالا سالدى، اسكەري قالالارعا اسكەري تۇرعىندار ورنالاستىرىپ قىتايلاردىڭ سانىن اسكەري باعدارلاما ارقىلى ون ەسەگە كوبەيتتى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە 100% قىتايلار تۇراتىن ءزاۋلىم اسكەري قالا-قالاشىقتار پايدا بولدى. ماسكەۋ دە قۇر قول قاراپ تۇرعان جوق 100% ورىستار تۇراتىن اسكەري، يادرو قورعانىس پەن ءوندىرىس قالالارىن سالدى.

ەكىنشى سەبەپ: شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسى. ەستەرىڭىزدە بولسا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وسى پاراقشامدا جانە The Qazaq Times گازەتىندە وسى تىڭ تاقىرىپ تۋرالى ەڭ العاش تىلگە تيەك ەتكەمىن. الدا وسى تىڭ تاقىرىپتى جان-جاقتى تالداپ عىلمي ساراپتاما جاساماقپىن. بۇل ءوڭىر ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭ قازاقتارى ەكى ساياسي بلوككا ءبولىنىپ ءبىرى شارقي تۇركىستان، ءبىرى چين تۇركىستان بولىپ استىرتىن جويقىن ساياسي قاقتىعىسقا بارعان-دى. ماسكەۋ مەن نان كين نەمەسە ماسكەۋ مەن پەكين نەشە ونداعان ديپلوماتيالىق ديالوگتار ارقىلى شاوقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ، بۇل ءوڭىردى ۋاقىتشا قىتاي كوممۋنيستەرى تارابىنا قالدىرىپ سىرت موڭعوليانى وزىنە قاراتقان-دى. 50- جىلداردىڭ سوڭى سوۆەت-قىتاي سۋىق ساياسي كىربەڭىنە بايلانىستى بۇل ءوڭىردى ياعني سولتۇستىك شىڭجاڭدى موڭعوليا مەن سەمەي-جەتىسۋ اسكەري بلوگى اوقىلى قورشاپ تارتىپ الماق بولادى. اۋەلى بۇل وڭىردە استىرتىن ءۇشىنشى شىعىس تۇركىستان سوتسسياليستىك رەسپۋبيليكاسىن قۇرۋدىڭ ساياسي جوباسىن جاسايدى. قىتايعا كانال-راديو ارقىلى (مىسالى- الاتاۋ كانالى) اقپاراتتىق شابۋىل جاساپ، ىشتەگى انتيقىتايشىل كۇشتەرگە دەم بەرىپ ساياسي اۋانمەن ۇشىقتاي باستايدى. وسى سەبەپتى، بۇل وڭىردەگى قىتايدىڭ قورعانىس بازاسى كۇشەيە تۇسەدى. سوۆەتتى جاپپاي جامانداۋ ناۋقانى بەلەڭ الادى. امەريكا جاق تا سوۆەتتىڭ قىتايداعى ىقپالىن سەيىلتۋ ءۇشىن سوۆەت-قىتاي اراسىنداعى سابىرسىزدىققا “اقىل” ايتىپ كيلىگە باستايدى. بۇل جەردە تايۆان فاكتورىن دا ەسكەرگەن ءجون.Eldeç Orda суреті.

ءۇشىنشى سەبەپ: قازاقتار وتە شوعىرلى قونىس تەپكەن ءوڭىر. بۇل ءوڭىر قازاقتار ءبىرشاما جيى قونىس تەپكەن ءوڭىر جانە قازاق سسرمەن، قازاقستانمەن جانە موڭعوليا بايان-ولگيمەن مادەني، رۋxاني ءھام ساياسي بايلانىسى قويۋ بولدى. قىتاي كوممۋنيستەرىنە دەيىن ءار ايماق، ءار اۋدان، وكرۋگتەرىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە جوعارى بولدى. ول وڭىردەردە قازاقستانشىل، سوۆەتشىل جانە تۇتاس قازاقتى بىرىكتىرۋگە قۇلشىنعان تۇلعالار ءبىرشاما كوپ بولدى. تۇراقتى شەكارا كۇزەتى مەن شەكارا ءتارتىبى وسال بولعاندىقتان ەكى جاقتاعى ۇلتتىق رۋxاني بايلانىس ۇزىلمەدى. وسى بايلانىس شىڭجاڭ قازاقتارىنا ەكى جولدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى. ءبىرى، قازاق سسرعا قوسىلۋ; ەكىنشىسى، قىتايدا قازاق سسر سياقتى جەكە اۆتونوميالى ولكە قۇرۋ. وسى ەكى جول قىتاي قازاقتارىندا ءۇش رەت قايتالاندى، ۇشەۋى دە ءۇش ءتۇرلى ساياسي كەزەڭ-ءدى. ءبىرىنشى رەت 1918-1920 جىلدارى; ەكىنشىسى 1944-1954 جىلدارى; ءۇشىنشىسى 1983-1984 جىلدارى; بىراق، ءۇش كەزەڭدە دە قازاقتار تولىق نەگىزدەگى ساياسي اۆتونوميا قۇرۋ ارماندارىنا جەتە المادى. كەرىسىنشە قازاقتار شوعىرلى قونىس تەپكەن وڭىرلەر اكىمشىلىك بولشەكتەۋگە ۇشىراپ تۇتاس اۋماقتىڭ 40% اۆتونومياعا قاراستى بولدى دا، 60% جەرلەر قازاق اۆتونومياسىنىڭ سىرتىندا قالىپ قويدى. كوممۋنيست بيلىك اسكەري قورعانىستى كۇشەيتىپ قازاقتاردىڭ ساياسي دەسىن باسىپ تاستادى. بۇنى الدا “قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ كۇرەسى” دەيتىن تاقىرىپپەن تىڭ دەرەك ساراپتاما ويلارىممەن تولىق جازىپ شىعۋعا تىرىسامىن. قازىر سولتۇستىك شىڭجاڭداعى قازاقتار تۇرعان ءوڭىردىڭ ءبارى اسكەري قامال، كازارما، اسكەري قالا-قالاشىق پەن اسكەري ءوندىرىس-قۇرلىس وشاعىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ وتىر.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

ءبىر قىزىعى شىڭجاڭنىڭ دەموگرافيالىق ساناعىنا شىڭجاڭداعى اسكەري قورعانىس پەن ءوندىرىس كورپۋسىنىڭ جان-سانى كىرمەيدى. ولاردىڭ قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان سولتۇستىك شىڭجاڭداعى ۇزىن سانى ەكى جارىم ميلليوننان اسادى (ونىڭ ىشىندە اسكەر دە كىرەدى، اسكەردىڭ قاتىن، بالا-شاعاسى دا كىرەدى). بىراق، شىڭجاڭ ساناعىنا جاتقىزىلمايدى. ورتالىق پەكيندەگى ۇكىمەت ولاردى تىكە باسقارادى، سول سەبەپتى شىڭجاڭ ولكەلىك بيلىگىنىڭ ءتىسى ولارعا باتپايدى.

Eldeç Ordaنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

    سەرىكبول قوندىباي رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟ ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: