|  |  |  | 

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Şıñjañ-Patşalıq Resey menCin ükimeti arasında ayqın şekara kelsimi bolmağan

Eldeç Orda суреті.Bwl surette qıtaydıñ Şıñjañ (新疆) provincsiyasındağı (ölkesindegi) negizgi äskeri küşi şoğırlanğan öñirlerdiñ kartası. Qıtay kommunisteriniñ tilinde aytqanda Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Korpusı nemese Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Bazası (新疆生产建设兵团). Olay dep atauınıñ bastı sebebi- Şıñjañ aşılmağan tıñ ölke bolğandıqtan kommunisterdiñ alğaşqı äskeri legi tıñnan jer igerip, tıñnan äskeri qala saluına, soğuına tura kelgen. Sol sebepti kommunist äskerler häm qorğanıs qolğanatı häm öndiris pen qwrlıstıñ barıp kel, şauıp kel jwmısşısı bolğan. Bajaylap kartağa qarap otırsañız, qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs korpusı men soğıs kazarması QAZAQtar şoğırlı qonıs tepken soltüstik Şıñjañğa jiı orınalasqan. İle añğarı, Manas özeniniñ künbatıs-künşığıs jaqtarı, Tarbağataydıñ Ürimjige twspatws miday jazıq ien bozdalası men Qazaqstanmen şekara twsı jäne Altay taularınıñ şekara jaqtarı sonımen birge Erenqabırğamen kirisken tau qaptaldarı derliktey qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs bazasına aynalğan. Mwnıñ tüpkilikti sebebi ne?
Biz şama şarqımızşa bwl swraqqa taldau jasap köreyik:Eldeç Orda суреті.
Birinşi sebebi, “Qazaq Qaupi” faktorı. Biz bwnı bwğan deyin de tilge tiek etkemiz. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarınıñ jer-su mäselesi KSRO tarap Qazaqstan täuelsizdigin alğanğa deyin astırtın talastağı jer bolğan. Atap aytsaq Patşalıq Resey men Cin ükimeti arasında bwl öñirdiñ ayqın äri anıq şekara kelsimi bolmağan, uaqıtşa şekara kelisimi bolğan. Kezi kelgende eki jaq şekara kelsimin bwzıp jañalap otırğan, biraq negizgi şekara basımdılığı Resey jağında bolğan. Patşalıq Resey Gomindañ biligi kezinde de öziniñ şekaradağı basımdıq küşin saqtap otırğan, bwl öñirde tört ülken konsul qwrıp, erkin Resey valyutası men Orıs tilin üstemdikke şığarğan. Sovettik kezeñde de bwl öñirge on mıñdap äsker kirgizip YAñ Zıñşin men Şıñ Dubannıñ sayasi mäselelerin şeşip otırğan (mısalı, 1933-34 jılı Sovet eki mıñ äskerin Ürimjige deyin aparıp qorşaudağı Şıñ Dubandı qwtqarğan). Sol sebepti bwl öñir (soltüstik şıñjañ) Reseydiñ ıqpalında bolğan. 1939-49 jıldar arasında Şıñjañ ölkelik ükimet pen Sovet Mäskeu arasında nemese Mäskeu men Nan Kin (南京) arasında aşıq qırğiqabaq taytalas bastalıp ketedi. Sovet bwl öñirdi bölip birin özine (qazaqtar), birin odaqtas Wyğırstan ğıp qwruğa tırısadı… Keyin kommunist qıtay bilikke kelgen soñ (1949) bwl öñir (1951-1954) jäne de Sovettik Mäskeu men Sovettik odaqtas respubilikalar şılauında (Qazaq SSR) boladı. Qıtay men Sovet arasındağı şekara sızığı tolıq kelisim maqwlına könbey uaqıtı wzartıla beredi, kerek deseñiz kommunist qıtay men kommunist sovet arasındağı qırğiqabaq tüsşayısuğa baylanıstı şekara qorğanısı jüzdegen ret bwzılıp twrdı. Osığan baylanıstı Semey men Öskemen jäne Jetisu öñirine Mäskeu äskeri qorğanısın küşeytip arnayı oq twmsıq zımırandarın qıtayğa qaratıp qoysa, qıtay da jalma jan äskeri qorğanısın arttırıp soltüstik Şıñjañdı oñayğa bermeu men berilmeudiñ qamın jasadı. Tıñnan äskeri qala saldı, äskeri qalalarğa äskeri twrğındar ornalastırıp qıtaylardıñ sanın äskeri bağdarlama arqılı on esege köbeytti. Qısqa uaqıt işinde 100% qıtaylar twratın zäulim äskeri qala-qalaşıqtar payda boldı. Mäskeu de qwr qol qarap twrğan joq 100% orıstar twratın äskeri, yadro qorğanıs pen öndiris qalaların saldı.

Ekinşi sebep: Şarqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesi. Esteriñizde bolsa bir jıldan astam uaqıt bwrın osı paraqşamda jäne The Qazaq Times gazetinde osı tıñ taqırıp turalı eñ alğaş tilge tiek etkemin. Alda osı tıñ taqırıptı jan-jaqtı taldap ğılmi saraptama jasamaqpın. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarı eki sayasi blokka bölinip biri Şarqi Türkistan, biri Çin Türkistan bolıp astırtın joyqın sayasi qaqtığısqa barğan-dı. Mäskeu men Nan Kin nemese Mäskeu men Pekin neşe ondağan diplomatiyalıq diyalogtar arqılı Şaoqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesin tübegeyli şeşip, bwl öñirdi uaqıtşa qıtay kommunisteri tarabına qaldırıp sırt Moñğoliyanı özine qaratqan-dı. 50- jıldardıñ soñı Sovet-Qıtay suıq sayasi kirbeñine baylanıstı bwl öñirdi yağni soltüstik Şıñjañdı Moñğoliya men Semey-Jetisu äskeri blogı aoqılı qorşap tartıp almaq boladı. Äueli bwl öñirde astırtın ÜŞİNŞİ ŞIĞIS TÜRKİSTAN SOCSIYALISTİK RESPUBILIKASIN qwrudıñ sayasi jobasın jasaydı. Qıtayğa kanal-radio arqılı (mısalı- Alatau kanalı) aqparattıq şabuıl jasap, iştegi antiqıtayşıl küşterge dem berip sayasi auanmen wşıqtay bastaydı. Osı sebepti, bwl öñirdegi qıtaydıñ qorğanıs bazası küşeye tüsedi. Sovetti jappay jamandau nauqanı beleñ aladı. Amerika jaq ta sovettiñ qıtaydağı ıqpalın seyiltu üşin sovet-qıtay arasındağı sabırsızdıqqa “aqıl” aytıp kilige bastaydı. Bwl jerde Tayvan faktorın da eskergen jön.Eldeç Orda суреті.

Üşinşi sebep: Qazaqtar öte şoğırlı qonıs tepken öñir. Bwl öñir qazaqtar birşama jiı qonıs tepken öñir jäne Qazaq SSRmen, Qazaqstanmen jäne Moñğoliya Bayan-Ölgiymen mädeni, ruxani häm sayasi baylanısı qoyu boldı. Qıtay kommunisterine deyin är aymaq, är audan, okrugterindegi qazaqtardıñ üles salmağı öte joğarı boldı. Ol öñirderde Qazaqstanşıl, Sovetşil jäne twtas Qazaqtı biriktiruge qwlşınğan twlğalar birşama köp boldı. Twraqtı şekara küzeti men şekara tärtibi osal bolğandıqtan eki jaqtağı wlttıq ruxani baylanıs üzilmedi. Osı baylanıs Şıñjañ qazaqtarına eki joldı tañdauğa mäjbürledi. Biri, Qazaq SSRğa qosılu; ekinşisi, qıtayda Qazaq SSR siyaqtı jeke avtonomiyalı ölke qwru. Osı eki jol qıtay Qazaqtarında üş ret qaytalandı, üşeui de üş türli sayasi kezeñ-di. Birinşi ret 1918-1920 jıldarı; ekinşisi 1944-1954 jıldarı; üşinşisi 1983-1984 jıldarı; biraq, üş kezeñde de Qazaqtar tolıq negizdegi sayasi avtonomiya qwru armandarına jete almadı. Kerisinşe Qazaqtar şoğırlı qonıs tepken öñirler äkimşilik bölşekteuge wşırap twtas aumaqtıñ 40% avtonomiyağa qarastı boldı da, 60% jerler QAZAQ AVTONOMIYASINIÑ sırtında qalıp qoydı. Kommunist bilik äskeri qorğanıstı küşeytip Qazaqtardıñ sayasi desin basıp tastadı. Bwnı alda “Qazaqtardıñ Wlttıq Avtonomiya Qwru Küresi” deytin taqırıppen tıñ derek saraptama oylarımmen tolıq jazıp şığuğa tırısamın. Qazir soltüstik Şıñjañdağı qazaqtar twrğan öñirdiñ bäri äskeri qamal, kazarma, äskeri qala-qalaşıq pen äskeri öndiris-qwrlıs oşağınıñ qorşauında qalıp otır.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

Bir qızığı Şıñjañnıñ demografiyalıq sanağına Şıñjañdağı äskeri qorğanıs pen öndiris korpusınıñ jan-sanı kirmeydi. Olardıñ Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan soltüstik Şıñjañdağı wzın sanı EKİ JARIM MILLIONNAN asadı (Onıñ işinde äsker de kiredi, äskerdiñ qatın, bala-şağası da kiredi). Biraq, Şıñjañ sanağına jatqızılmaydı. Ortalıq Pekindegi ükimet olardı tike basqaradı, sol sebepti Şıñjañ ölkelik biliginiñ tisi olarğa batpaydı.

Eldeç Ordanıñ facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: