|  |  |  | 

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Şıñjañ-Patşalıq Resey menCin ükimeti arasında ayqın şekara kelsimi bolmağan

Eldeç Orda суреті.Bwl surette qıtaydıñ Şıñjañ (新疆) provincsiyasındağı (ölkesindegi) negizgi äskeri küşi şoğırlanğan öñirlerdiñ kartası. Qıtay kommunisteriniñ tilinde aytqanda Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Korpusı nemese Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Bazası (新疆生产建设兵团). Olay dep atauınıñ bastı sebebi- Şıñjañ aşılmağan tıñ ölke bolğandıqtan kommunisterdiñ alğaşqı äskeri legi tıñnan jer igerip, tıñnan äskeri qala saluına, soğuına tura kelgen. Sol sebepti kommunist äskerler häm qorğanıs qolğanatı häm öndiris pen qwrlıstıñ barıp kel, şauıp kel jwmısşısı bolğan. Bajaylap kartağa qarap otırsañız, qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs korpusı men soğıs kazarması QAZAQtar şoğırlı qonıs tepken soltüstik Şıñjañğa jiı orınalasqan. İle añğarı, Manas özeniniñ künbatıs-künşığıs jaqtarı, Tarbağataydıñ Ürimjige twspatws miday jazıq ien bozdalası men Qazaqstanmen şekara twsı jäne Altay taularınıñ şekara jaqtarı sonımen birge Erenqabırğamen kirisken tau qaptaldarı derliktey qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs bazasına aynalğan. Mwnıñ tüpkilikti sebebi ne?
Biz şama şarqımızşa bwl swraqqa taldau jasap köreyik:Eldeç Orda суреті.
Birinşi sebebi, “Qazaq Qaupi” faktorı. Biz bwnı bwğan deyin de tilge tiek etkemiz. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarınıñ jer-su mäselesi KSRO tarap Qazaqstan täuelsizdigin alğanğa deyin astırtın talastağı jer bolğan. Atap aytsaq Patşalıq Resey men Cin ükimeti arasında bwl öñirdiñ ayqın äri anıq şekara kelsimi bolmağan, uaqıtşa şekara kelisimi bolğan. Kezi kelgende eki jaq şekara kelsimin bwzıp jañalap otırğan, biraq negizgi şekara basımdılığı Resey jağında bolğan. Patşalıq Resey Gomindañ biligi kezinde de öziniñ şekaradağı basımdıq küşin saqtap otırğan, bwl öñirde tört ülken konsul qwrıp, erkin Resey valyutası men Orıs tilin üstemdikke şığarğan. Sovettik kezeñde de bwl öñirge on mıñdap äsker kirgizip YAñ Zıñşin men Şıñ Dubannıñ sayasi mäselelerin şeşip otırğan (mısalı, 1933-34 jılı Sovet eki mıñ äskerin Ürimjige deyin aparıp qorşaudağı Şıñ Dubandı qwtqarğan). Sol sebepti bwl öñir (soltüstik şıñjañ) Reseydiñ ıqpalında bolğan. 1939-49 jıldar arasında Şıñjañ ölkelik ükimet pen Sovet Mäskeu arasında nemese Mäskeu men Nan Kin (南京) arasında aşıq qırğiqabaq taytalas bastalıp ketedi. Sovet bwl öñirdi bölip birin özine (qazaqtar), birin odaqtas Wyğırstan ğıp qwruğa tırısadı… Keyin kommunist qıtay bilikke kelgen soñ (1949) bwl öñir (1951-1954) jäne de Sovettik Mäskeu men Sovettik odaqtas respubilikalar şılauında (Qazaq SSR) boladı. Qıtay men Sovet arasındağı şekara sızığı tolıq kelisim maqwlına könbey uaqıtı wzartıla beredi, kerek deseñiz kommunist qıtay men kommunist sovet arasındağı qırğiqabaq tüsşayısuğa baylanıstı şekara qorğanısı jüzdegen ret bwzılıp twrdı. Osığan baylanıstı Semey men Öskemen jäne Jetisu öñirine Mäskeu äskeri qorğanısın küşeytip arnayı oq twmsıq zımırandarın qıtayğa qaratıp qoysa, qıtay da jalma jan äskeri qorğanısın arttırıp soltüstik Şıñjañdı oñayğa bermeu men berilmeudiñ qamın jasadı. Tıñnan äskeri qala saldı, äskeri qalalarğa äskeri twrğındar ornalastırıp qıtaylardıñ sanın äskeri bağdarlama arqılı on esege köbeytti. Qısqa uaqıt işinde 100% qıtaylar twratın zäulim äskeri qala-qalaşıqtar payda boldı. Mäskeu de qwr qol qarap twrğan joq 100% orıstar twratın äskeri, yadro qorğanıs pen öndiris qalaların saldı.

Ekinşi sebep: Şarqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesi. Esteriñizde bolsa bir jıldan astam uaqıt bwrın osı paraqşamda jäne The Qazaq Times gazetinde osı tıñ taqırıp turalı eñ alğaş tilge tiek etkemin. Alda osı tıñ taqırıptı jan-jaqtı taldap ğılmi saraptama jasamaqpın. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarı eki sayasi blokka bölinip biri Şarqi Türkistan, biri Çin Türkistan bolıp astırtın joyqın sayasi qaqtığısqa barğan-dı. Mäskeu men Nan Kin nemese Mäskeu men Pekin neşe ondağan diplomatiyalıq diyalogtar arqılı Şaoqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesin tübegeyli şeşip, bwl öñirdi uaqıtşa qıtay kommunisteri tarabına qaldırıp sırt Moñğoliyanı özine qaratqan-dı. 50- jıldardıñ soñı Sovet-Qıtay suıq sayasi kirbeñine baylanıstı bwl öñirdi yağni soltüstik Şıñjañdı Moñğoliya men Semey-Jetisu äskeri blogı aoqılı qorşap tartıp almaq boladı. Äueli bwl öñirde astırtın ÜŞİNŞİ ŞIĞIS TÜRKİSTAN SOCSIYALISTİK RESPUBILIKASIN qwrudıñ sayasi jobasın jasaydı. Qıtayğa kanal-radio arqılı (mısalı- Alatau kanalı) aqparattıq şabuıl jasap, iştegi antiqıtayşıl küşterge dem berip sayasi auanmen wşıqtay bastaydı. Osı sebepti, bwl öñirdegi qıtaydıñ qorğanıs bazası küşeye tüsedi. Sovetti jappay jamandau nauqanı beleñ aladı. Amerika jaq ta sovettiñ qıtaydağı ıqpalın seyiltu üşin sovet-qıtay arasındağı sabırsızdıqqa “aqıl” aytıp kilige bastaydı. Bwl jerde Tayvan faktorın da eskergen jön.Eldeç Orda суреті.

Üşinşi sebep: Qazaqtar öte şoğırlı qonıs tepken öñir. Bwl öñir qazaqtar birşama jiı qonıs tepken öñir jäne Qazaq SSRmen, Qazaqstanmen jäne Moñğoliya Bayan-Ölgiymen mädeni, ruxani häm sayasi baylanısı qoyu boldı. Qıtay kommunisterine deyin är aymaq, är audan, okrugterindegi qazaqtardıñ üles salmağı öte joğarı boldı. Ol öñirderde Qazaqstanşıl, Sovetşil jäne twtas Qazaqtı biriktiruge qwlşınğan twlğalar birşama köp boldı. Twraqtı şekara küzeti men şekara tärtibi osal bolğandıqtan eki jaqtağı wlttıq ruxani baylanıs üzilmedi. Osı baylanıs Şıñjañ qazaqtarına eki joldı tañdauğa mäjbürledi. Biri, Qazaq SSRğa qosılu; ekinşisi, qıtayda Qazaq SSR siyaqtı jeke avtonomiyalı ölke qwru. Osı eki jol qıtay Qazaqtarında üş ret qaytalandı, üşeui de üş türli sayasi kezeñ-di. Birinşi ret 1918-1920 jıldarı; ekinşisi 1944-1954 jıldarı; üşinşisi 1983-1984 jıldarı; biraq, üş kezeñde de Qazaqtar tolıq negizdegi sayasi avtonomiya qwru armandarına jete almadı. Kerisinşe Qazaqtar şoğırlı qonıs tepken öñirler äkimşilik bölşekteuge wşırap twtas aumaqtıñ 40% avtonomiyağa qarastı boldı da, 60% jerler QAZAQ AVTONOMIYASINIÑ sırtında qalıp qoydı. Kommunist bilik äskeri qorğanıstı küşeytip Qazaqtardıñ sayasi desin basıp tastadı. Bwnı alda “Qazaqtardıñ Wlttıq Avtonomiya Qwru Küresi” deytin taqırıppen tıñ derek saraptama oylarımmen tolıq jazıp şığuğa tırısamın. Qazir soltüstik Şıñjañdağı qazaqtar twrğan öñirdiñ bäri äskeri qamal, kazarma, äskeri qala-qalaşıq pen äskeri öndiris-qwrlıs oşağınıñ qorşauında qalıp otır.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

Bir qızığı Şıñjañnıñ demografiyalıq sanağına Şıñjañdağı äskeri qorğanıs pen öndiris korpusınıñ jan-sanı kirmeydi. Olardıñ Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan soltüstik Şıñjañdağı wzın sanı EKİ JARIM MILLIONNAN asadı (Onıñ işinde äsker de kiredi, äskerdiñ qatın, bala-şağası da kiredi). Biraq, Şıñjañ sanağına jatqızılmaydı. Ortalıq Pekindegi ükimet olardı tike basqaradı, sol sebepti Şıñjañ ölkelik biliginiñ tisi olarğa batpaydı.

Eldeç Ordanıñ facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: