|  |  | 

Köz qaras Tarih

QITAYDAĞI MWSILMAN ELITASINIÑ KÜRDELİ TARIHI JÄNE ONIÑ ŞIĞIS TÜRKSTANĞA IQPALI

Eldeç Orda суреті.

Şığıs Türkistandağı (新疆) Qazaqtar men Wyğırlardıñ sayasi, mädeni, äleumettik-ekonomika tarixın köbinde ortalıq aziyanıñ sayasi auanımen tığız baylanıstırıp jatamız. Bälkim, dwrıs da şığar. Biraq, men onıñ işki qıtaydağı MWSILMAN ELITASImen de tığız qatısı barın basa aytqım keledi. Qıtaylar jalpı mwsılmandardı HUIY (回) dep ieroglif tañbamen tañbalağan. Jalpı mwsılman jwrtın HUIY MIN' (回民) deydi. Mısalı Şıñjañnıñ bwrınğı gubernatorı YAñ Zıñşin (杨增新) 1918-1922 jıldarı ortalıq Pekin ükimetine Alaşorda men Türkistan avtonomiyası turalı jedelxat joldağanda “ortalıq aziyadağı huiy min'dar (yağni mwsılmandar) birigip respubilika qwrıp jatır” degen sitat keltiredi. Sosın Tibet mwsılmandarın- 藏回 (Zañ Huiy), Qaşqariyadağı Wyğırlardı- 缠回 (Çan Huiy), Mongol mwsılmandarın- 蒙回 (Mıñ Huiy) dep atağan. Eldeç Orda суреті.
Osı Huiylardıñ (yağni mwsılmandar) işinde sanı men sapası, intellektualdıq darını, sayasi salmağı men äskeri küşi jağınan eñ basımı- HAN' MWSILMANDARI. Bılayşa aytqanda özi qıtay (汉族), biraq mwsılman. Qıtay kommunisterine deyin (共产党) bwlardı qıtay dep jeke wlt statusın berip ayırmağan edi. Qıtay kommunistteri bilikke kelgen soñ bwlardı jeke wlt dep tanıp, wlt jäne teritoriya statusın berip HUIY ZU' (回族) dep atadı. Sonımen mıñ jıldan beri öz mağınasında däl qoldanılıp kelgen 回 (Huiy) ieroglifınıñ mağına maştabı taraydı. Qoş, bwl wzaq äri qırtımbaydıñ äñgimesi…Eldeç Orda суреті.

Men bwl qıtay mwsılman elitasın nege sonşa aytıp otırmın degende, mınau:

*19-ğasır soñındağı qıtay Mwsılman elitasınıñ damuı men qwldırauı jäne onıñ Şığıs Türkistanğa ıqpalı;

*20-ğasır basındağı qıtay Mwsılman Elitasınıñ damuı men qwldırauı jäne onıñ Şığıs Türkistanğa ıqpalı;

*Kommunistter däuirindegi qıtay Mwsılman Elitasınıñ damuı men qwldırau jäne onıñ Şıñjañ (ŞUAR) Qazaq-Wyğırlarına ıqpalı;

Endi osını xal-qadirimşe tarqatıp tüsindiremin…

Qıtay mwsılman elitasınıñ mädeni, äleumettik ham sayasi baquatı Şığıs Türkistanmen tığız baylanıstı boldı. Qıtay mwsılman elitası küşeyip twrğanda qıtay otarşıldarınıñ Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ıqpalı älsiz boldı. Al, qıtay mwsılman elitasınıñ älsiregen kezinde Qıtaydıñ Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ıqpalı kirpik qaqqanşa ğana wlğayıp şığa keldi. Sol sebepti, qıtay Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ötu üşin osı eki aradağı tabiği qamal-qalqan bolğan QITAY MWSILMANDARINIÑ ELITA şoğırın qwlatuı kerek bolğan.Eldeç Orda суреті.

Siz oylañız, Cin ükimeti (清朝) 19-ğasırdıñ soñın ala Şığıs Türkistandı atap aytqanda YAqwpbektiñ 30 mıñ äskeri bar Altışahar memleketin nege nebäri 2 mıñ äskermen jaulap ala saldı? Bwğan, birinşiden YAqwpbektiñ işten şirui sebep bolsa ekinşiden jäne negizgi sebep İşki Qıtaydağı mwsılman elita şoğırınıñ 19-ğasırda tas-talqan bolıp qirauı sebep bolğan. Osı kürdeli kezeñde Cin äskeri qıtaydıñ bes ülken aymağına (省 nemese provincsiya) tazalau jürgizip neşe million qıtay mwsılmandarına GENOCIT jasağan. Genocittan aman qalğan az sandı mwsılmandar qaşa soğısa jürip YAqwpbektiñ Altışahar memleketinen ötip bügingi Qazaq pen Qırğız şekarasında twraqtağan. Osı qilı tarix turalı qıtada keyin köp jazıldı, köp aytıldı. Bwl da biz üşin Qıtaytanudıñ bir böligi.

19-ğasırda Cin ükimeti ne üşin qıtay mwsılmandarımen (回民) qandı esep ayırısadı? Qıtay mwsılmandarı Cin sayasatına qalay ıqpal jasadı? Ne üşin Şığıs Türkistanğp tabiği qorğan bolğan qıtay mwsılman elitasınıñ dualı qwlap edi, Cin nebäri birer jılda twtas Şığıs Türkistandı jaulap Ortalıq aziya men Auğanıstan, Indiyağa swqtana bastadı? Bwl da ğajap taqırıp.

Qıtay mwsılman elitasınıñ ekinşi ret küşeygen uaqıtı 20-ğasır bası. Biz Kenesarıdan soñ Alaş eli sayasi täuelsizlikti qarudan köri qalamğa süyenip yağni oqu-bilimge süyene izdedi dep aytamız ğoy, däl soğan wqsas qıtay mwsılmandarınıñjaña buın elitası ruxani-mädeni jañaruğa ayaq bastı. Jappay gazet-jurnal aşıp, oqulıqtar men kitaptar audarıp sana revolucsiyasın bastap ketti. Qısqa ğana otız jıldıñ işinde olar jeke äskeri armiyası bar, jeke äkimşilik aumağı bar militarist jeke sayasi knazğa aynalıp tarix saxınasına şığa keldi. Onı qıtay tayau zaman tarixında 西北三马 yağni “Batıs-Teristiktiñ Üş Ma Äulet Şonjarı” deydi. Olardıñ ıqpal-küşi qıtaydıñ qazirgi YUunnan (云南), Cinxay (青海), Gansu' (甘肃), Nin Şiya (宁夏) qatarlı tört ülken provicsiyasına şoğırlandı. Bwdan tıs qıtaydıñ on ülken provincsiyası men qazirgi Şığıs Türkistanğa tikeley ıqpalı jürip twrdı. Şığıs Türkistan men qıtay biligi arasında bwlar QAMAL rölin atqardı. Bwl şonjarlardı MA familiyası (äuleti) jeke bilep-töstep twrdı. Bwl şoğır küşeyip twrğanda Şığıs Türkistandı bilep twrğan YAñ Zıñşin (杨增新) men Jin' Şurn'dar (金树仁) qıtaydıñ ortalıq ükimetimen tike baylanısa almay ne Mwñğoliyanı ne Reseydi basıp ötip ortalıq ükimetke qatınaytın bolğan. Sonımen qatar işki qıtaydıñ jwmıssız aqpa bosqındarı Şığıs Türkistanğa ağılıp öte almay sonımen Şığıs Türkistandağı qıtaydıñ tabiği ösim mölşeri qwldırap ketti. Qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitası küşeygeni sonşa Şığıs Türkistanğa birqanşa polk attı äsker jiberip Ürimji, Sanjı men Şonjı öñirin öz meñgeruine alıp ortalıq aziyamen sauda-biznes jol torabın monopolday bastağan. Şığıs Türkistanda mwsılman memleket qwrudı oylağan Qojaniyaz eñ äueli Qaşqariyanıñ million mwsılmandarınan köri qıtay mwsılman elitasın äbzal körip Ma äuletinen arnayı MA JUÑIIÑ (马仲英)-dı şaqırtqanın bilemiz. Keyin Ma men Qojaniyaz ekeui Jemsarıda kelispey Ma bükil äskeri küşin şegindirip bolıspay qoyadı da Qojaniyaz qıtaydan oysıray jeñiledi. Endi qarañız, äkesiniñ bası şıbılğan Elisqan Batır Şıñ Dubannan (盛世才) kek alu üşin 500 tütindey qazaqtı köşirip ne sebepti Qıtay Mwsılmandarınıñ Şoğırlı öñiri Gansu (甘肃) men CinHay-ğa (青海) qaray baradı? Ne üşin Ma äuletimen äskeri kelsimşart jasasadı? Ne üşin bireuler Ma äuleti men Qazaqtardıñ arasına iritki saladı? Jalpı Şığıs Türkistannan qıtay mwsılmandar zonasına köşken qazaqtıñ wzın sanı 3000 tütinnen asadı. Bwnıñ barlığı tıñnan zertteudi qajet etetin qilı dünieler.

Hoş, Qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitasında 100 mıñ saylauıttı äskeri bolğan jäne olar 40- jıldarı kommunisttermen qiyan-keski şayqastar jasağan. Qıtaydıñ million bosqındarı men jüz mıñdağan äskerin Şığıs Türkistanğa ötkizbey tosqauıl bolğandıqtan bwnıñ soñı Şığıs Türkistandağı Qazaq wlt-azattıq köterlisiniñ tez äri qısqa uaqıtta jeñiske jetuine tarixi mümkindik jasağan. Qıtay mwsılman sayasi elitası batıs-teristik bes provincsiyağa mığım ornalasıp kommunist qıtaydıñ negizgi bazasın talqandap otırğandıqtan jäne qıtay kommunistteriniñ 70 mıñ äskeri qosının (3 mıñı kileñ äyel äsker bolğan deydi) qorşap joyıp kommunistterdiñ Şığıs Türkistanğa jorığın bıt-şıt ğıp eseñgiretkendikten Sovet äskeri küşteriniñ aralasuı kerek boldı. Sovetter Japoniyanıñ Manjuriyadağı 3 million Kanton äskerin joyıp olardan qalğan äskeri qaru tetikterin qıtay kommunistterine bergendikten jäne Nan Kindegi (南京) qıtay ükimeti sergeldeñ ğwmır keşip Tayvanğa (台湾) bosqandıqtan qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitası qıtay-orıs kommunistteriniñ qorşauında qaladı. Sonımen jartı ğasır Şığıs Türkistanğa QORĞAN bolıp geo-sayasi, geo-strategiyalıq jaqtan demeu rölin atqarğan mwsılmandar şoğırı qandı qırğınmen joyıladı. Birqanşa elita arap elderine qaşadı, birazı Tayvanğa qaşadı. Tabiği qorğanınan ayrılğan Şığıs Türkistan wlt-azattıq köterlisi qısqa uaqıtta tıp-tipıl boladı. Tipti, Şığıs Türkistan Wlttıq Armiyası kommunisterge BİR TAL OQ ATPAY aq berile saldı. Altay, Erenqabırğanıñ biraz qazağı qaşa soğısıp Indiya-Kaşmir asıp ketedi. Ğalamdıq sayasattan beyğam Qaşqariyanıñ million wyğırı eşqanday qarsılıq-narazılıqsız berile saldı.

Sonımen, qıtay kommunistteri bilikke kelgen soñ Mwsılman Qıtayğa qırğiday tidi, eñ äueli olardı bölip jeke wlt statusın berdi. Bwrınğı bes ülken provincsiyasın bölip parşalap nebäri quıqtay NiñŞiya-da (宁夏) jeke avtonomiyalı region qwrıp berdi.Eldeç Orda суреті.

Kommunist biliktiñ alğaşqı on jıldıqtarında qıtay mwsılmandarı (arı qaray Huiylar nemese Huizular) eseñgirep es jiya almadı. Oqu-öner qwldıradı, 20-ğ basındağı jetistikteri “kapitalizm” sarqınşağı sanalıp alastatıldı, jappay sauatsız buın qalıptasa bastadı. Qıtay mwsılmandarı üşin endi kommunisttermen jağalasa jürip özin saqtap qalğısı keletin jaña sayasi buın jarıqqa şığa bastadı. 1976-78 jıldardan soñ äsirese MAO-dıñ dara bileuinen äbden şarşağan qıtay demokrattarınıñ qıtaydı qayta qwru kezeñin jaqsı paydalanıp qıtay Mwsılman Elitası yağni Huiy Zular (回族) jaña mädeni-ädebi, ekonomikalıq ham ağartuşılıq qozğalısın bastap ketti. Qısqa ğana on-on bes jıl işinde qıtaydıñ prem'er ministirdiñ orınbasarlığına deyin köterilip sayasi elitanıñ jaña şoğırın qalıptastırdı. Qıtaydıñ din ister müftiyatın, wlt ister komitetin, mwsılman elderimen (arap-iran) diplomatiyalıq qatınastağı ökiletti elşi qatarlı sırtqı sayasi institutın jäne qıtaydıñ keybir öñirlik biznes-sauda burjuaziyasın uısına ala bastadı. Bwnıñ soñı qıtaydıñ kommunist wltşıldarı men qıtay kapitalistteriniñ mwsılman elita şoğırın qayta qwrıqtau, joyu ürdisine äkep soqtı. Qıtay kommunistteri mwsılman elitasın älsiretu üşin olarmen ideyalogiyalıq jaqtan kereğar ağım Salafizm men Uaxabizmge astırtın qoldau biodirip neşe mıñ mwsılman qıtaylardı 80-jıldardıñ soñınan bastap Saud Arabiya bastağan birqanşa elderge jibere bastadı. Sonımen 90-jıldar men 2000-jıldar basında mwsılman elitası dini taqırıpta bir-birimen küresip ketti. Bwnıñ soñı jekelegen dini twlğalardı, sayasi liderlerdi astırtın qastandıqpen öltiruge äkep soqtı. Qıtay kommunistteri dini alauızdıqtı sıltauratıp bükil qıtaydağı mwsılman elitasınıñ zañdı qwziretterine tise bastadı. Prem'er ministirden bastap qıtaydıñ negizgi sayasi jüyesinen mwsılman qıtaylardı tazalap ornınan alıp tastadı. Sayasi bilikte qorğansız, basşısız, wlt ister komiteti men ortalıq byuroda, kongrede jäne burjuaziyalıq elitadan qağılğan qıtay mwsılmandarınıñ soñğı on bes jıldan bergi tragediyası mine bügin Şıñjañğa (ŞUAR) janamalay sayasi ıqpal jasap otır. Şıñjañ mwsılmandarınıñ intellektualdıq küşi, ziyatkerlik darını men sayasi elita küşi älsiz bolğandıqtan işki qıtaydıñ bes ülken provincsiyasındağı qıtay mwsılmandarınıñ elita şoğırına iek artatını ras edi. Bwl tarixi faktı edi. Soñğı on bes jıldı arqa tiregi- mwsılman qıtay elitası şeksiz älsiregendikten Şıñjañ osı künde toqırau men sayasi küyzelisti bastan keşude.

Qazaqstanda qıtaytanudıñ “Alaştıq” nemese twtas ortalıq aziya elderiniñ “Türkistandıq” ülgisi men modeli tezden qalıptasuı kerek. Qazaqstanda qıtaytanu el aman, jwrt tınışta özekti mäselelerdi qozğap Qıtay Mwsılmandarınıñ Kürdeli kezeñin osıdan on jıl erte zerttep onıñ Şıñjañ (ŞUAR) men ortalıq aziyağa strategiyalıq ıqpalın aldın-ala boljay alğanda bügin QITAY QAZAQTARI köp zardaptan bas aulaq bolar edi. Endi bizge qıtaytanudıñ jaña tetikteri men sauattı mexanizmi kerek!

Eldes ORDA
25/03/2018

Related Articles

  • Giper jobalardıñ jolı bola ma?

    Keñes odağı jıldarında memlekettiñ ekonomikası gigantomaniyağa qwştar boldı. Bir ortalıqtan basqarılğan josparlı ekonomikada olar azdı-köpti tiimdilik körsetti, biraq narıqtıq ekonomikağa köşkende solardıñ bäri adıra qaldı. Öytkeni, narıq gigantomaniyanı süymeydi, ol naqtılıqqa ikemdilikti wnatadı. Sol siyaqtı Qazaqstan da osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ «körpeñe qaray kösil» degen naqılın wmıtıp, giper jobalarğa, mega jobalarğa qwmarlıq tanıtıp keledi. Mäselen, «Qazaqstan-Türkimenstan-Iran» halıqaralıq temirjol marşrutı jobasına bastamaşı bolıp, aqırı onı 2014 jılı iske qostı. Äriptesterimiz bolıp otırğan eki eldiñ tauarları da narıqtı jarıp, ağılıp jatatındar emes. Oğan Qazaqstan arqılı Resey qosılğanda da tauarları birtekti, bäriniñ de qauzaytını negizinen tabiği resurstar. Osı jolmen Qazaqstan tauarları Parsı şığanağına tikeley şığatın boladı dep jalaulatqan edik. Sol dämemiz aqtaldı ma?

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Qazirgi uaqıttağı qazaq televiziyasınıñ jwmısına qatıstı wsınıstar

    I. Qazirgi televiziya sipatı men betalısı. Jer jüzindegi media-keñistik, sonıñ işinde televiziya jaña ğasır bastalğalı beri, äsirese soñğı on jıl bedelinde kürt özgerdi. Älbette, tehnologiyanıñ keşeuildep jetui jäne basqa da ob'ektivti, sub'ektivti sebepterge baylanıstı Qazaqstanda bwl özgeris keyingi bes-altı jılda ğana bayqaldı. Eñ äueli, sputniktik jäne kabel'dik jüyeniñ jedel damuı körermenniñ tañdau mümkindigin meyilinşe keñeytip, köbeytip jiberdi. Qazir Qazaqstannıñ (damığan Batıs elderin aytpay-aq ta qoyalıq) köptegen eldi mekenderinde (iri, ortaşa, şağın qala, kentterde, qalağa jaqın auıldarda) kem degende otız şaqtı telearna köruge boladı. Ekinşiden tez tarap jatqan internet pen arzan («qol jetimdi» dep jürmiz) smartfondar aqparat aludıñ jaña «twma-bastauların»: äleumettik jeliler, är qilı sayttar, youtube, on-linefil'mder (bwl fil'mderdiñ barlığı derlik

  • Qazaq eldigin saqtau üşin könip otır…

    Qarağandı oqiğasınıñ tüp-törkini de äleumettik teñsizdikke tirelgendey: etnikalıq top – bay, jer iesi – kedey, olar moraldıq twrğda basım, bwlar qorlanıp jür. Marqwm 23 jasar balanıñ qazası osı qıjıl şoğına may qwyğanday äser etti. Raqımjannıñ joğın joqtağandardı, qazaq birigui kerek degenderdi wltşılğa, faşistke teñeu öz aramızda üdep twr, tipti, Qazaqstannan tüñildim, qazaqtar qorqınıştı bop baradı, degen qazaqtardı bayqadım. Oydan oza şabuğa asıqpasaq. Ras, qazaq öz jerinde, elinde küşti boluı kerek, ol – bilek pen jwdırıqtıñ küşi emes, zañ küşi boluı tiis. Arab ämirlikterinde jergilikti halıq – arabtar 20 payızğa jetpeydi, qalğanı – türli etnikalıq toptar. Sonıñ bäri jañağı 20 payızğa qızmet etedi, äleumettik artıqşılıqtıñ bäri arabqa: jaña tuğan arab balasınıñ

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: