|  | 

تاريح

ناۋرىز: رىسقۇلوۆتىڭ بۇيرىعى مەن نازارباەۆتىڭ جارلىعى


حالىق شارۋاشىلىق جەتىستىكتەرى كورمەسىندە (ۆدنح، قازىرگى - "اتاكەنت") وتكەن الماتى وبلىسى كۇندەرى. شەبەردىڭ جۇمىسى. فوتو اۆتورى - ۆ. جولمۇحامەدوۆ، 1988 جىل. (سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان)

حالىق شارۋاشىلىق جەتىستىكتەرى كورمەسىندە (ۆدنح، قازىرگى – “اتاكەنت”) وتكەن الماتى وبلىسى كۇندەرى. شەبەردىڭ جۇمىسى. فوتو اۆتورى – ۆ. جولمۇحامەدوۆ، 1988 جىل. (سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان)

1920 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ “ناۋرىز” مەرەكەسىن تويلاۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارعانىمەن بۇل مەيرامدى رەسمي تۇردە تويلاۋ نە سەبەپتى كەيىنگە قالدىرىلا بەردى؟

قازىر ءداستۇرلى رەسمي مەيرامداردىڭ بىرىنە اينالعان ناۋرىزعا سوۆەت كەزەڭىنىڭ باس كەزىندە تىيىم سالىنباعان. تاريحشىلار مەن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە 1920 جىلعى ناۋرىزدىڭ 20-سىندا جاريالانعان تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ قول قويعان بۇيرىقتى العا تارتادى.

“رىسقۇلوۆتىڭ بۇيرىعى”

قازاقستان باسپاسوزىندە سيرەك تە بولسا جاريالانعان بۇل قۇجاتتى جامبىل وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى ماقۇلبەك رىسداۋلەت وسىدان 15 جىلداي بۇرىن ارحيۆتەن تاپقانىن ايتادى. “2009 جىلى وبلىستىق گازەتتە جاريالاندى، ودان كەيىن بەرتىندە عانا وعان نازار اۋدارىلا باستادى” دەگەن ول تۇرار رىسقۇلوۆ قول قويعان بۇيرىقتى “قۇندى تاريحي قۇجات” دەپ باعالايدى.

تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ 1920 جىلعى ناۋرىزدىڭ 20-سىندا قول قويعان ناۋرىز مەرەكەسى جايلى بۇيرىق. ازاتتىققا جامبىل وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى ماقۇلبەك رىسداۋلەت بەرگەن فوتوكوشىرمە

تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ 1920 جىلعى ناۋرىزدىڭ 20-سىندا قول قويعان ناۋرىز مەرەكەسى جايلى بۇيرىق. ازاتتىققا جامبىل وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى ماقۇلبەك رىسداۋلەت بەرگەن فوتوكوشىرمە

ازاتتىق ءتىلشىسى بۇل قۇجات تۋرالى تاريحشى وردالى قوڭىراتباەۆتان سۇراستىرىپ كوردى. سوۆەت كەزەڭىنىڭ ساياسي قايراتكەرى بولعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىر جولىن ۇزاق ۋاقىت زەرتتەگەن تاريحشى بۇل بۇيرىقتى ەرتەرەكتە تاشكەنت ارحيۆىنەن كەزدەستىرگەنىن، كوشىرمەسى وزىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن ايتادى.

وردالى قوڭىراتباەۆتىڭ سوزىنشە، تۇرار رىسقۇلوۆ 1920 جىلى قاڭتاردا تاشكەنتتە مۇسىلمان حالىقتاردىڭ وكىلى رەتىندە تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان. كوپ ۇزاماي تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالاۋ جانە ناۋرىزدى مەملەكەتتىك مەرەكەگە – دەمالىس كۇنىنە اينالدىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن.

ناۋرىز مەرەكەسىندەگى بايگە. نارىنقول اۋدانى، الماتى وبلىسى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى - جۇبانوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

ناۋرىز مەرەكەسىندەگى بايگە. نارىنقول اۋدانى، الماتى وبلىسى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى – جۇبانوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

​- ناۋرىزدى ءدىني مەرەكە ساناپ، قارسى شىققاندارعا رىسقۇلوۆ ءۋاجىن اقىرى وتكىزگەن. “ناۋرىز – كوكتەم مەرەكەسى، حالىق ءوزى ءبارىبىر تويلايدى. ءبىز رەسمي ۇيىمداستىرساق، حالىق تا جىلى قابىلدايدى” دەپ تۇسىندىرەدى. ءسويتىپ ماسكەۋمەن كەلىسپەستەن بۇيرىق شىعارعان. وسىدان سوڭ ورتالىق ازيادا العاش رەت 1920 جىلعى ناۋرىزدىڭ 22-سىندە ناۋرىز مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اتالىپ وتكەن، – دەيدى ول.

وردالى قوڭىراتباەۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا بيلىك قالالاردا، ۋەزدەردە، اۋىلداردا ۇلكەن شارا وتكىزگەن، ول تۋرالى گازەتتەرگە جاريالانعان. تاريحشى قازىرگى قازاقستاننىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا بولماعان وڭىرلەرىندە دە ناۋرىز مەرەكەسى تويلانعانىن، بىراق مەملەكەتتىك مەرەكە بولماعانىن ايتادى.

ناۋرىز مەيرامى كەزىندە التىباقان تەۋىپ جۇرگەن جاستار. قاراعاندى قالاسى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى - ۆ. پەتۋحوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

ناۋرىز مەيرامى كەزىندە التىباقان تەۋىپ جۇرگەن جاستار. قاراعاندى قالاسى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى – ۆ. پەتۋحوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەڭى 1918-24 جىلدار ارالىعىندا التى جىلعا سوزىلدى. پاتشا ۇكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن تۇركىستان وڭىرىندە بولشەۆيكتەر مەن مۇسىلمان قايراتكەرلەر اراسىندا تارتىس بولىپ، ارقايسىسى ءوز الدىنا رەسپۋبليكا جاريالادى. بولشەۆيكتەر 1918 جىلى اقپان ايىندا مۇحامەدجان تىنىشباەۆ مەن مۇستافا شوقاي باسشىلىق ەتكەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن كۇشپەن تاراتىپ، رەسەي سوۆەتتىك فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ باعىتىن ۇستاناتىن تۇركىستان سوۆەتتىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىن قۇردى. ونىڭ قۇرامىنا قازاقستاننىڭ سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارى كىردى. 1924-25 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا ءبولىنىپ، قازىرگى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى پايدا بولدى.

“ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى”

ازاتتىقپەن سويلەسكەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ناۋرىز مەرەكەسىن رەسمي تۇردە تويلاۋدى توقتاتۋ تۋرالى ارنايى بۇيرىق نەمەسە قاۋلى بولماۋى دا مۇمكىن. زەرتتەۋشى ماقۇلبەك رىسداۋلەت ناۋرىزدى تويلاۋعا تىيىم سالۋ جونىندە سوۆەت بيلىگىنىڭ قانداي دا ءبىر قاۋلىسى نەمەسە بۇيرىعى ارحيۆتە كوزگە تۇسپەگەنىن ايتادى.

- سوعان قاراعاندا رەسمي قۇجاتسىز-اق، “ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى” رەتىندە تىيىم سالعان سياقتى. ويتكەنى [بولشەۆيكتەر] ناۋرىزدى ءدىني مەرەكە دەپ سانادى. 1930 جىلدارى قازاقستانداعى ءتۇرلى كوتەرىلىستەردەن كەيىن ناۋرىز عانا ەمەس، قازاقتىڭ باتا بەرۋ ءداستۇرى دە سوۆەت بيلىگىنە قارسىلىق سەكىلدى قابىلداندى. ارحيۆتە “كوتەرىلىسشىلەر اۋەلى باتا جاساپ، انت قابىلدادى” دەيتىن قۇجاتتاردى كوردىم، – دەيدى ماقۇلبەك رىسداۋلەت.

ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا. الماتى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى - و. يونوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا. الماتى، 1988 جىل. فوتو اۆتورى – و. يونوۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

تاريحشى وردالى قوڭىراتباەۆتىڭ ايتۋىنشا، 1924 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى تاراتىلعاننان كەيىن ناۋرىز مەرەكەسىن رەسمي تويلاۋ توقتاعان.

- 1925 جىلى قازاقستان باسشىلىعىنا فيليپپ گولوششەكين كەلگەن سوڭ بىرتىندەپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن باستالدى. الايدا اقىن-جازۋشىلار ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ۋاقىتى كەلگەندە مەيرام تۋرالى گازەتكە جازىپ جاتتى، وعان تىيىم سالىنعان جوق، – دەيدى ول.

ازاتتىقپەن سويلەسكەن زەرتتەۋشىلەر ناۋرىزدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ وتىلمەسە دە، حالىقتىق مەرەكە رەتىندە سوۆەت كەزەڭىندە دە جويىلماعانىن ايتادى. ولار، اسىرەسە، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە “حالىق ناۋرىزدى بەرتىنگە دەيىن تويلاپ كەلدى، ەشكىمنەن رۇقسات سۇراعان جوق. ناۋرىز كوجەسىن دە ءپىسىردى، شاعىن ەلدىمەكەندەردە كوجەنى ءبىر ۇيگە جيناپ، حالىق باس قوستى. كەيبىر وڭىرلەردە ناۋرىز كوجەنى “جىل كوجەسى” دەپ اتادى. سوۆەت وكىمەتى ونى بايقاماعانسىدى، اسىرا دارىپتەلمەۋىن قاداعالادى” دەپ سانايدى.

1980 جىلداردىڭ سوڭى، 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندە سول كەزدەگى “لەنينشىل جاس”، قازىرگى “جاس الاش” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان ءۋاليحان قاليجان دا وسىعان ۇقساس پىكىر ايتادى.

- بۇرىن سوۆەت تۇسىندا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ باس رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزدە ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا گازەت ءنومىرى كوگىلدىر تۇسپەن شىعاتىن. ونى “كوكتەم نومىرى”دەپ اتاعانىمەن استارىندا ناۋرىز تۇراتىن ەدى، – دەپ ەسكە الادى ول.

ءداستۇردى جاڭعىرتۋ

سوۆەت كەزەڭىنىڭ سوڭىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات بەرىلۋى ەرەكشە وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى. 1985 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتى باس حاتشىلىعىنا ميحايل گورباچەۆ سايلانعاننان كەيىن “قايتا قۇرۋ” ساياساتى جاريالانىپ، قوعامدىق باستامالارعا ايتارلىقتاي ەركىندىك بەرىلۋى ناۋرىز مەرەكەسىن دە جانداندىرۋعا تۇرتكى بولدى.

قازىر ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ تۋرالى العاش رەت باستاما كوتەرگەن ساياسي تۇلعالار تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر بار. سونىڭ ىشىندە 1988 جىلى اقپاننىڭ 9-ىندا قازاقستان كومپارتياسى وتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانعان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اتى-ءجونى ءجيى اتالادى.

ناۋرىز مەيرامىنا جايىلعان داستارحان باسىندا وتىرعان ادامدار. شىمكەنت، 25 ناۋرىز 2015 جىل

ناۋرىز مەيرامىنا جايىلعان داستارحان باسىندا وتىرعان ادامدار. شىمكەنت، 25 ناۋرىز 2015 جىل

سول كەزدەگى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ رەداكتورى ءۋاليحان قاليجان “ناۋرىز” مەرەكەسىنىڭ قايتا ورالۋىن بىلايشا ەسكە الادى.

- گازەت بەتىندە وقىرماندارمەن “تىكەلەي تەلەفون” ارقىلى سۇحبات جۇرگىزۋ ءداستۇرى بار ەدى. سوعان مۇحتار شاحانوۆتى شاقىردىق. سوندا وسى ماسەلەنى كوتەردى. گازەتكە “ناۋرىز” مەرەكەسىنىڭ قاجەتتىلىگى جايىندا ارنايى ماتەريال بەردىك. كوپ ۇزاماي ورتالىق كوميتەت حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ شاقىردى. ماتەريالدارىمدى جيناپ الىپ بارسام دا سەسكەندىم، بىراق ول كىسى قولدادى. ءسويتىپ ءوزى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گەننادي كولبينگە كىردى. سودان كەيىن كولبين ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى حات جازعان مۇحتار شاحانوۆتى قابىلدادى، – دەيدى ول.

ادەبيەت زەرتتەۋشىسى راحمانقۇل بەردىباي ەستەلىگىندە 1988 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا جازۋشىلار وداعىندا ۇلكەن جيىن بولعانىن، سوندا “باسقا ەلدەردە ناۋرىز جىل سايىن تويلاناتىنىن، بىزگە بۇل جاقسى ءداستۇر قاشان كەلەتىنىن” جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وزبەكالى جانىبەكوۆتەن سۇراعانىن، ونىڭ “بىردەن قولداعانىن” جازادى.

مەرەكەلىك ناۋرىز كوجەنىڭ ءدامىن تاتىپ تۇرعان بالا. الماتى، 1989 جىل. فوتو اۆتورى - ا. ساندىباەۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

مەرەكەلىك ناۋرىز كوجەنىڭ ءدامىن تاتىپ تۇرعان بالا. الماتى، 1989 جىل. فوتو اۆتورى – ا. ساندىباەۆ. سۋرەت قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن الىنعان

جازۋشى عابباس قابىشەۆ ەستەلىگىندە وزبەكالى جانىبەكوۆ ناۋرىز مەرەكەسى جايلى سول كەزدەگى باسپاسوزدە ءجيى جاريالانعان زەرتتەۋلەر مەن پۋبليتسيستيكالىق ماتەريالدارمەن تانىس بولدى دەپ سانايدى. كەيىن بۇل باستاما قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندەگى تالقىلاۋلار كەزىندە وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قولداۋ تاپقانىن ايتادى.

ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ جاڭعىرۋى جايلى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ 2011 جىلى شىققان تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىندا دا ايتىلىپ، جوعارىداعى ەستەلىكتەرگە ۇقساس جايتتار قىسقاشا باياندالعان.

“ناۋرىز” مەرەكەسى وسىلايشا 1988 جىلى العاش رەت الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا ۇلكەن حالىقتىق مەيرام رەتىندە وتكىزىلدى” دەپ جازادى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەستەلىگىندە.

قازاق سسسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ناۋرىزدىڭ 22-ءسىن "ناۋرىز مەيرامى" ەتىپ جاريالاۋ تۋرالى 1991 جىلعى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە شىعارعان جارلىعى باسىلعان "سوتسياليستىك قازاقستان" گازەتىنىڭ سانى

قازاق سسسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ناۋرىزدىڭ 22-ءسىن “ناۋرىز مەيرامى” ەتىپ جاريالاۋ تۋرالى 1991 جىلعى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە شىعارعان جارلىعى باسىلعان “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ سانى

​1989 جىلدان باستاپ “ناۋرىز” قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا جاپپاي اتالا باستادى. 1991 جىلى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە قازاق سسسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى شىعىپ، “ناۋرىزدىڭ 22-ءسى – حالىقتىق مەرەكە “ناۋرىز مەيرامى” بولىپ جاريالاندى. جارلىقتا “حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى سوۆەتتەرىنە كليماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ حالىقتىق مەرەكە – ناۋرىز مەيرامىن وتكىزۋ كۇنىن ءوز بەتىمەن بەلگىلەۋ ۇسىنىلسىن; رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ 1991 جىلى ناۋرىزدىڭ 16-سى مەن ءساۋىردىڭ 16-سى ارالىعىندا “تابيعات جاراسىمى” ايلىعىن وتكىزۋ جونىندەگى ينيتسياتيۆاسى قولداۋ تاپسىن” دەپ كورسەتىلگەن.

يرانداعى كونە داستۇردەن باستاۋ الاتىن ناۋرىز مەيرامى قازاق ورتاسىندا “ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى” دەگەن اتپەن دە تانىلعان. كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەتىن مەزگىلدە تويلاناتىن بۇل مەرەكەنى ءسىز قالاي قارسى الاسىز؟ قانداي ەجەلگى عۇرىپتاردى بىلەسىز؟ پىكىر قوسا وتىرىڭىز.

Related Articles

  • سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

    … بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟ سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا! … كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن

  • التاي قازاقتارىنىڭ توڭكەرىستىك ۇكىمەتى

    (وسپان باتىردىڭ تۋعانىنىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالادى) ەرزات كارىباي     قىتايداعى قازاقتار تاريحىندا جانە شىڭجاڭ تاريحىندا «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» نە دۇرىس تاريحي باعا بەرىلىپ شىڭجاڭ جەرلىە تاريحىنان ورىن بەرىلگەن، ارينە اتالعان ءۇش ايماقتا (التاي ،تارباعاتاي، ىلە) قازاقتار باسىم بولا تۇرا، توڭكەرىستەدە جەتەكشى رول ويناعانىنا قاراماستان ونى ۇيعۇردىڭ ەنشىسىنە مەنشىكتەپ بەردى، حالقارادادا وسىلاي تانىم قالىپتاسقان. وعان نەگىز 1944 جىلى12 قۇرىلعان ۇكىمەتتە باسشىلىقتا قازاقتار بولمادى، ۇكىمەت ءتىلى ۇيعۇر ءتىلى بولدى، تاريحي سۋرەتتەرىمەن حۇجاتتارىدا دەرلىك سولاي بولدى! دەمەك ەكىنشى شىعىس تۇركىستان جەرلىك حالىق سايلاماعان زاڭسىز ۇكىمەت ەدى! ەگەر زاڭدى ۇكىمەت بولسا تۇتاس ءۇش ايماقتاعى 720 مىڭ حالىقتىڭ 53% ءىن ۇستايتىن قازاق بيلىكتە بولعان بولار ەدى! كەيىنگى اتالمىش ۇكىمەت قازاق مۇددەسىنە ساياتىندا

  • 2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

    بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى

  • “العاشقى جانە سوڭعى دەموكراتيالىق سايلاۋ”

    اسىلحان ماماشۇلى الاش وردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى الاش قالاسىنا (زارەچنايا سلوبودكا، سەمەي) كوشىپ كەلىپ قونىستانعان 1918 جىلى. قازاقستان بيلىگى بيىل ماۋسىمدا تاعى ءبىر كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزگەلى جاتىر. پوستسوۆەتتىك ەلدەگى بۇعان دەيىنگى سايلاۋلاردىڭ ەشبىرىن حالىقارالىق ۇيىمدار «ەركىن» دەپ تانىعان ەمەس. وسى تۇستا ازاتتىق سوۆەتتىك كەزەڭگە دەيىنگى قازاقستاندا وتكەن العاشقى جانە سوڭعى اشىق سايلاۋدىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كوردى. 1917 جىلى جەلتوقسان ايىندا «قازاق-قىرعىز بيلىگىن قولىنا العانىن» مالىمدەگەن الاش وردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ توراعاسىن سايلادى. كوپشىلىك داۋىس العان ءاليحان بوكەيحان ۇكىمەت پەن كەڭەس توراعاسى بولىپ سايلاندى. ازاتتىق تىلشىسىمەن سويلەسكەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا بۇل سايلاۋ «بۇرىنعى حاندىق داستۇرگە سۇيەنبەگەن، پاتشالىق رەسەيدىڭ ەسكى زاڭدارىنان قۇتىلعان، قازاق حالقىنا سايلاۋ قۇقىعىن بەرىپ، دەموكراتيالىق داستۇرمەن وتكىزگەن

  • ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى-قادۋان

    بۇل سۋرەتەگى اق شىلاۋىشتى كىسىنىڭ اتى قادۋان (قاديشا) مامىربەكقىزى. سۇيەگى تورە، تارباعاتاي مايلى-جايىردا دۇنيەگە كەلگەن. التايداعى ء“تورت بي تورە” اباق جۇرتىنىڭ سوڭعى xاندارىنىڭ ءبىرى الەن تورەنىڭ زايىبى. قادۋان مامىربەكقىزى 1962-جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمدى. سول جىلى (1962) ءۇرىمجى قالاسى سانجى وبلىسىنان ءبولىنىپ جەكە قالا رەتىندە اكىمشىلىك شاڭىراق كوتەرگەن ەدى. بۇنى ايتۋداعى سەبەبىم، قادۋان مامىربەكقىزى بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى بولعان. ءۇرىمجى ايماعى قۇرامىنا 12 اۋدان قارايتىن ەدى. ولار: ماناس، قۇتىبي، سانجى، ميچۋان، بوكەن، جەمسارى، شونجى، موري قاتارلى سەگىز قازاق اۋداندارى جانە تۇرپان، ءپىشان، توقسىن قاتارلى ءۇش ۇيعىر اۋدانى. ورتالىعى ءۇرىمجى (ول كەزدە اۋدان دارەجەلى) سونىمەن ون ەكى اۋدان قارادى. قادۋان مامىربەكقىزى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ون ەكى اۋدانىن باسقاراتىن وبلىس ءۋاليى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: