|  | 

Tarih

Naurız: Rısqwlovtıñ bwyrığı men Nazarbaevtıñ jarlığı


Halıq şaruaşılıq jetistikteri körmesinde (VDNH, qazirgi - "Atakent") ötken Almatı oblısı künderi. Şeberdiñ jwmısı. Foto avtorı - V. Jolmwhamedov, 1988 jıl. (Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan)

Halıq şaruaşılıq jetistikteri körmesinde (VDNH, qazirgi – “Atakent”) ötken Almatı oblısı künderi. Şeberdiñ jwmısı. Foto avtorı – V. Jolmwhamedov, 1988 jıl. (Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan)

1920 jılı Türkistan respublikası atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov “Naurız” merekesin toylau turalı bwyrıq şığarğanımen bwl meyramdı resmi türde toylau ne sebepti keyinge qaldırıla berdi?

Qazir dästürli resmi meyramdardıñ birine aynalğan Naurızğa sovet kezeñiniñ bas kezinde tıyım salınbağan. Tarihşılar men arhiv qızmetkerleri onıñ bir däleli retinde 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında jariyalanğan Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı alğa tartadı.

“RISQWLOVTIÑ BWYRIĞI”

Qazaqstan baspasözinde sirek te bolsa jariyalanğan bwl qwjattı Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet osıdan 15 jılday bwrın arhivten tapqanın aytadı. “2009 jılı oblıstıq gazette jariyalandı, odan keyin bertinde ğana oğan nazar audarıla bastadı” degen ol Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı “qwndı tarihi qwjat” dep bağalaydı.

Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında qol qoyğan Naurız merekesi jaylı bwyrıq. Azattıqqa Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet bergen fotoköşirme

Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında qol qoyğan Naurız merekesi jaylı bwyrıq. Azattıqqa Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet bergen fotoköşirme

Azattıq tilşisi bwl qwjat turalı tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtan swrastırıp kördi. Sovet kezeñiniñ sayasi qayratkeri bolğan Twrar Rısqwlovtıñ ömir jolın wzaq uaqıt zerttegen tarihşı bwl bwyrıqtı erterekte Taşkent arhivinen kezdestirgenin, köşirmesi özinde saqtaulı twrğanın aytadı.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ sözinşe, Twrar Rısqwlov 1920 jılı qañtarda Taşkentte mwsılman halıqtardıñ ökili retinde Türkistan respublikası ortalıq atqaru komitetiniñ törağası bolıp saylanğan. Köp wzamay Türkistan respublikasındağı türki halıqtarınıñ tilin memlekettik til dep jariyalau jäne Naurızdı memlekettik merekege – demalıs künine aynaldıru turalı bastama kötergen.

Naurız merekesindegi bäyge. Narınqol audanı, Almatı oblısı, 1988 jıl. Foto avtorı - Jwbanov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız merekesindegi bäyge. Narınqol audanı, Almatı oblısı, 1988 jıl. Foto avtorı – Jwbanov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

​- Naurızdı dini mereke sanap, qarsı şıqqandarğa Rısqwlov uäjin aqırı ötkizgen. “Naurız – köktem merekesi, halıq özi bäribir toylaydı. Biz resmi wyımdastırsaq, halıq ta jılı qabıldaydı” dep tüsindiredi. Söytip Mäskeumen kelispesten bwyrıq şığarğan. Osıdan soñ Ortalıq Aziyada alğaş ret 1920 jılğı naurızdıñ 22-sinde Naurız memlekettik mereke retinde jergilikti biliktiñ wyımdastıruımen atalıp ötken, – deydi ol.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, Türkistan respublikasınıñ aumağında bilik qalalarda, uezderde, auıldarda ülken şara ötkizgen, ol turalı gazetterge jariyalanğan. Tarihşı qazirgi Qazaqstannıñ Türkistan respublikasınıñ qwramında bolmağan öñirlerinde de Naurız merekesi toylanğanın, biraq memlekettik mereke bolmağanın aytadı.

Naurız meyramı kezinde altıbaqan teuip jürgen jastar. Qarağandı qalası, 1988 jıl. Foto avtorı - V. Petuhov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız meyramı kezinde altıbaqan teuip jürgen jastar. Qarağandı qalası, 1988 jıl. Foto avtorı – V. Petuhov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Türkistan respublikasınıñ kezeñi 1918-24 jıldar aralığında altı jılğa sozıldı. Patşa ükimeti qwlağannan keyin Türkistan öñirinde bol'şevikter men mwsılman qayratkerler arasında tartıs bolıp, ärqaysısı öz aldına respublika jariyaladı. Bol'şevikter 1918 jılı aqpan ayında Mwhamedjan Tınışbaev men Mwstafa Şoqay basşılıq etken Türkistan respublikasın küşpen taratıp, Resey Sovettik Federaciyasınıñ ortalıq ükimetiniñ bağıtın wstanatın Türkistan sovettik federativtik respublikasın qwrdı. Onıñ qwramına Qazaqstannıñ Sırdariya jäne Jetisu oblıstarı kirdi. 1924-25 jıldarı Türkistan respublikası wlttıq respublikalarğa bölinip, qazirgi Ortalıq Aziya respublikaları payda boldı.

“ESKİLİKTİÑ SARQINŞAĞI”

Azattıqpen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa, Naurız merekesin resmi türde toylaudı toqtatu turalı arnayı bwyrıq nemese qaulı bolmauı da mümkin. Zertteuşi Maqwlbek Rısdäulet Naurızdı toylauğa tıyım salu jöninde sovet biliginiñ qanday da bir qaulısı nemese bwyrığı arhivte közge tüspegenin aytadı.

- Soğan qarağanda resmi qwjatsız-aq, “eskiliktiñ sarqınşağı” retinde tıyım salğan siyaqtı. Öytkeni [bol'şevikter] Naurızdı dini mereke dep sanadı. 1930 jıldarı Qazaqstandağı türli köterilisterden keyin Naurız ğana emes, qazaqtıñ bata beru dästüri de sovet biligine qarsılıq sekildi qabıldandı. Arhivte “köterilisşiler äueli bata jasap, ant qabıldadı” deytin qwjattardı kördim, – deydi Maqwlbek Rısdäulet.

Naurız merekesiniñ aşılu saltanatında. Almatı, 1988 jıl. Foto avtorı - O. Ionov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız merekesiniñ aşılu saltanatında. Almatı, 1988 jıl. Foto avtorı – O. Ionov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, 1924 jılı Türkistan respublikası taratılğannan keyin Naurız merekesin resmi toylau toqtağan.

- 1925 jılı Qazaqstan basşılığına Filipp Goloşekin kelgen soñ birtindep sayasi quğın-sürgin bastaldı. Alayda aqın-jazuşılar Naurız merekesiniñ uaqıtı kelgende meyram turalı gazetke jazıp jattı, oğan tıyım salınğan joq, – deydi ol.

Azattıqpen söylesken zertteuşiler Naurızdıñ memlekettik deñgeyde atap ötilmese de, halıqtıq mereke retinde sovet kezeñinde de joyılmağanın aytadı. Olar, äsirese, Qazaqstannıñ oñtüstik öñirinde “halıq Naurızdı bertinge deyin toylap keldi, eşkimnen rwqsat swrağan joq. Naurız köjesin de pisirdi, şağın eldimekenderde köjeni bir üyge jinap, halıq bas qostı. Keybir öñirlerde naurız köjeni “jıl köjesi” dep atadı. Sovet ökimeti onı bayqamağansıdı, asıra däriptelmeuin qadağaladı” dep sanaydı.

1980 jıldardıñ soñı, 1990 jıldardıñ bas kezinde sol kezdegi “Leninşil jas”, qazirgi “Jas Alaş” gazetiniñ bas redaktorı qızmetin atqarğan Uälihan Qalijan da osığan wqsas pikir aytadı.

- Bwrın sovet twsında Seydahmet Berdiqwlov bas redaktor bolıp twrğan kezde Naurız merekesi qarsañında gazet nömiri kögildir tüspen şığatın. Onı “köktem nömiri”dep atağanımen astarında Naurız twratın edi, – dep eske aladı ol.

DÄSTÜRDİ JAÑĞIRTU

Sovet kezeñiniñ soñında Naurız merekesin toylauğa resmi türde rwqsat berilui erekşe oqiğalardıñ birine aynaldı. 1985 jılı KPSS Ortalıq komiteti Bas hatşılığına Mihail Gorbaçev saylanğannan keyin “qayta qwru” sayasatı jariyalanıp, qoğamdıq bastamalarğa aytarlıqtay erkindik berilui Naurız merekesin de jandandıruğa türtki boldı.

Qazir Naurız merekesin toylau turalı alğaş ret bastama kötergen sayasi twlğalar turalı türli pikirler bar. Sonıñ işinde 1988 jılı aqpannıñ 9-ında Qazaqstan kompartiyası otalıq komitetiniñ hatşısı bolıp saylanğan Özbekäli Jänibekovtiñ atı-jöni jii ataladı.

Naurız meyramına jayılğan dastarhan basında otırğan adamdar. Şımkent, 25 naurız 2015 jıl

Naurız meyramına jayılğan dastarhan basında otırğan adamdar. Şımkent, 25 naurız 2015 jıl

Sol kezdegi “Leninşil jas” gazetiniñ redaktorı Uälihan Qalijan “Naurız” merekesiniñ qayta oraluın bılayşa eske aladı.

- Gazet betinde oqırmandarmen “Tikeley telefon” arqılı swhbat jürgizu dästüri bar edi. Soğan Mwhtar Şahanovtı şaqırdıq. Sonda osı mäseleni köterdi. Gazetke “Naurız” merekesiniñ qajettiligi jayında arnayı material berdik. Köp wzamay Ortalıq komitet hatşısı Özbekäli Jänibekov şaqırdı. Materialdarımdı jinap alıp barsam da seskendim, biraq ol kisi qoldadı. Söytip özi Qazaqstan kompartiyasınıñ birinşi hatşısı Gennadiy Kolbinge kirdi. Sodan keyin Kolbin Naurız merekesin atap ötu turalı hat jazğan Mwhtar Şahanovtı qabıldadı, – deydi ol.

Ädebiet zertteuşisi Rahmanqwl Berdibay esteliginde 1988 jılı naurız ayınıñ basında Jazuşılar odağında ülken jiın bolğanın, sonda “basqa elderde Naurız jıl sayın toylanatının, bizge bwl jaqsı dästür qaşan keletinin” jiınğa qatısıp otırğan Özbekäli Jänibekovten swrağanın, onıñ “birden qoldağanın” jazadı.

Merekelik Naurız köjeniñ dämin tatıp twrğan bala. Almatı, 1989 jıl. Foto avtorı - A. Sandıbaev. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Merekelik Naurız köjeniñ dämin tatıp twrğan bala. Almatı, 1989 jıl. Foto avtorı – A. Sandıbaev. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Jazuşı Ğabbas Qabışev esteliginde Özbekäli Jänibekov Naurız merekesi jaylı sol kezdegi baspasözde jii jariyalanğan zertteuler men publicistikalıq materialdarmen tanıs boldı dep sanaydı. Keyin bwl bastama Qazaqstan kompartiyası ortalıq komitetindegi talqılaular kezinde Özbekäli Jänibekovtiñ wyımdastıruımen qoldau tapqanın aytadı.

Naurız merekesiniñ jañğıruı jaylı Özbekäli Jänibekovtiñ 2011 jılı şıqqan tañdamalı şığarmalar jinağında da aytılıp, joğarıdağı estelikterge wqsas jayttar qısqaşa bayandalğan.

“Naurız” merekesi osılayşa 1988 jılı alğaş ret Almatı qalası men Almatı oblısınıñ Jambıl audanında ülken halıqtıq meyram retinde ötkizildi” dep jazadı Özbekäli Jänibekov esteliginde.

Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ naurızdıñ 22-sin "Naurız meyramı" etip jariyalau turalı 1991 jılğı naurızdıñ 15-inde şığarğan jarlığı basılğan "Socialistik Qazaqstan" gazetiniñ sanı

Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ naurızdıñ 22-sin “Naurız meyramı” etip jariyalau turalı 1991 jılğı naurızdıñ 15-inde şığarğan jarlığı basılğan “Socialistik Qazaqstan” gazetiniñ sanı

​1989 jıldan bastap “Naurız” Qazaqstannıñ barlıq oblıstarında jappay atala bastadı. 1991 jılı naurızdıñ 15-inde Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ jarlığı şığıp, “Naurızdıñ 22-si – halıqtıq mereke “Naurız meyramı” bolıp jariyalandı. Jarlıqta “Halıq deputattarınıñ jergilikti sovetterine klimattıq jağdaylardı eskere otırıp halıqtıq mereke – Naurız meyramın ötkizu künin öz betimen belgileu wsınılsın; respublika jwrtşılığınıñ 1991 jılı naurızdıñ 16-sı men säuirdiñ 16-sı aralığında “Tabiğat jarasımı” aylığın ötkizu jönindegi iniciativası qoldau tapsın” dep körsetilgen.

Irandağı köne dästürden bastau alatın Naurız meyramı qazaq ortasında “Wlıstıñ wlı küni” degen atpen de tanılğan. Kün men tün teñeletin mezgilde toylanatın bwl merekeni siz qalay qarsı alasız? Qanday ejelgi ğwrıptardı bilesiz? Pikir qosa otırıñız.

Related Articles

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Altay qazaqtarınıñ töñkeristik ükimeti

    (Ospan batırdıñ tuğanınıñ 120 jıldıq merey toyına arnaladı) Erzat Käribay     Qıtaydağı qazaqtar tarihında jane Şıñjañ tarihında «üş aymaq töñkerisi» ne dwrıs tarihi bağa berilip Şıñjañ jerlie tarihınan orın berilgen, ärine atalğan üş aymaqta (Altay ,Tarbağatay, İle) qazaqtar basım bola twra, töñkeristede jetekşi rol oynağanına qaramastan onı Wyğwrdıñ enşisine menşiktep berdi, halqaradada osılay tanım qalıptasqan. Oğan negiz 1944 jılı12 qwrılğan ükimette basşılıqta qazaqtar bolmadı, ükimet tili wyğwr tili boldı, tarihi suretterimen hwjattarıda derlik solay boldı! Demek ekinşi şığıs türkistan jerlik halıq saylamağan zañsız ükimet edi! Eger zañdı ükimet bolsa twtas üş aymaqtağı 720 mıñ halıqtıñ 53% in wstaytın qazaq bilikte bolğan bolar edi! Keyingi atalmış ükimet qazaq müddesine sayatında

  • 2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

    Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi

  • “Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”

    Asılhan MAMAŞWLI Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı. Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi. 1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı. Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen

  • Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

    Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: