|  | 

Tarih

Naurız: Rısqwlovtıñ bwyrığı men Nazarbaevtıñ jarlığı


Halıq şaruaşılıq jetistikteri körmesinde (VDNH, qazirgi - "Atakent") ötken Almatı oblısı künderi. Şeberdiñ jwmısı. Foto avtorı - V. Jolmwhamedov, 1988 jıl. (Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan)

Halıq şaruaşılıq jetistikteri körmesinde (VDNH, qazirgi – “Atakent”) ötken Almatı oblısı künderi. Şeberdiñ jwmısı. Foto avtorı – V. Jolmwhamedov, 1988 jıl. (Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan)

1920 jılı Türkistan respublikası atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov “Naurız” merekesin toylau turalı bwyrıq şığarğanımen bwl meyramdı resmi türde toylau ne sebepti keyinge qaldırıla berdi?

Qazir dästürli resmi meyramdardıñ birine aynalğan Naurızğa sovet kezeñiniñ bas kezinde tıyım salınbağan. Tarihşılar men arhiv qızmetkerleri onıñ bir däleli retinde 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında jariyalanğan Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı alğa tartadı.

“RISQWLOVTIÑ BWYRIĞI”

Qazaqstan baspasözinde sirek te bolsa jariyalanğan bwl qwjattı Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet osıdan 15 jılday bwrın arhivten tapqanın aytadı. “2009 jılı oblıstıq gazette jariyalandı, odan keyin bertinde ğana oğan nazar audarıla bastadı” degen ol Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı “qwndı tarihi qwjat” dep bağalaydı.

Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında qol qoyğan Naurız merekesi jaylı bwyrıq. Azattıqqa Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet bergen fotoköşirme

Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında qol qoyğan Naurız merekesi jaylı bwyrıq. Azattıqqa Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet bergen fotoköşirme

Azattıq tilşisi bwl qwjat turalı tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtan swrastırıp kördi. Sovet kezeñiniñ sayasi qayratkeri bolğan Twrar Rısqwlovtıñ ömir jolın wzaq uaqıt zerttegen tarihşı bwl bwyrıqtı erterekte Taşkent arhivinen kezdestirgenin, köşirmesi özinde saqtaulı twrğanın aytadı.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ sözinşe, Twrar Rısqwlov 1920 jılı qañtarda Taşkentte mwsılman halıqtardıñ ökili retinde Türkistan respublikası ortalıq atqaru komitetiniñ törağası bolıp saylanğan. Köp wzamay Türkistan respublikasındağı türki halıqtarınıñ tilin memlekettik til dep jariyalau jäne Naurızdı memlekettik merekege – demalıs künine aynaldıru turalı bastama kötergen.

Naurız merekesindegi bäyge. Narınqol audanı, Almatı oblısı, 1988 jıl. Foto avtorı - Jwbanov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız merekesindegi bäyge. Narınqol audanı, Almatı oblısı, 1988 jıl. Foto avtorı – Jwbanov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

​- Naurızdı dini mereke sanap, qarsı şıqqandarğa Rısqwlov uäjin aqırı ötkizgen. “Naurız – köktem merekesi, halıq özi bäribir toylaydı. Biz resmi wyımdastırsaq, halıq ta jılı qabıldaydı” dep tüsindiredi. Söytip Mäskeumen kelispesten bwyrıq şığarğan. Osıdan soñ Ortalıq Aziyada alğaş ret 1920 jılğı naurızdıñ 22-sinde Naurız memlekettik mereke retinde jergilikti biliktiñ wyımdastıruımen atalıp ötken, – deydi ol.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, Türkistan respublikasınıñ aumağında bilik qalalarda, uezderde, auıldarda ülken şara ötkizgen, ol turalı gazetterge jariyalanğan. Tarihşı qazirgi Qazaqstannıñ Türkistan respublikasınıñ qwramında bolmağan öñirlerinde de Naurız merekesi toylanğanın, biraq memlekettik mereke bolmağanın aytadı.

Naurız meyramı kezinde altıbaqan teuip jürgen jastar. Qarağandı qalası, 1988 jıl. Foto avtorı - V. Petuhov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız meyramı kezinde altıbaqan teuip jürgen jastar. Qarağandı qalası, 1988 jıl. Foto avtorı – V. Petuhov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Türkistan respublikasınıñ kezeñi 1918-24 jıldar aralığında altı jılğa sozıldı. Patşa ükimeti qwlağannan keyin Türkistan öñirinde bol'şevikter men mwsılman qayratkerler arasında tartıs bolıp, ärqaysısı öz aldına respublika jariyaladı. Bol'şevikter 1918 jılı aqpan ayında Mwhamedjan Tınışbaev men Mwstafa Şoqay basşılıq etken Türkistan respublikasın küşpen taratıp, Resey Sovettik Federaciyasınıñ ortalıq ükimetiniñ bağıtın wstanatın Türkistan sovettik federativtik respublikasın qwrdı. Onıñ qwramına Qazaqstannıñ Sırdariya jäne Jetisu oblıstarı kirdi. 1924-25 jıldarı Türkistan respublikası wlttıq respublikalarğa bölinip, qazirgi Ortalıq Aziya respublikaları payda boldı.

“ESKİLİKTİÑ SARQINŞAĞI”

Azattıqpen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa, Naurız merekesin resmi türde toylaudı toqtatu turalı arnayı bwyrıq nemese qaulı bolmauı da mümkin. Zertteuşi Maqwlbek Rısdäulet Naurızdı toylauğa tıyım salu jöninde sovet biliginiñ qanday da bir qaulısı nemese bwyrığı arhivte közge tüspegenin aytadı.

- Soğan qarağanda resmi qwjatsız-aq, “eskiliktiñ sarqınşağı” retinde tıyım salğan siyaqtı. Öytkeni [bol'şevikter] Naurızdı dini mereke dep sanadı. 1930 jıldarı Qazaqstandağı türli köterilisterden keyin Naurız ğana emes, qazaqtıñ bata beru dästüri de sovet biligine qarsılıq sekildi qabıldandı. Arhivte “köterilisşiler äueli bata jasap, ant qabıldadı” deytin qwjattardı kördim, – deydi Maqwlbek Rısdäulet.

Naurız merekesiniñ aşılu saltanatında. Almatı, 1988 jıl. Foto avtorı - O. Ionov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Naurız merekesiniñ aşılu saltanatında. Almatı, 1988 jıl. Foto avtorı – O. Ionov. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, 1924 jılı Türkistan respublikası taratılğannan keyin Naurız merekesin resmi toylau toqtağan.

- 1925 jılı Qazaqstan basşılığına Filipp Goloşekin kelgen soñ birtindep sayasi quğın-sürgin bastaldı. Alayda aqın-jazuşılar Naurız merekesiniñ uaqıtı kelgende meyram turalı gazetke jazıp jattı, oğan tıyım salınğan joq, – deydi ol.

Azattıqpen söylesken zertteuşiler Naurızdıñ memlekettik deñgeyde atap ötilmese de, halıqtıq mereke retinde sovet kezeñinde de joyılmağanın aytadı. Olar, äsirese, Qazaqstannıñ oñtüstik öñirinde “halıq Naurızdı bertinge deyin toylap keldi, eşkimnen rwqsat swrağan joq. Naurız köjesin de pisirdi, şağın eldimekenderde köjeni bir üyge jinap, halıq bas qostı. Keybir öñirlerde naurız köjeni “jıl köjesi” dep atadı. Sovet ökimeti onı bayqamağansıdı, asıra däriptelmeuin qadağaladı” dep sanaydı.

1980 jıldardıñ soñı, 1990 jıldardıñ bas kezinde sol kezdegi “Leninşil jas”, qazirgi “Jas Alaş” gazetiniñ bas redaktorı qızmetin atqarğan Uälihan Qalijan da osığan wqsas pikir aytadı.

- Bwrın sovet twsında Seydahmet Berdiqwlov bas redaktor bolıp twrğan kezde Naurız merekesi qarsañında gazet nömiri kögildir tüspen şığatın. Onı “köktem nömiri”dep atağanımen astarında Naurız twratın edi, – dep eske aladı ol.

DÄSTÜRDİ JAÑĞIRTU

Sovet kezeñiniñ soñında Naurız merekesin toylauğa resmi türde rwqsat berilui erekşe oqiğalardıñ birine aynaldı. 1985 jılı KPSS Ortalıq komiteti Bas hatşılığına Mihail Gorbaçev saylanğannan keyin “qayta qwru” sayasatı jariyalanıp, qoğamdıq bastamalarğa aytarlıqtay erkindik berilui Naurız merekesin de jandandıruğa türtki boldı.

Qazir Naurız merekesin toylau turalı alğaş ret bastama kötergen sayasi twlğalar turalı türli pikirler bar. Sonıñ işinde 1988 jılı aqpannıñ 9-ında Qazaqstan kompartiyası otalıq komitetiniñ hatşısı bolıp saylanğan Özbekäli Jänibekovtiñ atı-jöni jii ataladı.

Naurız meyramına jayılğan dastarhan basında otırğan adamdar. Şımkent, 25 naurız 2015 jıl

Naurız meyramına jayılğan dastarhan basında otırğan adamdar. Şımkent, 25 naurız 2015 jıl

Sol kezdegi “Leninşil jas” gazetiniñ redaktorı Uälihan Qalijan “Naurız” merekesiniñ qayta oraluın bılayşa eske aladı.

- Gazet betinde oqırmandarmen “Tikeley telefon” arqılı swhbat jürgizu dästüri bar edi. Soğan Mwhtar Şahanovtı şaqırdıq. Sonda osı mäseleni köterdi. Gazetke “Naurız” merekesiniñ qajettiligi jayında arnayı material berdik. Köp wzamay Ortalıq komitet hatşısı Özbekäli Jänibekov şaqırdı. Materialdarımdı jinap alıp barsam da seskendim, biraq ol kisi qoldadı. Söytip özi Qazaqstan kompartiyasınıñ birinşi hatşısı Gennadiy Kolbinge kirdi. Sodan keyin Kolbin Naurız merekesin atap ötu turalı hat jazğan Mwhtar Şahanovtı qabıldadı, – deydi ol.

Ädebiet zertteuşisi Rahmanqwl Berdibay esteliginde 1988 jılı naurız ayınıñ basında Jazuşılar odağında ülken jiın bolğanın, sonda “basqa elderde Naurız jıl sayın toylanatının, bizge bwl jaqsı dästür qaşan keletinin” jiınğa qatısıp otırğan Özbekäli Jänibekovten swrağanın, onıñ “birden qoldağanın” jazadı.

Merekelik Naurız köjeniñ dämin tatıp twrğan bala. Almatı, 1989 jıl. Foto avtorı - A. Sandıbaev. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Merekelik Naurız köjeniñ dämin tatıp twrğan bala. Almatı, 1989 jıl. Foto avtorı – A. Sandıbaev. Suret Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar jäne dıbıs jazbalar arhivinen alınğan

Jazuşı Ğabbas Qabışev esteliginde Özbekäli Jänibekov Naurız merekesi jaylı sol kezdegi baspasözde jii jariyalanğan zertteuler men publicistikalıq materialdarmen tanıs boldı dep sanaydı. Keyin bwl bastama Qazaqstan kompartiyası ortalıq komitetindegi talqılaular kezinde Özbekäli Jänibekovtiñ wyımdastıruımen qoldau tapqanın aytadı.

Naurız merekesiniñ jañğıruı jaylı Özbekäli Jänibekovtiñ 2011 jılı şıqqan tañdamalı şığarmalar jinağında da aytılıp, joğarıdağı estelikterge wqsas jayttar qısqaşa bayandalğan.

“Naurız” merekesi osılayşa 1988 jılı alğaş ret Almatı qalası men Almatı oblısınıñ Jambıl audanında ülken halıqtıq meyram retinde ötkizildi” dep jazadı Özbekäli Jänibekov esteliginde.

Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ naurızdıñ 22-sin "Naurız meyramı" etip jariyalau turalı 1991 jılğı naurızdıñ 15-inde şığarğan jarlığı basılğan "Socialistik Qazaqstan" gazetiniñ sanı

Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ naurızdıñ 22-sin “Naurız meyramı” etip jariyalau turalı 1991 jılğı naurızdıñ 15-inde şığarğan jarlığı basılğan “Socialistik Qazaqstan” gazetiniñ sanı

​1989 jıldan bastap “Naurız” Qazaqstannıñ barlıq oblıstarında jappay atala bastadı. 1991 jılı naurızdıñ 15-inde Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ jarlığı şığıp, “Naurızdıñ 22-si – halıqtıq mereke “Naurız meyramı” bolıp jariyalandı. Jarlıqta “Halıq deputattarınıñ jergilikti sovetterine klimattıq jağdaylardı eskere otırıp halıqtıq mereke – Naurız meyramın ötkizu künin öz betimen belgileu wsınılsın; respublika jwrtşılığınıñ 1991 jılı naurızdıñ 16-sı men säuirdiñ 16-sı aralığında “Tabiğat jarasımı” aylığın ötkizu jönindegi iniciativası qoldau tapsın” dep körsetilgen.

Irandağı köne dästürden bastau alatın Naurız meyramı qazaq ortasında “Wlıstıñ wlı küni” degen atpen de tanılğan. Kün men tün teñeletin mezgilde toylanatın bwl merekeni siz qalay qarsı alasız? Qanday ejelgi ğwrıptardı bilesiz? Pikir qosa otırıñız.

Related Articles

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

  • QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI

    Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl. Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız. 1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

  • Ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi?

    Japon qağanatı 20-ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap şığıs jäne tüstik Aziyanıñ köp jerin basıp aldadı. Sonıñ biri, Qıtay. Japon ükimetiniñ qolına ötken aumaqtarda barlıq bilim beru tek Japon tilinde jürilgendikten qısqa uaqıttıñ işinde “bizdiñ otanımız Japoniya, biz wlı Japon halqınıñ perezentterimiz!” nemese “Japoniyamen maqtanamın, Japoniya közimizdi aştı!” deytin sanadağı jaña buın wrpaq payda bolğan. Tipti, qıtay tarihın qarap otırsañız “qıtay öz tağdırın Japoniyasız şeşe almaydı, Japoniyağa bağınıştı bola otırıp qıtaydı örkenietke jeteleyik” deytin sayasi twlğalar da payda bolğan. Bwl jerde sayasi tañdau keleşegin Japoniyasız elestete almağan twlğalardı keyin taman tilge alarmın, mağan qızığı, ne sebepti qıtaylar qısqa uaqıtta “biz wlı Japoniyanıñ baqıttı perezentimiz!” dep şığa keledi? Bwğan üş sebep bar: Birinşisi, 30-jıldarı qıtayda

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: