|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

زاڭسىز الىنعان عىلىمي اتاق-دارەجەلەردى قايتارىپ الۋ كەرەك – تىنىسبەك كالمەنوۆ

ءسىز قازاقستانداعى عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىن بەلدى ينستيتۋتتىڭ باسشىسىسىز. اڭگىمەمىزدى ينستيتۋتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن باستاساق…news_2017-05-3173221

ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتى – بۇكىل قازاقستانداعى ماتەماتيكتەردى بىرىكتىرەتىن بىردەن-ءبىر عىلىمي ورتا. بارلىق فيليالداردى ەسەپتەگەندە شتاتتا 195 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 150 شاقتىسى الماتىدا، قالعانى شىمكەنت، قاراعاندى، تۇركىستان، تاراز، استانا قالالارىندا. ءبىز بۇكىل ماتەماتيكتەردىڭ ۇجىمى سياقتىمىز. ولاردىڭ عىلىمىن تىڭداپ، الەمدە قانداي عىلىمي جاڭالىقتار اشىلىپ، قانداي ماسەلەلەر شەشىلىپ جاتقانىن – بارلىعىن ينستيتۋتتا ايتىپ وتىرامىز. كەز كەلگەن عىلىمعا بۇكىل جەر جۇزىندە نە بولىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىراتىن، ءبارىنىڭ باعدارلاماسىن قاراپ، بەكىتىپ وتىراتىن ۇجىم كەرەك. ءبىزدىڭ ينستيتۋت – سونداي ۇجىم.

ماتەماتيكا – جاستاردىڭ عىلىمى. ويتكەنى گۋمانيتارلىق عىلىمداردا جالپىلاما اناليز جاساۋ بولسا، ماتەماتيكا تەرەڭگە باراتىن عىلىم. تەرەڭدە جاتقان نارسەنى جىڭىشكە قىلىپ قازۋ كەرەك. جالپى قازعاننان ەشتەڭە شىقپايدى. سەبەبى، ۇلكەن پروبلەمالار تەرەڭدە جاتادى. ال تەرەڭ ويلايتىن، تەز ويلايتىن قابىلەت جاستارعا ءتان. سوندىقتان، ماتەماتيكادا جاستار ەرتەرەك شىعادى دا، ەرتەرەك ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەدى.

نەگە ماتەماتيكا عىلىمى بارىنەن الدا تۇر؟ ويتكەنى، ماتەماتيكا وزىنىكىمەن قاتار بۇكىل عىلىمنىڭ پروبلەمالارىن شەشەدى. باسقا عىلىمداردىڭ ماسەلەسى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى شەشىلەدى. ەگەر دە عىلىمدا ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ بولماسا، ول عىلىمنىڭ دارەجەسى ءالى تومەن. ولار ءالى تاجىريبەلىك نۇسقادا ءجۇر، ءالى ءوسىپ جاتىر دەگەن ءسوز.

سوسىن، ماتەماتيكا تەك قانا قازاقستاندىكى ەمەس، بۇكىل الەمدىكى. ول قازاقتىڭ ماتەماتيكاسى، ورىستىڭ ماتەماتيكاسى دەپ بولىنبەيدى. مەكتەپتەر بولىنەدى، – عىلىم بولىنبەيدى. وسى جەردە اشىلعان جاڭالىق امەريكادا دا جاڭالىق بولادى. بارلىق جەردە بىردەي تانىلادى، يا تانىلمايدى. سوندىقتان، ءبىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز  – الەمدىك دارەجەدەگى جاڭالىقتاردى اشىپ، ماسەلەلەردى شەشۋ، الەمدىك دارەجەدەگى مەكتەپ قۇرۋ. مىسالى، دامىعان وتىز ەلدىڭ، ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەپ ءجۇرمىز عوي. ءبىز ءوزىمىز اينالىسىپ جۇرگەن عىلىمدا الدىڭعى قاتارلى وتىزدىققا كىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ارى قاراي جيىرمالىققا، وندىققا كىرەمىز. ول عالىمداردىڭ سانىنا بايلانىستى ەمەس، ساپاسىنا، مىقتىلىعىنا بايلانىستى. مىسالى، شۆەتسيا دەگەن كىپ-كىشكەنتاي ەل، بىراق الەمدىك ماتەماتيكادا ۇلكەن ورىن الادى. ويتكەنى ولاردا عىلىمي مەكتەپ قالىپتاسقان. ال، ءۇندىستان قانداي ۇلكەن ەل؟ بىراق، ماتەماتيكادا الاتىن ورنى تومەن. قىتايدا دا سونداي. سوندىقتان، بىزگە تالانتتى جاستاردى جيناپ، سولاردىڭ پوتەنتسيالىن اشۋ كەرەك. سوندا ءبىز دە ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەمىز.

«قازاقتاردىڭ ماتەماتيكاعا گەنەتيكالىق قابىلەتتىلىگى بار»

الەمدىك دارەجەدەگى ماسەلەنى شەشىپ، الەمگە تانىلۋ – ءبىرىنشى ماقسات. سوعان دارىندى جاستاردى قولىمىزدان كەلگەنشە تاربيەلەپ جاتىرمىز. قۇدايعا شۇكىر، قازاقتاردىڭ ماتەماتيكاعا قابىلەتى، ىقىلاسى بار. بۇل گەنگە دە بايلانىستى بولۋى كەرەك. ويتكەنى، قازاقتار – شىدامدى حالىقپىز. ۇلكەن پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن شىدام كەرەك. ال، ولاردىڭ ءبارى قازىر جەردىڭ تۇبىندە جاتىر. ول ۇلكەن شىدامدىلىقتى، ۇلكەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. جالپى، ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبارىن شىدامدى حالىقتار شەشەدى. سەبەبى، جەردىڭ بەتىندە جاتقان جاڭالىقتاردىڭ ءبارى اشىلعان.

سوندىقتان بىزدە ماتەماتيكاعا گەنەتيكالىق قابىلەتتىلىك بار. ەندى سولاردى عىلىمعا قىزىقتىرۋ، جىگەرلەندىرۋ – ەكىنشى ماسەلەلەر. تالانتتى ادامعا عىلىمنان ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. كۇندىز-ءتۇنى سونى ويلايدى. ونداي ادامداردى قۇدايدىڭ ءوزى اسىراپ وتىر. قۇداي بۇيىرتىپ، پاتەر دە الىپ قالدى، ماتەريالدىق جاعدايلارى وزىمەن-ءوزى شەشىلىپ جاتىر. مىسالى، مۇحتاربەك وتەلباەۆتىڭ دا، اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ دا جاعدايلارى جامان ەمەس. اسقار كبتۋ، سدۋ-دا پروفەسسور. مۇحتاربەك جوبالارى ارقىلى تابادى. قۇدايدىڭ ءوزى نەسىبەسىن ءبولىپ قويعان. ول ءار كەزدە سولاي. بىراق سول تالانتتىلارعا جاس كەزىندە اياعىنا تىك تۇرۋىنا، پاتەر الۋىنا، ەڭ باستىسى ناعىز عىلىمعا كىرۋىنە كومەكتەسۋ كەرەك. تالانتتى ادام عىلىمعا ءبىر كىرسە، شىقپاي قويادى. وندايلار بىزدە بار. بىرەۋلەر «جاستار وقىماي كەتتى» دەيدى، ونىڭ ءبارى بوس ءسوز. نەگە؟ ويتكەنى، بار. مەن كورىپ ءجۇرمىن. ەندى سولاردىڭ ىلۋدە بىرەۋىن عىلىمدا قالدىرۋ كەرەك. كەيدە جاستار اقشاسى كوپ دەپ، اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا، جۇمىسى وڭاي دەپ تاعى ءبىر جەرلەرگە كەتىپ قالادى. ناعىز عىلىمنىڭ وڭاي جەرى بولمايدى.

«بىزدە الەمدىك دارەجەدە تانىمال جاستار بار»

ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا دۋرۆۋدحان سۇراعان دەگەن جىگىت بار. جاستاردىڭ ىشىندە تانىمال، الەمگە ايگىلى بولىپ كەلەدى. بىزدە اكادەميكتەر كوپ، بىراق دۋرۆۋدحان سياقتى الەمگە ايگىلى دارەجەدە بولۋ – وتە سيرەك كەزدەسەتىن نارسە. وعان نە سەبەپ؟ يسااك نيۋتوننىڭ بۇكىلالەمدىك تارتىلىس زاڭىن بارلىعى بىلەدى. بىراق ونىڭ شەكتىك شارتتارىن ەشكىم بىلمەگەن. سونى دۋرۆۋدحان تاۋىپ، سپەكترلى تەورياسىن جاسادى. وتە ۇلكەن جاڭالىق اشتى. الەمدىك پروبلەمانى شەشتى. ونى جەر ءجۇزى بىلەدى. ويتكەنى، جەر ءجۇزى يسااك نيۋتوندى قالاي بىلسە، ونىڭ پوتەنتسيالدى تەورياسىن دا بىلەدى. ول تەوريانى بىلگەندەر سپەكترلى تەوريانى دا بىلەدى. ءسويتىپ بارلىق جەردە تانىمال بولدى. ءبىز ونى ماگيستراتۋرا وقۋى ءۇشىن امەريكاعا جىبەردىك. نەگە؟ سەبەبى، امەريكانىڭ مەكتەبىن كورىپ كەلسىن دەدىك. ەكىنشى رەت انگلياعا جىبەردىك. ول جاقتا پوست-دوكتورلىقتى قورعاپ شىقتى. قازىر دۋرۆۋدحان سۇراعاندى وسى ماتەماتيكا سالاسىنداعى عالىمداردىڭ كوبى تانيدى. ەشكىم جاسىنا قاراپ وتىرعان جوق. جاسى جيىرما توعىزدا عانا.

سونداي دۇرۆۋدحان سياقتى جاستار بار. ولار دا جان-جاقتا: امەريكادا، انگليادا، باسقا دا ەلدەردە ءجۇر. بارلىعى ەڭبەكتەنىپ جاتىر. ولاردان ۇلكەن ناتيجە كورىپ وتىرمىز. مىسالى، جەر جۇزىندە Heidelberg Taureate Forum Foundation دەگەن گرانت بار. دۋرۆۋدحان سونى 2014 جىلى السا، 2016 جىلى نۇرعيسا ەسىركەگەنوۆ الدى. ول قازىر انگليادا PhD دوكتورلىعىن وقىپ ءجۇر. باسقا دا جاستار بار. ءبىز ءالى دە جىبەرەمىز. وزىمىزدىكى ەشقايدا قاشپايدى. الەمدىك دارەجەنى مەڭگەرۋىمىز كەرەك. سولارمەن تەڭەسۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، اركىم وزىنىكىن ىستەپ، باسقانىكىن ەلەمەسە، وقشاۋلانىپ قالادى. بىزدە الەمدىك دارەجەدە ءوزىن كورسەتەتىن، ولاردى جەڭەتىن، مويىنداتاتىن جاستار بار. قارجىلاندىرۋ جاعى تۇراقتى بولىپ، ولارعا وتباسىن، وزدەرىن اسىرايتىنداي مينيمالدى قولداۋ كورسەتىلىپ تۇرسا، الداعى بەس-التى جىلدا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەي ۇلكەن ءبىر مەكتەپ قۇرىلادى، ماتەماتيكانىڭ ۇلكەن عىلىمي ورتاسى بولادى. مەن سوعان سەنەمىن. وعان مۇمكىندىك بار.

جاستار كەرەك دەپ ايتىپ وتىرعانىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. قايتا قۇرۋ كەزىندە عىلىمداعى جاستاردىڭ ءبارى كەتىپ قالدى دا، تەك كارىلەۋ ادامدار عانا قالدى. ولار قازىر زەينەتكەرلەر. سوسىن قازىرگى جاستار بار. ەكى ورتادا وتىز جىلدىق ءۇزىلىس قالدى. وسى وتىز جىلدىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز كەرەك. تولتىرساق، ماتەماتيكا ۇلكەن دارەجەدە داميدى دەپ وتىرمىز.

ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتى

Related Articles

  • دجوردج ۆاشينگتونمەن سالىستىراتىندار نە ءبىلىمسىز نە پروپاگانديست. ۇقسايتىنى – 1, ۇقسامايتىنى – 1001.

    ۆاشينگتونعا تەڭەۋدەگى جالعىز ارگۋمەنت “تۇڭعىشتىعى.” جاعىمپاز جانداردىڭ “جاي ايقايىنان” وسىنى عانا كورەمىن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى بىزگە تاۋەلدى ەمەس فاكتورلاردان تۋدى. ن.نازارباەۆ بولماسا باسقا بىرەۋ پرەزيدەنت بولۋشى ەدى. سوندا تەك ءبىرىنشى بولعانى ءۇشىن توبەمىزگە كوتەرۋىمىز كەرەك پە؟ ۆاشينگتون سەكىلدى مارتەبەگە يە بولۋ ءۇشىن 2000 جىلى كەتىپ قالۋى كەرەك ەدى، ەكى مەرزىمنەن كەيىن. ۆاشينگتون ەكى مەرزىمنەن، ەشقانداي كونستيتۋتسيالىق شەكتەۋ ءالى جوق كەزدە، ءوز ەركىمەن كەتتى ەمەس پە؟ نەگە سونىمەن سالىستىرمايسىڭدار. ۆاشينگتوننىڭ تۋعان ءىنىسى ەلدەگى ءىرى بيزنەستى وزىنە مەنشىكتەپ العان جوق قوي. نەگە سالىستىرمايسىڭدار؟ ۆاشينگتون تاۋەلسىزدىك ءۇشىن سوعىستا كوش باستادى عوي. ۇلىبريتانياعا قارسى ۇلكەن سوعىس بولدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلىزدىك الۋى ءۇشىن سوعىس بولدى ما؟ الدە جەكە باسىنا تاۋەكەلگە تىگىپ كسرو ۇكىمەتىنە قارسى شىقتى ما؟

  • قازاقستانداعى بيلىك جۇيەسىنىڭ سالدە بولسا وزگەرۋى وڭىردەگى گەو-ساياسي جاعدايعا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

     سوڭعى جاڭالىق قازاقستان xالقىنا عانا ەمەس الەمنىڭ ءبىراز ەلىنە دە توسىن جاعداي بولدى. قازىر ورتالىق ازيانى قالىپتاسقان وڭىرلىك گەو-ساياسي جاعدايدا جاڭا ساياسي تاڭداۋلار مەن ساياسي قارىم-قاتىناستار كۇتىپ تۇرعانى ايقىن. الەمدەگى ءبىراز الپاۋىت ەلدىڭ نازارى قازاقستاندا. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە الپاۋىت ەلدەر ورتالىق ازياعا استىرتىن جاڭا جوسپارلاردى ويلاستىردى، سونىڭ ىشىندە ەڭ ورايلى كەزەڭ ساياسي جۇيەنىڭ ءبىر فورماتتان ەكىنشى فورماتقا اۋىسۋى، تب. دەگەندەي… الپاۋىت ەلدەر اۋىز سالماي جاتىپ پرەزيدەنتتىڭ توسىن مالىمدەمە جاساپ بيلىكتىڭ اۋىسۋىن باستاپ كەتۋى شىنىمەن ساياسي تاكتيكا سانالادى. اقش-قىتاي، قىتاي-باتىس، قىتاي-رەسەي، رەسەي-باتىس، رەسەي-اقش قاتىناستارىنا بايلانىستى تۇتاس ورتالىق ازيا جاڭا ساياسي كۇردەلى تاڭداۋعا ءدوپ كەلگەن ەدى. بۇنداي كۇردەلى وتكىنشىدە الەم نازارى ورتالىق ازياداعى ىشكى-سىرتقى ساياساتتى كوبىرەك باقىلاۋعا الاتىنى راس. سوندىقتان تۇتاس ورتالىق ازيادا

  • ءتاڭىرتاۋ مەن التاي اراسى – قازاقتىڭ اتا قونىسى 

    بۇگىندە قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى شىنجاڭ پروۆينتسياسىنىڭ التاي، تارباعاتاي، ىلە، ءۇرىمجى، سانجى، باركول جانە بۇراتالا وڭىرلەرى باعىزى زاماننان كوشپەندىلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقتى قۇرعان كوشپەلى تايپالاردىڭ اتا مەكەنى بولعانى بەلگىلى. 2000 جىل ىلگەرى بۇل ولكەلەردى ساقتار، نۇكۇزدەر، ۋسۇندەر ء(ۇيسىن) مەكەندەگەن. ۋسۇندەر تۋرالى سول زامانداعى قىتاي دەرەكتەرىندە : «ۋسۇندەردىڭ ءتۇتىن سانى 120 مىڭ، حالىق سانى 630 مىڭ، ساداقتى اسكەر سانى 180 مىڭنان اساتىن، باتىستاعى ەڭ ءىرى مەملەكەت»، – دەپ كورسەتەدى. ال شىندىعىندا ءۋسۇن ۇلى عۇنداردىڭ قاراستىلىعىنداعى ەل بولاتىن. ولاردى عۇن تاڭىرقۇتى نۇكۇزدەرگە قارسى اتتاندىرعان، ولار نۇكۇزدەردى جەڭىپ ىلە، ءتاڭىرتاۋدى جايلاعان. عۇن مەن حان پاتشالىعى اراسىنداعى سوعىس كەزىندە دە ۋسۇندەر عۇن جاعىندا بولدى، عۇندار ولاردىڭ حان پاتشالىعىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا جول بەرمەگەن. ءۋسۇن حانىنىڭ عۇن

  • ءبارى جاقسى دەگەنمەن بارى اقساۋدا

    2018 جىلى ەلىمىزدەگى ءۇش بىردەي ءموز جاڭالاندىرۋدان ءوتىپ، تولىق جاڭعىردى دەپ جاريالاندى. ەندى ولار ەلىمىزدى مۇناي ونىمدەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن بولدى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. رەسمي دەرەكتەر ىشكى رىنوگىمىز بەنزينمەن -93,2.، ديزەلدى وتىنمەن -91,1پايىزعا وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ جاريالادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءتىپتى رەسەيدەن ساتىپ الىناتىن ديزەلدى وتىن كولەمى 40 مىڭ تونناعا دەيىن ازايىپ، ال اۆياتسيالىق كەروسين مۇلدە الىنبايتىنىن دا ايتىپ قۋانتتى. وسىنداي قۋانىشتى حابارلار بولىپ جاتقانىمەن ونىڭ ىشكى سىرلارى باسقا بولىپ شىقتى. ونى ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسى اشىپ وتىر. فراكتسيا جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ اۆتو وتىن ءوندىرىسى وسىلاي ارتتى دەپ جاقسى حابار تاراتقانىمىزبەن جازدىق ديزەلدى وتىننىڭ باعاسى 21.9%، ال قىستىق ديزەلدى وتىننىڭ باعاسى 26.2% ارتقانىن ايتادى. ىشكى رىنوكتىڭ سۇرانىسى تولىق

  • مارات ءبايدىلداۇلى:   ەلىمىزدى وزگەرىستەر كۇتەدى

    «ادام اقيقاتتى باس كوزىمەن كورمەيدى، اقىل كوزىمەن كورەدى» دەيدى شاھكارىم قۇدايبەردىۇلى. مەن دە ەلىمىزدىڭ تاياۋ بولاشاعىنا قاتىستى وزىمشە «اقىل كوزىمەن» قاراعان كەيبىر ويلارىممەن بولىسكىم كەلەدى. سونىمەن باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ۇكىمەتى دوعارىسقا كەتكەنىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر. مۇنىڭ استارىندا نە سىر بار؟ ەلىمىزدى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ سوعان بارلاۋ جاساپ كورەلىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 21 اقپان كۇنگى مالىمدەمەسىندە «ۇكىمەت مۇشەلەرى، مينيسترلەر، اكىمدەر حالىقپەن جۇمىس ىستەي المادى، سونداي-اق جۇرتشىلىقتىڭ پروبلەمالارىنا قۇلاق اسىپ، اتقارىلىپ جاتقان ىستەر مەن ساياساتتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە شاماسى كەلمەدى» دەگەن كىنا تاعىلدى. ونىمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. مەنىڭشە ەندى وقيعالار بارىسى بىلاي ءوربيدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 27 اقپاندا وتەتىن كەزەكتى سەزىندە مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان بىرقاتار شارالار ۇسىناتىنى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: