|  |  | 

Köz qaras Swhbattar

ZAÑSIZ ALINĞAN ĞILIMI ATAQ-DÄREJELERDİ QAYTARIP ALU KEREK – TINISBEK KÄLMENOV

Siz Qazaqstandağı ğılımi zertteumen aynalısatın beldi instituttıñ basşısısız. Äñgimemizdi instituttıñ twrmıs-tirşiliginen bastasaq…news_2017-05-3173221

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı – bükil Qazaqstandağı matematikterdi biriktiretin birden-bir ğılımi orta. Barlıq filialdardı eseptegende ştatta 195 adam jwmıs isteydi. Onıñ 150 şaqtısı Almatıda, qalğanı Şımkent, Qarağandı, Türkistan, Taraz, Astana qalalarında. Biz bükil matematikterdiñ wjımı siyaqtımız. Olardıñ ğılımın tıñdap, älemde qanday ğılımi jañalıqtar aşılıp, qanday mäseleler şeşilip jatqanın – barlığın institutta aytıp otıramız. Kez kelgen ğılımğa bükil jer jüzinde ne bolıp jatqanın bilip otıratın, bäriniñ bağdarlamasın qarap, bekitip otıratın wjım kerek. Bizdiñ institut – sonday wjım.

Matematika – jastardıñ ğılımı. Öytkeni gumanitarlıq ğılımdarda jalpılama analiz jasau bolsa, matematika tereñge baratın ğılım. Tereñde jatqan närseni jiñişke qılıp qazu kerek. Jalpı qazğannan eşteñe şıqpaydı. Sebebi, ülken problemalar tereñde jatadı. Al tereñ oylaytın, tez oylaytın qabilet jastarğa tän. Sondıqtan, matematikada jastar erterek şığadı da, erterek ülken nätijelerge qol jetkizedi.

Nege matematika ğılımı bärinen alda twr? Öytkeni, matematika özinikimen qatar bükil ğılımnıñ problemaların şeşedi. Basqa ğılımdardıñ mäselesi matematikalıq model'deu arqılı şeşiledi. Eger de ğılımda matematikalıq model'deu bolmasa, ol ğılımnıñ därejesi äli tömen. Olar äli täjiribelik nwsqada jür, äli ösip jatır degen söz.

Sosın, matematika tek qana Qazaqstandıki emes, bükil älemdiki. Ol qazaqtıñ matematikası, orıstıñ matematikası dep bölinbeydi. Mektepter bölinedi, – ğılım bölinbeydi. Osı jerde aşılğan jañalıq Amerikada da jañalıq boladı. Barlıq jerde birdey tanıladı, ya tanılmaydı. Sondıqtan, bizdiñ eñ birinşi maqsatımız  – älemdik därejedegi jañalıqtardı aşıp, mäselelerdi şeşu, älemdik därejedegi mektep qwru. Mısalı, damığan otız eldiñ, elu eldiñ qatarına kiremiz dep jürmiz ğoy. Biz özimiz aynalısıp jürgen ğılımda aldıñğı qatarlı otızdıqqa kirudi josparlap otırmız. Arı qaray jiırmalıqqa, ondıqqa kiremiz. Ol ğalımdardıñ sanına baylanıstı emes, sapasına, mıqtılığına baylanıstı. Mısalı, Şveciya degen kip-kişkentay el, biraq älemdik matematikada ülken orın aladı. Öytkeni olarda ğılımi mektep qalıptasqan. Al, Ündistan qanday ülken el? Biraq, matematikada alatın ornı tömen. Qıtayda da sonday. Sondıqtan, bizge talanttı jastardı jinap, solardıñ potencialın aşu kerek. Sonda biz de ülken nätijelerge qol jetkizemiz.

«Qazaqtardıñ matematikağa genetikalıq qabilettiligi bar»

Älemdik därejedegi mäseleni şeşip, älemge tanılu – birinşi maqsat. Soğan darındı jastardı qolımızdan kelgenşe tärbielep jatırmız. Qwdayğa şükir, qazaqtardıñ matematikağa qabileti, ıqılası bar. Bwl genge de baylanıstı boluı kerek. Öytkeni, qazaqtar – şıdamdı halıqpız. Ülken problemanı şeşu üşin şıdam kerek. Al, olardıñ bäri qazir jerdiñ tübinde jatır. Ol ülken şıdamdılıqtı, ülken eñbekti qajet etedi. Jalpı, ülken mäselelerdiñ bärin şıdamdı halıqtar şeşedi. Sebebi, Jerdiñ betinde jatqan jañalıqtardıñ bäri aşılğan.

Sondıqtan bizde matematikağa genetikalıq qabilettilik bar. Endi solardı ğılımğa qızıqtıru, jigerlendiru – ekinşi mäseleler. Talanttı adamğa ğılımnan artıq eşteñeniñ keregi joq. Kündiz-tüni sonı oylaydı. Onday adamdardı qwdaydıñ özi asırap otır. Qwday bwyırtıp, päter de alıp qaldı, materialdıq jağdayları özimen-özi şeşilip jatır. Mısalı, Mwhtarbek Ötelbaevtıñ da, Asqar Jwmadildaevtıñ da jağdayları jaman emes. Asqar KBTU, SDU-da professor. Mwhtarbek jobaları arqılı tabadı. Qwdaydıñ özi nesibesin bölip qoyğan. Ol är kezde solay. Biraq sol talanttılarğa jas kezinde ayağına tik twruına, päter aluına, eñ bastısı nağız ğılımğa kiruine kömektesu kerek. Talanttı adam ğılımğa bir kirse, şıqpay qoyadı. Ondaylar bizde bar. Bireuler «Jastar oqımay ketti» deydi, onıñ bäri bos söz. Nege? Öytkeni, bar. Men körip jürmin. Endi solardıñ ilude bireuin ğılımda qaldıru kerek. Keyde jastar aqşası köp dep, aqparattıq tehnologiyalarğa, jwmısı oñay dep tağı bir jerlerge ketip qaladı. Nağız ğılımnıñ oñay jeri bolmaydı.

«Bizde älemdik därejede tanımal jastar bar»

Bizdiñ institutta Durvudhan Swrağan degen jigit bar. Jastardıñ işinde tanımal, älemge äygili bolıp keledi. Bizde akademikter köp, biraq Durvudhan siyaqtı älemge äygili därejede bolu – öte sirek kezdesetin närse. Oğan ne sebep? Isaak N'yutonnıñ bükilälemdik tartılıs zañın barlığı biledi. Biraq onıñ şektik şarttarın eşkim bilmegen. Sonı Durvudhan tauıp, spektrli teoriyasın jasadı. Öte ülken jañalıq aştı. Älemdik problemanı şeşti. Onı jer jüzi biledi. Öytkeni, jer jüzi Isaak N'yutondı qalay bilse, onıñ potencialdı teoriyasın da biledi. Ol teoriyanı bilgender spektrli teoriyanı da biledi. Söytip barlıq jerde tanımal boldı. Biz onı magistratura oquı üşin Amerikağa jiberdik. Nege? Sebebi, Amerikanıñ mektebin körip kelsin dedik. Ekinşi ret Angliyağa jiberdik. Ol jaqta post-doktorlıqtı qorğap şıqtı. Qazir Durvudhan Swrağandı osı matematika salasındağı ğalımdardıñ köbi tanidı. Eşkim jasına qarap otırğan joq. Jası jiırma toğızda ğana.

Sonday Dwrvudhan siyaqtı jastar bar. Olar da jan-jaqta: Amerikada, Angliyada, basqa da elderde jür. Barlığı eñbektenip jatır. Olardan ülken nätije körip otırmız. Mısalı, Jer jüzinde Heidelberg Taureate Forum Foundation degen grant bar. Durvudhan sonı 2014 jılı alsa, 2016 jılı Nwrğisa Esirkegenov aldı. Ol qazir Angliyada PhD doktorlığın oqıp jür. Basqa da jastar bar. Biz äli de jiberemiz. Özimizdiki eşqayda qaşpaydı. Älemdik därejeni meñgeruimiz kerek. Solarmen teñesuimiz kerek. Äytpese, ärkim özinikin istep, basqanıkin elemese, oqşaulanıp qaladı. Bizde älemdik därejede özin körsetetin, olardı jeñetin, moyındatatın jastar bar. Qarjılandıru jağı twraqtı bolıp, olarğa otbasın, özderin asıraytınday minimaldı qoldau körsetilip twrsa, aldağı bes-altı jılda bizdiñ institutta Keñes odağı kezindegidey ülken bir mektep qwrıladı, matematikanıñ ülken ğılımi ortası boladı. Men soğan senemin. Oğan mümkindik bar.

Jastar kerek dep aytıp otırğanımnıñ tağı bir sebebi bar. Qayta qwru kezinde ğılımdağı jastardıñ bäri ketip qaldı da, tek kärileu adamdar ğana qaldı. Olar qazir zeynetkerler. Sosın qazirgi jastar bar. Eki ortada otız jıldıq üzilis qaldı. Osı otız jıldıñ ornın toltıruımız kerek. Toltırsaq, matematika ülken därejede damidı dep otırmız.

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: