|  |  | 

Köz qaras Swhbattar

ZAÑSIZ ALINĞAN ĞILIMI ATAQ-DÄREJELERDİ QAYTARIP ALU KEREK – TINISBEK KÄLMENOV

Siz Qazaqstandağı ğılımi zertteumen aynalısatın beldi instituttıñ basşısısız. Äñgimemizdi instituttıñ twrmıs-tirşiliginen bastasaq…news_2017-05-3173221

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı – bükil Qazaqstandağı matematikterdi biriktiretin birden-bir ğılımi orta. Barlıq filialdardı eseptegende ştatta 195 adam jwmıs isteydi. Onıñ 150 şaqtısı Almatıda, qalğanı Şımkent, Qarağandı, Türkistan, Taraz, Astana qalalarında. Biz bükil matematikterdiñ wjımı siyaqtımız. Olardıñ ğılımın tıñdap, älemde qanday ğılımi jañalıqtar aşılıp, qanday mäseleler şeşilip jatqanın – barlığın institutta aytıp otıramız. Kez kelgen ğılımğa bükil jer jüzinde ne bolıp jatqanın bilip otıratın, bäriniñ bağdarlamasın qarap, bekitip otıratın wjım kerek. Bizdiñ institut – sonday wjım.

Matematika – jastardıñ ğılımı. Öytkeni gumanitarlıq ğılımdarda jalpılama analiz jasau bolsa, matematika tereñge baratın ğılım. Tereñde jatqan närseni jiñişke qılıp qazu kerek. Jalpı qazğannan eşteñe şıqpaydı. Sebebi, ülken problemalar tereñde jatadı. Al tereñ oylaytın, tez oylaytın qabilet jastarğa tän. Sondıqtan, matematikada jastar erterek şığadı da, erterek ülken nätijelerge qol jetkizedi.

Nege matematika ğılımı bärinen alda twr? Öytkeni, matematika özinikimen qatar bükil ğılımnıñ problemaların şeşedi. Basqa ğılımdardıñ mäselesi matematikalıq model'deu arqılı şeşiledi. Eger de ğılımda matematikalıq model'deu bolmasa, ol ğılımnıñ därejesi äli tömen. Olar äli täjiribelik nwsqada jür, äli ösip jatır degen söz.

Sosın, matematika tek qana Qazaqstandıki emes, bükil älemdiki. Ol qazaqtıñ matematikası, orıstıñ matematikası dep bölinbeydi. Mektepter bölinedi, – ğılım bölinbeydi. Osı jerde aşılğan jañalıq Amerikada da jañalıq boladı. Barlıq jerde birdey tanıladı, ya tanılmaydı. Sondıqtan, bizdiñ eñ birinşi maqsatımız  – älemdik därejedegi jañalıqtardı aşıp, mäselelerdi şeşu, älemdik därejedegi mektep qwru. Mısalı, damığan otız eldiñ, elu eldiñ qatarına kiremiz dep jürmiz ğoy. Biz özimiz aynalısıp jürgen ğılımda aldıñğı qatarlı otızdıqqa kirudi josparlap otırmız. Arı qaray jiırmalıqqa, ondıqqa kiremiz. Ol ğalımdardıñ sanına baylanıstı emes, sapasına, mıqtılığına baylanıstı. Mısalı, Şveciya degen kip-kişkentay el, biraq älemdik matematikada ülken orın aladı. Öytkeni olarda ğılımi mektep qalıptasqan. Al, Ündistan qanday ülken el? Biraq, matematikada alatın ornı tömen. Qıtayda da sonday. Sondıqtan, bizge talanttı jastardı jinap, solardıñ potencialın aşu kerek. Sonda biz de ülken nätijelerge qol jetkizemiz.

«Qazaqtardıñ matematikağa genetikalıq qabilettiligi bar»

Älemdik därejedegi mäseleni şeşip, älemge tanılu – birinşi maqsat. Soğan darındı jastardı qolımızdan kelgenşe tärbielep jatırmız. Qwdayğa şükir, qazaqtardıñ matematikağa qabileti, ıqılası bar. Bwl genge de baylanıstı boluı kerek. Öytkeni, qazaqtar – şıdamdı halıqpız. Ülken problemanı şeşu üşin şıdam kerek. Al, olardıñ bäri qazir jerdiñ tübinde jatır. Ol ülken şıdamdılıqtı, ülken eñbekti qajet etedi. Jalpı, ülken mäselelerdiñ bärin şıdamdı halıqtar şeşedi. Sebebi, Jerdiñ betinde jatqan jañalıqtardıñ bäri aşılğan.

Sondıqtan bizde matematikağa genetikalıq qabilettilik bar. Endi solardı ğılımğa qızıqtıru, jigerlendiru – ekinşi mäseleler. Talanttı adamğa ğılımnan artıq eşteñeniñ keregi joq. Kündiz-tüni sonı oylaydı. Onday adamdardı qwdaydıñ özi asırap otır. Qwday bwyırtıp, päter de alıp qaldı, materialdıq jağdayları özimen-özi şeşilip jatır. Mısalı, Mwhtarbek Ötelbaevtıñ da, Asqar Jwmadildaevtıñ da jağdayları jaman emes. Asqar KBTU, SDU-da professor. Mwhtarbek jobaları arqılı tabadı. Qwdaydıñ özi nesibesin bölip qoyğan. Ol är kezde solay. Biraq sol talanttılarğa jas kezinde ayağına tik twruına, päter aluına, eñ bastısı nağız ğılımğa kiruine kömektesu kerek. Talanttı adam ğılımğa bir kirse, şıqpay qoyadı. Ondaylar bizde bar. Bireuler «Jastar oqımay ketti» deydi, onıñ bäri bos söz. Nege? Öytkeni, bar. Men körip jürmin. Endi solardıñ ilude bireuin ğılımda qaldıru kerek. Keyde jastar aqşası köp dep, aqparattıq tehnologiyalarğa, jwmısı oñay dep tağı bir jerlerge ketip qaladı. Nağız ğılımnıñ oñay jeri bolmaydı.

«Bizde älemdik därejede tanımal jastar bar»

Bizdiñ institutta Durvudhan Swrağan degen jigit bar. Jastardıñ işinde tanımal, älemge äygili bolıp keledi. Bizde akademikter köp, biraq Durvudhan siyaqtı älemge äygili därejede bolu – öte sirek kezdesetin närse. Oğan ne sebep? Isaak N'yutonnıñ bükilälemdik tartılıs zañın barlığı biledi. Biraq onıñ şektik şarttarın eşkim bilmegen. Sonı Durvudhan tauıp, spektrli teoriyasın jasadı. Öte ülken jañalıq aştı. Älemdik problemanı şeşti. Onı jer jüzi biledi. Öytkeni, jer jüzi Isaak N'yutondı qalay bilse, onıñ potencialdı teoriyasın da biledi. Ol teoriyanı bilgender spektrli teoriyanı da biledi. Söytip barlıq jerde tanımal boldı. Biz onı magistratura oquı üşin Amerikağa jiberdik. Nege? Sebebi, Amerikanıñ mektebin körip kelsin dedik. Ekinşi ret Angliyağa jiberdik. Ol jaqta post-doktorlıqtı qorğap şıqtı. Qazir Durvudhan Swrağandı osı matematika salasındağı ğalımdardıñ köbi tanidı. Eşkim jasına qarap otırğan joq. Jası jiırma toğızda ğana.

Sonday Dwrvudhan siyaqtı jastar bar. Olar da jan-jaqta: Amerikada, Angliyada, basqa da elderde jür. Barlığı eñbektenip jatır. Olardan ülken nätije körip otırmız. Mısalı, Jer jüzinde Heidelberg Taureate Forum Foundation degen grant bar. Durvudhan sonı 2014 jılı alsa, 2016 jılı Nwrğisa Esirkegenov aldı. Ol qazir Angliyada PhD doktorlığın oqıp jür. Basqa da jastar bar. Biz äli de jiberemiz. Özimizdiki eşqayda qaşpaydı. Älemdik därejeni meñgeruimiz kerek. Solarmen teñesuimiz kerek. Äytpese, ärkim özinikin istep, basqanıkin elemese, oqşaulanıp qaladı. Bizde älemdik därejede özin körsetetin, olardı jeñetin, moyındatatın jastar bar. Qarjılandıru jağı twraqtı bolıp, olarğa otbasın, özderin asıraytınday minimaldı qoldau körsetilip twrsa, aldağı bes-altı jılda bizdiñ institutta Keñes odağı kezindegidey ülken bir mektep qwrıladı, matematikanıñ ülken ğılımi ortası boladı. Men soğan senemin. Oğan mümkindik bar.

Jastar kerek dep aytıp otırğanımnıñ tağı bir sebebi bar. Qayta qwru kezinde ğılımdağı jastardıñ bäri ketip qaldı da, tek kärileu adamdar ğana qaldı. Olar qazir zeynetkerler. Sosın qazirgi jastar bar. Eki ortada otız jıldıq üzilis qaldı. Osı otız jıldıñ ornın toltıruımız kerek. Toltırsaq, matematika ülken därejede damidı dep otırmız.

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı

Related Articles

  • Berdibek Saparbaev: Qızmetten ketsem, jastarğa sabaq beremin

    “Auıldağı jastar jalqau bop ketti”, al “şetel körgen jastar tek äkim bolğısı keledi” deydi…     Aqtöbe oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev zeynetkerlikke şıqqanda  jastarğa sabaq bersem deydi.  Alpıs bes jastağı B.Saparbaevtı «auıldağı jastardıñ jalqau bop ketkeni», al «şetel körgen jastardıñ tek äkim bolğısı keletini» qınjıltadı eken.  – Berdibek Mäşbekwlı, siz oblıs äkimi, ministr, prem'er-ministrdiñ orınbasarı siyaqtı qızmetterdi atqardıñız. Bir kezderi aqparat qwraldarı sizdi «specnaz Saparbaev» dep bağalağan edi. Bwl sizdiñ ünemi qiın salalarğa, tüyini köp aymaqtarğa basşılıqqa baratınıñızdı aytsa kerek. Degenmen de sizdiñ jwmıs isteu principiñiz qanday? Aşıq äñgimemizdi osıdan bastasaq. – Jwmıs isteu täsilim öte qarapayım, halıqpen jaqın aralasıp, barlıq mäseleni öz közimmen körip, jwrttıñ arızın öz qwlağımmen estip, mäseleni tez

  • Galeotti: “Dolı ritorikanıñ küni ötti”

    Ğalım BOQAŞ Resey prezidenti Vladimir Putin Resey men Batıstıñ qarım-qatınasın zerttep jürgen belgili wlıbritaniyalıq sayasattanuşı, Kreml' sayasatı boyınşa sarapşı Mark Galeottimen swhbat. Mark Galeotti – Praga Halıqaralıq qatınastar institutında ağa zertteuşi, Europa qauipsizdigi ortalığınıñ jetekşisi. Azattıq: - Bwrınğı äskeri tıñşını Angliyada ulau dauına qatıstı Wlıbritaniyanıñ Reseyge qarsı diplomatiyalıq şekteu äreketin AQŞ belsene qoldap şıqtı. Ortalıq jäne Şığıs Europadağı keybir euroskeptik el basşıları da birneşe reseylik diplomattı keri qaytardı. Bwl neni bildiredi? Bwl jolı ne özgerdi? Mark Galeotti: - Bwl – jağdaydı birjola özgertetin sätke aynalıp twr. Reseyge bolsın, ya basqa elge bolsın mwnday auqımdı äskeri emes qısım jasalğanın eşqaşan körmeppiz. Onıñ sebebi bwrınğı tıñşı Sergey Skripal'di öltiruge tırısu äreketinde ğana jatqan joq. Şıdamnıñ şegin

  • KELESİ AYDI «KÖKEK» DEYİK

    Qazaqşa ay attarında «aprel'» ayın «Kökek» deydi. Al «säuir» qaydan payda boldı? Onıñ tarihı mınanday: 1990 jılı 24 «aprel'de» arnayı zañmen Qazaqstanda prezidenttik bilik engizildi. Tura sol künge Qazaq KSR Joğarğı Keñesiniñ organı «Halıq Keñesi» gazetiniñ alğaşqı sanı jarıq kördi. Bwrın «aprel'» sözi qoldanıla beretin. Kompartiyanıñ qılışınan qam tamıp twrsa da jaña basılımda ay attarınıñ qazaqşa berilgenin köñilimiz qalap twr. Alayda bir aptaday ğana bwrın Ortalıq Komitettiñ aprel' Plenumı ötken. Onı qalay jazamız? «KPSS Ortalıq Komitetiniñ Kökek Plenumı» deseñ bas ketedi. Sodan gazettiñ bas redaktorı SarbasAqtaev jol taptı: «Säuir Plenumı» deyik dep. Osı tirkestegi «säuir» sözi birtindep barşa basılımdarğa auıstı. Odan keyin «Ortalıq Komitet» te, «Plenum» da joyıldı. Biraq qazaqşa

  • VENGRIYA – QAZAQSTAN 2:3

    Ğalım BOQAŞ Budapeşte Qazaqstan wlttıq qwramasınıñ eñ jaqsı oyındarınıñ birin kördik. Erkebwlan (Seydahmet) men Baqtior komandanıñ boyına on şaqtı jıl boyı körinbey ketken batıldıq pen şeberlik bitirdi. Bolaşağı zor jas futbolşılar. Stoilov “Astananı” jattıqtırıp jürip, jergilikti oyınşılardı äbden zerttegenin, özderine şaq tehnikası men quatın sarqa jwmsatudı üyrengenin körsetti. Qazaqstandıqtar doptı wzaq wstaudı, däl äri alısqa pas berudi meñgeripti. Nenad täjiribesin tanıttı. Roman jeñis üşin köp eñbek siñirdi. Bauırjan nağız dispetçer retinde körindi. Dmitriy men Evgeniy birneşe märte joq jerden doptan ayırılıp jattı. Soñğı jiırma şaqtı jıl işinde Europada ortadan tömen qwramağa aynalğan vengriyalıqtar köp qatelesti, öte sapasız, sılbır oynadı. “Grupama Arenağa” jinalğan az sandı jergilikti janküyerler ızağa bulığıp, ısqırıp jattı.

  • QITAYDAĞI MWSILMAN ELITASINIÑ KÜRDELİ TARIHI JÄNE ONIÑ ŞIĞIS TÜRKSTANĞA IQPALI

    Şığıs Türkistandağı (新疆) Qazaqtar men Wyğırlardıñ sayasi, mädeni, äleumettik-ekonomika tarixın köbinde ortalıq aziyanıñ sayasi auanımen tığız baylanıstırıp jatamız. Bälkim, dwrıs da şığar. Biraq, men onıñ işki qıtaydağı MWSILMAN ELITASImen de tığız qatısı barın basa aytqım keledi. Qıtaylar jalpı mwsılmandardı HUIY (回) dep ieroglif tañbamen tañbalağan. Jalpı mwsılman jwrtın HUIY MIN' (回民) deydi. Mısalı Şıñjañnıñ bwrınğı gubernatorı YAñ Zıñşin (杨增新) 1918-1922 jıldarı ortalıq Pekin ükimetine Alaşorda men Türkistan avtonomiyası turalı jedelxat joldağanda “ortalıq aziyadağı huiy min'dar (yağni mwsılmandar) birigip respubilika qwrıp jatır” degen sitat keltiredi. Sosın Tibet mwsılmandarın- 藏回 (Zañ Huiy), Qaşqariyadağı Wyğırlardı- 缠回 (Çan Huiy), Mongol mwsılmandarın- 蒙回 (Mıñ Huiy) dep atağan.  Osı Huiylardıñ (yağni mwsılmandar) işinde sanı men sapası,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: